Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 198

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe mūlasthānatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma saptanavatyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 198
mārkaṇḍeya uvāca:
tato gacchenmahīpāla bhadrakālītisaṅgamam /
śūlatīrthamiti khyātaṃ svayaṃ devena nirmitam

pañcāyatanamadhye tu tiṣṭhate parameśvaraḥ /
śūlapāṇirmahādevaḥ sarvadevatapūjitaḥ

sa saṅgamo nṛpaśreṣṭha nityaṃ devairniṣevitaḥ /
darśanāttasya tīrthasya snānadānādviśeṣataḥ

daurbhāgyaṃ durnimittaṃ ca hyabhiśāpo nṛpagrahaḥ /
yadanyadduṣkṛtaṃ karma naśyate śaṅkaro 'bravīt

yudhiṣṭhira uvāca:
kathaṃ śūleśvarī devī kathaṃ śūleśvaro haraḥ /
prathito narmadātīre etadvistarato vada

mārkaṇḍeya uvāca:
babhūva brāhmaṇaḥ kaścinmāṇḍavya iti viśrutaḥ /
vṛttimānsarvadharmajñaḥ satye tapasi ca sthitaḥ

aśokāśramamadhyastho vṛkṣamūle mahātapāḥ /
ūrdhvabāhurmahātejāstasthau maunavratānvitaḥ

tasya kālena mahatā tīvre tapasi vartataḥ /
tamāśramamanuprāptā dasyavo loptrahāriṇaḥ

anusarpyamāṇā bahubhiḥ puruṣair bharatarṣabha /
te tasyāvasathe loptraṃ nyadadhuḥ kurunandana

nidhāya ca tadā līnāstatraivāśramamaṇḍale /
teṣu līneṣvatho śīghraṃ tatas tadrakṣiṇāṃ balam

ājagāma tato 'paśyaṃstam ṛṣiṃ taskarānugāḥ /
tamapṛcchaṃstadā vṛttaṃ rakṣiṇastaṃ tapodhanam

vada kena pathā yātā dasyavo dvijasattama /
tena gacchāmahe brahman yathā śīghrataraṃ vayam

tathā tu vacanaṃ teṣāṃ bruvatāṃ sa tapodhanaḥ /
na kiṃcid vacanaṃ rājannavadatsādhvasādhu vā

tataste rājapuruṣā vicinvantastamāśramam /
saṃyamyainaṃ tato rājñe sarvān dasyūn nyavedayan

taṃ rājā sahitaiś corair anvaśād vadhyatām iti /
sambadhya taṃ ca tair rājañchūle proto mahātapāḥ

tataste śūlamāropya taṃ muniṃ rakṣiṇastadā /
pratijagmur mahīpāla dhanānyādāya tānyatha

śūlasthaḥ sa tu dharmātmā kālena mahatā tadā /
dhyāyandevaṃ trilokeśaṃ śaṅkaraṃ tamumāpatim

bahukālaṃ maheśānaṃ manasādhyāya saṃsthitaḥ /
nirāhāro 'pi viprarṣirmaraṇaṃ nābhyapadyata

dhārayāmāsa viprāṇām ṛṣabhaḥ sa hṛdā harim /
śūlāgre tapyamānena tapastena kṛtaṃ tadā

santāpaṃ paramaṃ jagmuḥ śrutvaitan munayo 'khilāḥ /
te rātrau śakunā bhūtvā saṃnyavartanta bhārata

darśayanto muneḥ śaktiṃ tamapṛcchan dvijottamam /
śrotum icchāma te brahman kiṃ pāpaṃ kṛtavānasi

