Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 2
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe purāṇasaṃhitāvarṇanām prathamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 2
sūta uvāca
narmadāyāstu māhātmyaṃ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt /
tatte 'haṃ sampravakṣyāmi yattvayā paripṛcchitam
vistaraṃ narmadāyāstu tīrthānāṃ munisattama /
ko 'nyaḥ śakto 'sti vai vaktumṛte brahmāṇamīśvaram
etameva purā praśnaṃ pṛṣṭavāñjanamejayaḥ /
vaiśaṃpāyanasaṃjñaṃ tu śiṣyaṃ dvaipāyanasya ha
revātīrthāśritaṃ puṇyaṃ tatte vakṣyāmi śaunaka /
purā pārīkṣito rājā yajñādīkṣāsu dīkṣitaḥ
saṃbhṛte tu havirdravye vartamāneṣu karmasu /
āsīneṣu dvijāgryeṣu hūyamāne hutāśane
vartamānāsu sarvatra tathā dharmakathāsu ca /
śrūyamāṇe tathā śabde janairukte tvaharniśam
yajñabhūmau kulapate dīyatāṃ bhujyatām iti /
vividhāṃśca vinodānvai kurvāṇeṣu vinodiṣu
evaṃvidhe vartamāne yajñe svargasadaḥsame /
vaiśaṃpāyanam āsīnaṃ papraccha janamejayaḥ
janamejaya uvāca:
dvaipāyanaprasādena jñānavānasi me mataḥ /
vaiśaṃpāyana tasmāt tvāṃ pṛcchāmi ṛṣisannidhau
brūhi me tvaṃ purāvṛttaṃ pitḥṇāṃ tīrthasevanam /
ciraṃ nānāvidhānkleśān prāptāsta iti me śrutam
kathaṃ dyūtajitāḥ pārthā mama pūrvapitāmahāḥ /
āsamudrāṃ mahīṃ vipra bhramantastīrthalobhataḥ
kena te sahitāstāta bhūmibhāgān anekaśaḥ /
ceruḥ kathaya tatsarvaṃ sarvajño 'si mato mama
vaiśaṃpāyana uvāca
kathayiṣyāmi bhūnātha yatpṛṣṭaṃ tu tvayā 'nagha /
namaskṛtya virūpākṣaṃ vedavyāsaṃ mahākavim
pitāmahāstu te pañca pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇayā /
uṣitvā brāhmaṇaiḥ sārdhaṃ kāmyake vana uttame
pradhānoddālake tatra kaśyapo 'tha mahāmatiḥ /
vibhāṇḍakaśca rājendra muruścaiva mahāmuniḥ
pulastyo lomaśaścaiva tathānye putrapautriṇaḥ /
snātvā niḥśeṣatīrtheṣu gatāste vindhyaparvatam
te ca tatrāśramaṃ puṇyaṃ sarvairvṛkṣaiḥ samākulam /
campakaiḥ karṇakāraiśca punnāgairnāgakesaraiḥ
bakulaiḥ kovidāraiśca dāḍimairupaśobhitam /
puṣpitairarjunaiścaiva bilvapāṭalaketakaiḥ
kadambāmramadhūkaiśca nimbajambīratindukaiḥ /
nālikeraiḥ kapitthaiśca kharjūrapanasaistathā
nānādrumalatākīrṇaṃ nānāvallībhirāvṛtam /
sapuṣpaṃ phalitaṃ kāntaṃ vanaṃ caitrarathaṃ yathā
jalāśrayaistu vipulaiḥ padminīkhaṇḍamaṇḍitam /
sitotpalaiśca saṃchannaṃ nīlapītaiḥ sitāruṇaiḥ
haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam /
āḍīkākabalākābhiḥ sevitaṃ kokilādibhiḥ
siṃhairvyāghrairvarāhaiśca gajaiścaiva mahotkaṭaiḥ /
mahiṣaiśca mahākāyaiḥ kuraṅgaiś citrakaiḥ śaśaiḥ
gaṇḍakaiścaiva khaḍgaiśca gomāyusurabhī yutam /
sāraṅgair mallakaiścaiva dvipadaiśca catuṣpadaiḥ
tathāca kokilākīrṇaṃ manaḥkāntaṃ suśobhitam /
jīvaṃjīvakasaṃghaiśca nānāpakṣisamāyutam
duḥkhaśokavinirmuktaṃ sattvotkaṭamanoramam /
kṣuttṛṣārahitaṃ kāntaṃ sarvavyādhivivarjitam
siṃhīstanaṃ pibantyatra kuraṃgāḥ snehasaṃyutam /
mārjāramūṣakau cobhāvavalehata unmukhau
pañcāsyāḥ potakebhāśca bhoginastu kalāpinaḥ /
dṛṣṭvā tadvipinaṃ ramyaṃ praviṣṭāḥ pāṇḍunandanāḥ
mārkaṇḍaṃ dṛṣṭavāṃstatra taruṇādityasannibham /
ṛṣibhiḥ sevyamānaṃ tu nānāśāstraviśāradaiḥ
