રેવાખાણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે પુરાણસંહિતાવર્ણનામ્ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્વ્ અધ્યાય 2
સૂત ઉવાચ

નર્મદાયાસ્તુ માહાત્મ્યં કૃષ્ણદ્વૈપાયનો ઽબ્રવીત્ ।
તત્તે ઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ યત્ત્વયા પરિપૃચ્છિતમ્

વિસ્તરં નર્મદાયાસ્તુ તીર્થાનાં મુનિસત્તમ ।
કો ઽન્યઃ શક્તો ઽસ્તિ વૈ વક્તુમૃતે બ્રહ્માણમીશ્વરમ્

એતમેવ પુરા પ્રશ્નં પૃષ્ટવાઞ્જનમેજયઃ ।
વૈશંપાયનસંજ્ઞં તુ શિષ્યં દ્વૈપાયનસ્ય હ

રેવાતીર્થાશ્રિતં પુણ્યં તત્તે વક્ષ્યામિ શૌનક ।
પુરા પારીક્ષિતો રાજા યજ્ઞાદીક્ષાસુ દીક્ષિતઃ

સંભૃતે તુ હવિર્દ્રવ્યે વર્તમાનેષુ કર્મસુ ।
આસીનેષુ દ્વિજાગ્ર્યેષુ હૂયમાને હુતાશને

વર્તમાનાસુ સર્વત્ર તથા ધર્મકથાસુ ચ ।
શ્રૂયમાણે તથા શબ્દે જનૈરુક્તે ત્વહર્નિશમ્

યજ્ઞભૂમૌ કુલપતે દીયતાં ભુજ્યતામ્ ઇતિ ।
વિવિધાંશ્ચ વિનોદાન્વૈ કુર્વાણેષુ વિનોદિષુ

એવંવિધે વર્તમાને યજ્ઞે સ્વર્ગસદઃસમે ।
વૈશંપાયનમ્ આસીનં પપ્રચ્છ જનમેજયઃ

જનમેજય ઉવાચ:
દ્વૈપાયનપ્રસાદેન જ્ઞાનવાનસિ મે મતઃ ।
વૈશંપાયન તસ્માત્ ત્વાં પૃચ્છામિ ઋષિસન્નિધૌ

બ્રૂહિ મે ત્વં પુરાવૃત્તં પિત્ઃણાં તીર્થસેવનમ્ ।
ચિરં નાનાવિધાન્ક્લેશાન્ પ્રાપ્તાસ્ત ઇતિ મે શ્રુતમ્

કથં દ્યૂતજિતાઃ પાર્થા મમ પૂર્વપિતામહાઃ ।
આસમુદ્રાં મહીં વિપ્ર ભ્રમન્તસ્તીર્થલોભતઃ

કેન તે સહિતાસ્તાત ભૂમિભાગાન્ અનેકશઃ ।
ચેરુઃ કથય તત્સર્વં સર્વજ્ઞો ઽસિ મતો મમ

વૈશંપાયન ઉવાચ

કથયિષ્યામિ ભૂનાથ યત્પૃષ્ટં તુ ત્વયા ઽનઘ ।
નમસ્કૃત્ય વિરૂપાક્ષં વેદવ્યાસં મહાકવિમ્

પિતામહાસ્તુ તે પઞ્ચ પાણ્ડવાઃ સહ કૃષ્ણયા ।
ઉષિત્વા બ્રાહ્મણૈઃ સાર્ધં કામ્યકે વન ઉત્તમે

પ્રધાનોદ્દાલકે તત્ર કશ્યપો ઽથ મહામતિઃ ।
વિભાણ્ડકશ્ચ રાજેન્દ્ર મુરુશ્ચૈવ મહામુનિઃ

પુલસ્ત્યો લોમશશ્ચૈવ તથાન્યે પુત્રપૌત્રિણઃ ।
સ્નાત્વા નિઃશેષતીર્થેષુ ગતાસ્તે વિન્ધ્યપર્વતમ્

તે ચ તત્રાશ્રમં પુણ્યં સર્વૈર્વૃક્ષૈઃ સમાકુલમ્ ।
ચમ્પકૈઃ કર્ણકારૈશ્ચ પુન્નાગૈર્નાગકેસરૈઃ