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
tataḥ sa muniśārdūlas tān uvāca tapodhanān /
doṣataḥ kiṃ gamiṣyāmi na hi me 'nyo parādhyati

evamuktvā tataḥ sarvān ācacakṣe tato muniḥ /
munayaśca tato rājñe dvitīye 'hni nyavedayan

rājā tu tamṛṣiṃ śrutvā niṣkrāntaḥ saha bandhubhiḥ /
prasādayāmāsa tadā śūlastham ṛṣisattamam

rājovāca:
yanmayā 'pakṛtaṃ tāta tavājñānavaśādbahu /
prasādaye tvāṃ tatrāhaṃ na me tvaṃ kroddhum arhasi

evamuktas tato rājñā prasādam akaron muniḥ /
kṛtaprasādaṃ rājā taṃ tataḥ samavatārayat

avatīryamāṇastu muniḥ śūle māṃsatvam āgate /
atisaṃpīḍito vipraḥ śaṅkaraṃ manasāgamat

saṃdhyātaḥ śaṅkaras tena bahukālopavāsataḥ /
prādurbhūto mahādevaḥ śūlaṃ tasya tathāchinat

śūlamūlasthitaḥ śambhustuṣṭaḥ prāha punaḥpunaḥ /
brūhi kiṃ kriyatāṃ vipra sattvasthānaparāyaṇa

adeyamapi dāsyāmi tuṣṭo 'smyadyomayā saha /
kiṃ tu satyavatāṃ loke siddhirna syācca bhūyasī

svakarmaṇo 'nurūpaṃ hi phalaṃ bhuñjanti jantavaḥ /
śubhena karmaṇā bhūtirduḥkhaṃ syāt pātakena tu

bahubhedaprabhinnaṃ tu manuṣyeṣu vipacyate /
keṣāṃ daridrabhāvena keṣāṃ dhanavipattijam

santatyabhāvajaṃ keṣāṃ keṣāṃcit tadviparyayaḥ /
tathā durvṛttitasteṣāṃ phalamāvirbhaven nṛṇām

keṣāṃcitputramaraṇe viyogāt priyamitrayoḥ /
rājacaurāgnitaḥ keṣāṃ duḥkhaṃ syāddaivanirmitam

taccharīre tu keṣāṃcitkarmaṇā sampradṛśyate /
jarāśca vividhāḥ keṣāṃ dṛśyante vyādhayas tathā

dṛśyante cābhiśāpāśca pūrvakarmānusaṃcitāḥ /
kaṣṭāḥ kaṣṭatarāvasthā gatāḥ kecid anāgasaḥ

pūrvakarmavipākena dharmeṇa tapasi sthitāḥ /
dāntāḥ svadāraniratā bhūridāḥ paripūjakāḥ

hrīmanto nayasaṃyuktā anye bahuguṇair yutāḥ /
durgamāmāpadaṃ prāpya nijakarmasamudbhavām

na saṃjvaranti ye martyā dharmanindāṃ na kurvate /
idameva tapo matvā kṣipanti suvicetasaḥ

hā bhrātarmātaḥ putreti kaṣṭeṣu na vadanti ye /
smaranti māṃ maheśānamathavā puṣkarekṣaṇam

duṣkṛtaṃ pūrvajaṃ bhoktuṃ dhruvaṃ tadupaśāmyati

dināni yāvanti vasetsa kaṣṭe yathākṛtaṃ cintayad devamīśam /
tāvanti saumyāni kṛtāni tena bhavanti vipra śrutinodanaiṣā

yasmāttvayā kaṣṭagatena nityaṃ smṛtaścāhaṃ manasā pūjitaśca /
gaurīsahāyastena ihāgato 'smi brūhyadya kṛtyaṃ kriyatāṃ kiṃ nu vipra

māṇḍavya uvāca:
tuṣṭo yadyumayā sārdhaṃ varado yadi śaṅkara /
tadā me śūlasaṃsthasya saṃśayaṃ paramaṃ vada

na rujā mama kāpi syācchūlasaṃprotite 'gake /
amṛtasrāvi tacchūlaṃ prabhāvāt kasya śaṃsa me

