રેવાખાણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 21

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે વારાહકલ્પવૃત્તાન્તવર્ણનં નામ વિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્વ્ અધ્યાય 21
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
શ્રુતં મે વિવિધાશ્ચર્યં ત્વત્પ્રસાદાદ્દ્વિજોત્તમ ।
ભૂયશ્ચ શ્રોતુમિચ્છામિ તન્મે કથય સુવ્રત

કથમેષા નદી પુણ્યા સર્વનદીષુ ચોત્તમા ।
નર્મદા નામ વિખ્યાતા ભૂયો મે કથયાનઘ

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ:
નર્મદા સરિતાં શ્રેષ્ઠા સર્વપાપપ્રણાશિની ।
તારયેત્સર્વભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ

નર્મદાયાસ્તુ માહાત્મ્યં યત્પૂર્વેણ મયા શ્રુતમ્ ।
તત્તે ઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વૈકમના નૃપ

ગઙ્ગા કનખલે પુણ્યા કુરુક્ષેત્રે સરસ્વતી ।
ગ્રામે વા યદિ વારણ્યે પુણ્યા સર્વત્ર નર્મદા

ત્રિભિઃ સારસ્વતં તોયં સપ્તાહેન તુ યામુનમ્ ।
સદ્યઃ પુનાતિ ગાઙ્ગેયં દર્શનાદેવ નાર્મદમ્

કલિઙ્ગદેશાત્ પશ્ચાર્ધે પર્વતે ઽમરકણ્ટકે ।
પુણ્યા ચ ત્રિષુ લોકેષુ રમણીયા પદે પદે

તત્ર દેવાશ્ચ ગન્ધર્વા ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ ।
તપસ્તપ્ત્વા મહારાજ સિદ્ધિં પરમિકાં ગતાઃ

તત્ર સ્નાત્વા નરો રાજન્નિયમસ્થો જિતેન્દ્રિયઃ ।
ઉપોષ્ય રજનીમેકાં કુલાનાં તારયેચ્છતમ્

સિદ્ધિક્ષેત્રં પરં તાત પર્વતો હ્યમરંકટઃ ।
સર્વદેવાશ્રિતો યસ્માદૃષિભિઃ પરિસેવિતઃ

સિદ્ધવિદ્યાધરા ભૂતગન્ધર્વાઃ સ્થાનમુત્તમમ્ ।
દૃશ્યાદૃશ્યાશ્ચ રાજેન્દ્ર સેવન્તે સિદ્ધિકાઙ્ક્ષિણઃ

અહં ચ પરમં સ્થાનં તતઃ પ્રભૃતિ સંશ્રિતઃ ।
અત્ર પ્રણવરૂપો વૈ સ્થાને તિષ્ઠત્યુમાપતિઃ

શ્રીકણ્ઠઃ સગણઃ સર્વભૂતસઙ્ઘૈર્નિષેવિતઃ ।
અસ્માદ્ગિરિવરાદ્ભૂપ વક્ષ્યે તીર્થસ્ય વિસ્તરમ્

યાનિ સન્તીહ તીર્થાનિ પુણ્યાનિ નૃપસત્તમ ।
યાનિ યાનીહ તીર્થાનિ નર્મદાયાસ્તટદ્વયે

ન તેષાં વિસ્તરં વક્તું શક્તો બ્રહ્માપિ ભૂપતે ।
યોજનાનાં શતં સાગ્રં શ્રૂયતે સરિદુત્તમા

વિસ્તરેણ તુ રાજેન્દ્ર અર્ધયોજનમાયતા ।
ષષ્ટિતીર્થસહસ્રાણિ ષષ્ટિકોટ્યસ્તથૈવ ચ

પર્વતાદ્ ઉદધિં યાવદ્ ઉભે કૂલે ન સંશયઃ

સપ્તષષ્ટિસહસ્રાણિ સપ્તષષ્ટિશતાનિ ચ ।
સપ્તષષ્ટિસ્તથા કોટ્યો વાયુસ્ તીર્થાનિ ચાબ્રવીત્

પરં કૃતયુગે તાનિ યાન્તિ પ્રત્યક્ષતાં નૃપ ।
પશ્યન્તિ માનવાઃ સર્વે સતતં ધર્મબુદ્ધયઃ