બકુલૈઃ કોવિદારૈશ્ચ દાડિમૈરુપશોભિતમ્ ।
પુષ્પિતૈરર્જુનૈશ્ચૈવ બિલ્વપાટલકેતકૈઃ

કદમ્બામ્રમધૂકૈશ્ચ નિમ્બજમ્બીરતિન્દુકૈઃ ।
નાલિકેરૈઃ કપિત્થૈશ્ચ ખર્જૂરપનસૈસ્તથા

નાનાદ્રુમલતાકીર્ણં નાનાવલ્લીભિરાવૃતમ્ ।
સપુષ્પં ફલિતં કાન્તં વનં ચૈત્રરથં યથા

જલાશ્રયૈસ્તુ વિપુલૈઃ પદ્મિનીખણ્ડમણ્ડિતમ્ ।
સિતોત્પલૈશ્ચ સંછન્નં નીલપીતૈઃ સિતારુણૈઃ

હંસકારણ્ડવાકીર્ણં ચક્રવાકોપશોભિતમ્ ।
આડીકાકબલાકાભિઃ સેવિતં કોકિલાદિભિઃ

સિંહૈર્વ્યાઘ્રૈર્વરાહૈશ્ચ ગજૈશ્ચૈવ મહોત્કટૈઃ ।
મહિષૈશ્ચ મહાકાયૈઃ કુરઙ્ગૈશ્ ચિત્રકૈઃ શશૈઃ

ગણ્ડકૈશ્ચૈવ ખડ્ગૈશ્ચ ગોમાયુસુરભી યુતમ્ ।
સારઙ્ગૈર્ મલ્લકૈશ્ચૈવ દ્વિપદૈશ્ચ ચતુષ્પદૈઃ

તથાચ કોકિલાકીર્ણં મનઃકાન્તં સુશોભિતમ્ ।
જીવંજીવકસંઘૈશ્ચ નાનાપક્ષિસમાયુતમ્

દુઃખશોકવિનિર્મુક્તં સત્ત્વોત્કટમનોરમમ્ ।
ક્ષુત્તૃષારહિતં કાન્તં સર્વવ્યાધિવિવર્જિતમ્

સિંહીસ્તનં પિબન્ત્યત્ર કુરંગાઃ સ્નેહસંયુતમ્ ।
માર્જારમૂષકૌ ચોભાવવલેહત ઉન્મુખૌ

પઞ્ચાસ્યાઃ પોતકેભાશ્ચ ભોગિનસ્તુ કલાપિનઃ ।
દૃષ્ટ્વા તદ્વિપિનં રમ્યં પ્રવિષ્ટાઃ પાણ્ડુનન્દનાઃ

માર્કણ્ડં દૃષ્ટવાંસ્તત્ર તરુણાદિત્યસન્નિભમ્ ।
ઋષિભિઃ સેવ્યમાનં તુ નાનાશાસ્ત્રવિશારદૈઃ

કુલીનૈઃ સત્ત્વસમ્પન્નૈઃ શૌચાચારસમન્વિતૈઃ ।
ધીસંગતૈઃ ક્ષમાયુક્તૈસ્ત્રિસંધ્યં જપતત્પરૈઃ

ઋગ્યજુઃસામવિહિતૈર્ મન્ત્રૈર્ હોમપરાયણૈઃ ।
કેચિત્પઞ્ચાગ્નિમધ્યસ્થાઃ કેચિદેકાન્તસંસ્થિતાઃ

ઊર્ધ્વબાહુનિરાલમ્બા આદિત્યભ્રમણાઃ પરે ।
સાયંપ્રાતર્ભુજશ્ચાન્યે એકાહારાસ્તથા પરે

દ્વાદશાહાત્તથા ચાન્યે અન્યે માસાર્ધભોજનાઃ ।
દર્શે દર્શે તથા ચાન્યે અન્યે શૈવાલભોજનાઃ

પિણ્યાકમપરે ઽભુજન્ કેચિત્ પાલાશભોજનાઃ ।
અપરે નિયતાહારા વાયુભક્ષ્યામ્બુભોજનાઃ

એવંભૂતૈસ્ તથા વૃદ્ધૈઃ સેવ્યતે મુનિપુંગવૈઃ ।
તતો ધર્મસુતઃ શ્રીમાન્ આશ્રમં તં પ્રવિશ્ય સઃ

દૃષ્ટ્વા મુનિવરં શાન્તં ધ્યાયમાનં પરં પદમ્ ।
પ્રાદક્ષિણ્યેન સહસા દણ્ડવત્પતિતો ઽગ્રતઃ