kulīnaiḥ sattvasampannaiḥ śaucācārasamanvitaiḥ /
dhīsaṃgataiḥ kṣamāyuktaistrisaṃdhyaṃ japatatparaiḥ
ṛgyajuḥsāmavihitair mantrair homaparāyaṇaiḥ /
kecitpañcāgnimadhyasthāḥ kecidekāntasaṃsthitāḥ
ūrdhvabāhunirālambā ādityabhramaṇāḥ pare /
sāyaṃprātarbhujaścānye ekāhārāstathā pare
dvādaśāhāttathā cānye anye māsārdhabhojanāḥ /
darśe darśe tathā cānye anye śaivālabhojanāḥ
piṇyākamapare 'bhujan kecit pālāśabhojanāḥ /
apare niyatāhārā vāyubhakṣyāmbubhojanāḥ
evaṃbhūtais tathā vṛddhaiḥ sevyate munipuṃgavaiḥ /
tato dharmasutaḥ śrīmān āśramaṃ taṃ praviśya saḥ
dṛṣṭvā munivaraṃ śāntaṃ dhyāyamānaṃ paraṃ padam /
prādakṣiṇyena sahasā daṇḍavatpatito 'grataḥ
bhaktyānupatitaṃ dṛṣṭvā cirādādāya locanam /
ko bhavānityuvācedaṃ dharmaṃ dhīmānapṛcchata
tasya tadvacanaṃ śrutvā dārakastatsamīpagaḥ /
āhāyaṃ dharmarājaste darśanārthaṃ samāgataḥ
tacchrutvādārakeṇoktaṃ vacanaṃ prāha sādaraḥ /
ehyehi vatsavatseti kiṃcit sthānāccalanmuniḥ /
taṃ tu snehādupāghrāya āsane upaveśayat
upaviṣṭe sabhāyāṃ tu pūjāṃ kṛtvā yathāvidhi /
vanyairdhānyaiḥ phalair mūlai rasaiścaiva pṛthagvidhaiḥ
pāṇḍavā brāhmaṇaiḥ sārddhaṃ yathāyogyaṃ prapūjitāḥ /
muhūrtādatha viśramya dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
pṛcchati sma muniśreṣṭhaṃ kautūhalasamanvitaḥ /
bhagavansarvalokānāṃ dīrghāyustvaṃ mato mama
saptakalpānaśeṣeṇa kathayasva mamānagha /
kalpakṣaye 'pi lokasya sthāvarasyetarasya ca
na vinaṣṭo 'si viprendra kathaṃ vā kena hetunā /
gaṅgādyāḥ saritaḥ sarvāḥ samudrāntāśca yā mune
tāsāṃ madhye sthitāḥ kāḥ svitkāścaiva pralayaṃ gatāḥ /
kā nu puṇyajalā nityaṃ kānu na kṣayamāgatā
etat kathaya me tāta prasannenāntarātmanā /
śrotumicchāmyaśeṣeṇa ṛṣibhiḥ saha bāndhavaiḥ
śrīmārkaṇḍeya uvāca:
sādhusādhu mahāprājña dharmaputra yudhiṣṭhira /
kathayāmi yathā nyāyaṃ yatpṛcchasi mamānagha
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ purāṇaṃ rudrabhāṣitam /
yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu
aśvamedha sahasreṇa vājapeyaśatena ca /
tatphalaṃ samavāpnoti rājannāstyatra saṃśayaḥ
brahmaghnaśca surāpī ca steyī goghnaśca yo naraḥ /
mucyate sarvapāpebhyo rudrasya vacanaṃ yathā
gaṅgā tu saritāṃ śreṣṭhā tathā caiva sarasvatī /
kāverī devikā caiva sindhuḥ sālakuṭī tathā
sarayūḥ śatarudrā ca mahī carmilayā saha /
godāvarī tathā puṇyā tathaiva yamunā nadī
payoṣṇī ca śatadruśca tathā dharmanadī śubhā /
etāścānyāśca saritaḥ sarvapāpaharāḥ smṛtāḥ
kiṃ tu te kāraṇaṃ tāta vakṣyāmi nṛpasattama /
samudrāḥ saritaḥ sarvāḥ kalpe kalpe kṣayaṃ gatāḥ
saptakalpakṣaye kṣīṇe na mṛtā tena narmadā /
narmadaikaiva rājendra paraṃ tiṣṭhet saridvarā
toyapūrṇā mahābhāga munisaṃghairabhiṣṭutā /
gaṃgādyāḥ saritaścānyāḥ kalpe kalpe kṣayaṃ gatāḥ
eṣā devī purā dṛṣṭā tena vakṣyāmi te 'nagha
Original text: Revākhāṇḍa of the Vāyupurāṇa (RKV) · Edition: Śrīkṛṣṇadās, Kṣemrāj (ed.): Śrīskandamahāpurāṇam. Veṅkateśvara Steam Press, Bombay: 1910 and its reprint: Siṃha, Nāgaśaraṇa (ed.): Śrīskandamahāpurāṇam. pañcama bhāga: śrī āvantyakhaṇḍam. Nag Publishers, Delhi: 1986. · Data entry Jürgen Neuss · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0