યથાયથા કલિર્ઘોરો વર્તતે દારુણો નૃપ ।
તથાતથાલ્પતાં યાન્તિ હીનસત્ત્વા યતો નરાઃ

જાલેશ્વરાદિતીર્થાનિ પર્વતે ઽસ્મિન્નરાધિપ ।
પિતૃતૃપ્તિપ્રદાન્યાહુઃ સ્વર્ગમોક્ષપ્રદાનિ ચ

શ્રેષ્ઠં દારુવનં તત્ર ચરુકાસંગમઃ શુભઃ ।
ઉત્તરે નર્મદાયાસ્તુ ચરુકેશ્વરમ્ ઉત્તમમ્

દારુકેશ્વરતીર્થં ચ વ્યતીપાતેશ્વરં તથા ।
પાતાલેશ્વરતીર્થં ચ કોટિયજ્ઞં તથૈવ ચ

ઇતિ ચૈવોત્તરે કૂલે રેવાયા નૃપસત્તમ ।
અમરેશ્વરપાર્શ્વે ચ લિઙ્ગાન્યષ્ટોત્તરં શતમ્

વરુણેશ્વરમુખ્યાનિ સર્વપાપહરાણિ ચ

માન્ધાતૃપુરપાર્શ્વે ચ સિદ્ધેશ્વરયમેશ્વરૌ ।
ઓઙ્કારાત્પૂર્વભાગે ચ કેદારં તીર્થમુત્તમમ્

તત્સમીપે મહારાજ સ્વર્ગદ્વારમઘાપહમ્ ।
નામ્ના બ્રહ્મેશ્વરં પુણ્યં સપ્તસારસ્વતં પુરઃ

રુદ્રાષ્ટકં ચ સાવિત્રં સોમતીર્થં તથૈવ ચ ।
એતાનિ દક્ષિણે તીરે રેવાયા ભરતર્ષભ

અસ્મિંસ્તુ પર્વતે તાત રુદ્રાણાં કોટયઃ સ્થિતાઃ ।
સ્નાનૈસ્તુષ્ટિર્ભવેત્તેષાં ગન્ધમાલ્યાનુલેપનૈઃ

પ્રીતાસ્તે ઽપિ ભવન્ત્યત્ર રુદ્રા રાજન્ ન સંશયઃ ।
જપેન પાપસંશુદ્ધિર્ધ્યાનેનાનન્ત્યમ્ અશ્નુતે

દાનેન ભોગાનાપ્નોતિ ઇત્યેવં શઙ્કરો ઽબ્રવીત્ ।
પર્વતાત્ પશ્ચિમે દેશે સ્વયં દેવો મહેશ્વરઃ ।
સ્થિતઃ પ્રણવરૂપો ઽસૌ જગદાદિઃ સનાતનઃ

તત્ર સ્નાત્વા શુચિર્ભૂત્વા બ્રહ્મચારી જિતેન્દ્રિયઃ ।
પિતૃકાર્યં પ્રકુર્વીત વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા

તિલોદકેન તત્રૈવ તર્પયેત્પિતૃદેવતાઃ ।
આ સપ્તમં કુલં તસ્ય સ્વર્ગે મોદતિ પાણ્ડવ

આત્મના સહ ભોગાંશ્ચ વિવિધાન્ લભતે સુખી ।
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ ક્રીડતે સુરપૂજિતઃ

મોદતે સુચિરં કાલં પિતૃપૂજાફલધિતઃ ।
તતઃ સ્વર્ગાત્પરિભ્રષ્ટો જાયતે વિમલે કુલે

ધનવાન્દાનશીલશ્ચ નીરોગો લોકપૂજિતઃ ।
પુનઃ સ્મરતિ તત્તીર્થં ગમનં કુરુતે પુનઃ

દ્વિતીયે જન્મનિ ભવેદ્ધ્રદસ્યાનુચરોત્કટઃ ।
તથૈવ બ્રહ્મચર્યેણ સોપવાસો જિતેન્દ્રિયઃ

સર્વહિંસાનિવૃત્તસ્તુ લભતે ફલમુત્તમમ્ ।
એવં ધર્મસમાચારો યસ્તુ પ્રાણાન્પરિત્યજેત્

તસ્ય પુણ્યફલં યદ્વૈ તન્નિબોધ નરાધિપ ।
શતં વર્ષસહસ્રાણિ સ્વર્ગે મોદતિ પાણ્ડવ

અપ્સરોગણસંકીર્ણે દિવ્યશબ્દાનુનાદિતે ।
દિવ્યગન્ધાનુલિપ્તાઙ્ગો દિવ્યાલઙ્કારભૂષિતઃ

ક્રીડતે દૈવતૈઃ સાર્દ્ધં સિદ્ધગન્ધર્વસંસ્તુતઃ ।
તતઃ સ્વર્ગાત્પરિભ્રષ્ટો રાજા ભવતિ વીર્યવાન્