ભક્ત્યાનુપતિતં દૃષ્ટ્વા ચિરાદાદાય લોચનમ્ ।
કો ભવાનિત્યુવાચેદં ધર્મં ધીમાનપૃચ્છત

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા દારકસ્તત્સમીપગઃ ।
આહાયં ધર્મરાજસ્તે દર્શનાર્થં સમાગતઃ

તચ્છ્રુત્વાદારકેણોક્તં વચનં પ્રાહ સાદરઃ ।
એહ્યેહિ વત્સવત્સેતિ કિંચિત્ સ્થાનાચ્ચલન્મુનિઃ ।
તં તુ સ્નેહાદુપાઘ્રાય આસને ઉપવેશયત્

ઉપવિષ્ટે સભાયાં તુ પૂજાં કૃત્વા યથાવિધિ ।
વન્યૈર્ધાન્યૈઃ ફલૈર્ મૂલૈ રસૈશ્ચૈવ પૃથગ્વિધૈઃ

પાણ્ડવા બ્રાહ્મણૈઃ સાર્દ્ધં યથાયોગ્યં પ્રપૂજિતાઃ ।
મુહૂર્તાદથ વિશ્રમ્ય ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ

પૃચ્છતિ સ્મ મુનિશ્રેષ્ઠં કૌતૂહલસમન્વિતઃ ।
ભગવન્સર્વલોકાનાં દીર્ઘાયુસ્ત્વં મતો મમ

સપ્તકલ્પાનશેષેણ કથયસ્વ મમાનઘ ।
કલ્પક્ષયે ઽપિ લોકસ્ય સ્થાવરસ્યેતરસ્ય ચ

ન વિનષ્ટો ઽસિ વિપ્રેન્દ્ર કથં વા કેન હેતુના ।
ગઙ્ગાદ્યાઃ સરિતઃ સર્વાઃ સમુદ્રાન્તાશ્ચ યા મુને

તાસાં મધ્યે સ્થિતાઃ કાઃ સ્વિત્કાશ્ચૈવ પ્રલયં ગતાઃ ।
કા નુ પુણ્યજલા નિત્યં કાનુ ન ક્ષયમાગતા

એતત્ કથય મે તાત પ્રસન્નેનાન્તરાત્મના ।
શ્રોતુમિચ્છામ્યશેષેણ ઋષિભિઃ સહ બાન્ધવૈઃ

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ:
સાધુસાધુ મહાપ્રાજ્ઞ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર ।
કથયામિ યથા ન્યાયં યત્પૃચ્છસિ મમાનઘ

સર્વપાપહરં પુણ્યં પુરાણં રુદ્રભાષિતમ્ ।
યઃ શૃણોતિ નરો ભક્ત્યા તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ

અશ્વમેધ સહસ્રેણ વાજપેયશતેન ચ ।
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ રાજન્નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

બ્રહ્મઘ્નશ્ચ સુરાપી ચ સ્તેયી ગોઘ્નશ્ચ યો નરઃ ।
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો રુદ્રસ્ય વચનં યથા

ગઙ્ગા તુ સરિતાં શ્રેષ્ઠા તથા ચૈવ સરસ્વતી ।
કાવેરી દેવિકા ચૈવ સિન્ધુઃ સાલકુટી તથા

સરયૂઃ શતરુદ્રા ચ મહી ચર્મિલયા સહ ।
ગોદાવરી તથા પુણ્યા તથૈવ યમુના નદી

પયોષ્ણી ચ શતદ્રુશ્ચ તથા ધર્મનદી શુભા ।
એતાશ્ચાન્યાશ્ચ સરિતઃ સર્વપાપહરાઃ સ્મૃતાઃ

કિં તુ તે કારણં તાત વક્ષ્યામિ નૃપસત્તમ ।
સમુદ્રાઃ સરિતઃ સર્વાઃ કલ્પે કલ્પે ક્ષયં ગતાઃ

સપ્તકલ્પક્ષયે ક્ષીણે ન મૃતા તેન નર્મદા ।
નર્મદૈકૈવ રાજેન્દ્ર પરં તિષ્ઠેત્ સરિદ્વરા

તોયપૂર્ણા મહાભાગ મુનિસંઘૈરભિષ્ટુતા ।
ગંગાદ્યાઃ સરિતશ્ચાન્યાઃ કલ્પે કલ્પે ક્ષયં ગતાઃ

એષા દેવી પુરા દૃષ્ટા તેન વક્ષ્યામિ તે ઽનઘ