હસ્ત્યશ્વરથયાનૈશ્ચ ધર્મજ્ઞઃ શાસ્ત્રતત્પરઃ ।
ગૃહે સ્તમ્ભશતાકીર્ણે સૌવર્ણે રજતાન્વિતે

સપ્તાષ્ટભૂમિસુદ્વારે દાસીદાસસમાકુલે ।
મત્તમાતઙ્ગનિઃશ્વાસૈર્વાજિહેષિતનાદિતૈઃ

ક્ષુભ્યતે તસ્ય તદ્દ્વારમિન્દ્રસ્ય ભુવનં યથા ।
રાજરાજેશ્વરઃ શ્રીમાન્સર્વસ્ત્રીજનવલ્લભઃ

તસ્મિન્ગૃહે વસિત્વા તુ ક્રીડાભોગસમન્વિતઃ ।
જીવેદ્વર્ષશતં સાગ્રં સર્વવ્યાધિવિવર્જિતઃ

એવં તેષાં ભવેત્સર્વં યે મૃતા હ્યમરેશ્વરે ।
અગ્નિપ્રવેશં યઃ કુર્યાદ્ ભક્ત્યા હ્યમરકણ્ટકે

સ મૃતઃ સ્વર્ગમાપ્નોતિ યાસ્યતે પરમાં ગતિમ્ ।
સ્નાનં દાનં જપો હોમઃ શુભં વા યદિ વાશુભમ્

પુરાણે શ્રૂયતે રાજન્સર્વં કોટિગુણં ભવેત્ ।
તસ્યાસ્તીરે તુ યે વૃક્ષાઃ પતિતાઃ કાલપર્યયે

નર્મદાતોયસંસ્પૃષ્ટાસ્તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્ ।
અનિવૃત્તિકા ગતિસ્તસ્ય પવનસ્યામ્બરે યથા

પતનં કુરુતે યસ્તુ તસ્મિંસ્તીર્થે નરાધિપ ।
કન્યાસ્ત્રીણિ સહસ્રાણિ પાતાલે ભોગભાગિનઃ

તિષ્ઠન્તિ ભવને તસ્ય પ્રેષણે પ્રાર્થયન્તિ ચ ।
દિવ્યભોગૈઃ સુસમ્પન્નઃ ક્રીડતે કાલમ્

પૃથિવ્યાં હ્ય્ આસમુદ્રાયાં તાદૃશો નૈવ જાયતે ।
યાદૃશો ઽયં નરશ્રેષ્ઠ પર્વતો ઽમરકણ્ટકઃ

તત્ર તીર્થં તુ વિજ્ઞેયં પર્વતસ્યાનુ પશ્ચિમે ।
હ્રદો જાલેશ્વરો નામ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ

તત્ર પિણ્ડપ્રદાનેન સન્ધ્યોપાસનકેન તુ ।
પિતરો દ્વાદશાબ્દાનિ તર્પિતાસ્તુ ભવન્તિ વૈ

દક્ષિણે નર્મદાતીરે કપિલા તુ મહાનદી ।
સરલાર્જુનસંછન્ના ખદિરૈરુપશોભિતા

માધવીસલ્લકીભિશ્ચ વલ્લીભિશ્ ચાપ્યલંકૃતા ।
શ્વાપદૈર્ગર્જમાનૈશ્ચ ગોમાયુવાનરાદિભિઃ

પક્ષિજાતિવિશેષૈશ્ચ નિત્યં પ્રમુદિતા નૃપ ।
સાગ્રં કોટિશતં તત્ર ઋષીણામિતિ શુશ્રુમ

તપસ્તપ્ત્વા ગતં મોક્ષં યેષાં જન્મ ન ચાગમઃ ।
યેન તત્ર તપસ્તપ્તં કપિલેન મહાત્મના

તત્ર તચ્ચાભવત્તીર્થં પુણ્યં સિદ્ધનિષેવિતમ્ ।
યેન સા કાપિલૈસ્તાત સેવિતા ઋષિભિઃ પુરા

તેન સા કપિલા નામ ગીતા પાપક્ષયંકરી ।
તત્ર કોટિશતં સાગ્રં તીર્થાનામ્ અમરેશ્વરે

અહોરાત્રોષિતો ભૂત્વા મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ ।
દાનં ચ વિધિવદ્ દત્ત્વા યથાશક્ત્યા દ્વિજોત્તમે

ઈશ્વરાનુગ્રહાત્સર્વં તત્ર કોટિગુણં ભવેત્ ।
યસ્માદનક્ષરં રૂપં પ્રણવસ્યેહ ભારત

શિવસ્વરૂપસ્ય તતઃ કૃતમાત્રાક્ષરં ભવેત્ ।
તિર્યઞ્ચઃ પશવશ્ચૈવ વૃક્ષા ગુલ્મલતાદયઃ

તે ઽપિ તત્ર ક્ષયં યાતાઃ સ્વર્ગં યાન્તિ ન સંશયઃ ।
વિશલ્યા તત્ર યા પ્રોક્તા તત્રૈવ તુ મહાનદી

સ્નાત્વા દત્ત્વા યથાન્યાયં તત્રાપિ સુકૃતી ભવેત્ ।
તત્ર દેવગણાઃ સર્વે સકિન્નરમહોરગાઃ

યક્ષરાક્ષસગન્ધર્વા ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ ।
સર્વે સમાગતાસ્તાં વૈ પશ્યન્તિ હ્યમરેશ્વરે

તૈશ્ચ સર્વૈઃ સમાગમ્ય વન્દિતૌ તૌ શુભૌ કટૌ ।
પુરા યુગે મહાઘોરે સર્વલોકભયંકરે

નર્મદાયાઃ સુતસ્તત્ર સશલ્યો વિશલીકૃતઃ ।
સર્વદેવૈશ્ચ ઋષિભિર્વિશલ્યા તેન સા સ્મૃતા

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
ઉત્પન્ના તુ કથં તાત વિશલ્યા કપિલા કથમ્ ।
કથં વા નર્મદાપુત્રઃ શલ્યયુક્તો ઽભવન્મુને

આશ્ચર્યભૂતં લોકસ્ય શ્રોતુમિચ્છામિ સુવ્રત

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ:
પુરા દાક્ષાયણી નામ સહિતા શૂલપાણિના ।
ક્રીડિત્વા નર્મદાતોયે પરયા ચ મુદા નૃપ

જલાદુત્તીર્ય સહસા વસ્ત્રમન્યત્સમાહરત્ ।
દેવ્યાસ્તુ સ્નાનવસ્ત્રં તત્પીડિતં લીલયા નૃપ

સહિતાનુચરીભિસ્તુ ઇન્દ્રાયુધનિભં ભૃશમ્ ।
તસ્મિન્નિષ્પીડ્યમાને તુ વારિ યન્નિઃસૃતં તદા

તસ્માદિયં સરિજ્જજ્ઞે કપિલાખ્યા મહાનદી ।
સંયોગાદઙ્ગરાગસ્ય વસ્ત્રોદ્યત્કપિલં જલમ્

ગલિતં તેન કપિલા વર્ણતો નામતો ઽભવત્ ।
તથા ગન્ધરસૈર્યુક્તં નાનાપુષ્પૈસ્તુ વાસિતમ્

નાનાવર્ણારુણં શુભ્રં વસ્ત્રાદ્યદ્વારિ નિઃસૃતમ્ ।
પીડ્યમાનં કરૈઃ શુભ્રૈસ્ તૈસ્ તુ પલ્લવકોમલૈઃ

કપિલં જલમિશ્રૈસ્તુ તસ્માદેષા સરિદ્વરા ।
કપિલા ચોચ્યતે તજ્જ્ઞૈઃ પુરાણાર્થવિશારદૈઃ

એષા વૈ વસ્ત્રસમ્ભૂતા નર્મદાતોયસમ્ભવા ।
મહાપુણ્યતમા જ્ઞેયા કપિલા સરિદુત્તમા