śrīśūlapāṇir uvāca:
śūlasthena tvayā vipra manasā cintito 'smi yat /
anayānāṃ nihantāhaṃ duḥkhānāṃ vinibarhaṇaḥ

dhyātamātro hyahaṃ vipra pātāle vāpi saṃsthitaḥ /
śūlamūle tvahaṃ śambhuragre devī svayaṃ sthitā /
jaganmātāmbikā devī tvāmṛtenānvapūrayat

māṇḍavya uvāca:
pūrvameva sthito yasmācchūlaṃ vyāpyomayā saha /
prasādapravaṇo mahyamidānīṃ cānayā saha

yasyāḥ saṃsmaraṇād eva daurbhāgyaṃ pralayaṃ vrajet /
na daurbhāgyāt paraṃ loke duḥkhādduḥkhataraṃ kila

kilaivaṃ śrūyate gāthā purāṇeṣu surottama /
trailokyaṃ dahatas tubhyaṃ saubhāgyamekatāṃ gatam

viṣṇorvakṣaḥsthalaṃ prāpya tatsthitaṃ ceti naḥ śrutam /
pītaṃ tadvakṣasastrastadakṣeṇa parameṣṭhinā

tasmāt satīti saṃjajña iyamindīvarekṣaṇā /
yajatastasya deveśa tava mānāvakhaṇḍanāt

juhāvāgnau tu sā devī hyātmānaṃ prāṇasaṃjñikam /
ātmānaṃ bhasmasātkṛtvā prāleyādrestataḥ sutā

menakāyāṃ prabho jātā sāmprataṃ yā hyumābhidhā /
anādinidhanā devī hyapratarkyā sureśvara

yadi tuṣṭo 'si deveśa hyumā me varadā yadi /
ubhāvapyatra vai sthāne sthitau śūlāgramūlayoḥ

avatāro yatra tatra saṃsthitiṃ vai tataḥ kuru

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
tenaivamukte sahasā kṛtvā bhūmaṇḍalaṃ dvidhā /
niḥsṛtau śūlamūlāgrālliṅgārcāpratirūpiṇau

pradyotayaddiśaḥ sarvā liṅgaṃ mūle pradṛśyate /
vāmataḥ pratimā devī tadā śūleśvarī sthitā

vilobhayantī ca jagadbhāti pūrayatī diśaḥ /
dṛṣṭvā kṛtāñjalipuṭaḥ stutiṃ cakre dvijottamaḥ

māṇḍavya uvāca:
tvamasya jagato mātā jagatsaubhāgyadevatā /
na tvayā rahitaṃ kiṃcid brahmāṇḍe 'sti varānane

prasādaṃ kuru dharmajñe mama tvājñaptum arhasi /
īdṛśenaiva rūpeṇa keṣu sthāneṣu tiṣṭhasi /
prasādapravaṇā bhūtvā vada tāni maheśvari

śrīdevyuvāca:
sarvagā sarvabhūteṣu draṣṭavyā sarvato bhuvi /
sarvalokeṣu yatkiṃcidvihitaṃ na mayā vinā

tathāpi yeṣu sthāneṣu draṣṭavyā siddhim īpsubhiḥ /
smartavyā bhūtikāmena tāni vakṣyāmi tattvataḥ

vārāṇasyāṃ viśālākṣī naimiṣe liṅgadhāriṇī /
prayāge lalitā devī kāmukā gandhamādane

mānase kumudā nāma viśvakāyā tathā 'pare /
gomante gomatī nāma mandare kāmacāriṇī

madotkaṭā caitrarathe hayantī hāstine pure /
kānyakubje sthitā gaurī rambhā hyamalaparvate

ekāmrake kīrtimatī viśvāṃ viśveśvare viduḥ /
puṣkare puruhūtā ca kedāre mārgadāyinī

nandā himavataḥ prasthe gokarṇe bhadrakarṇikā /
sthāneśvare bhavānī tu bilvake bilvapattrikā

śrīśaile mādhavī nāma bhadre bhadreśvarīti ca /
jayā varāhaśaile tu kamalā kamalālaye

rudrakoṭyāṃ tu kalyāṇī kālī kālañjare tathā /
mahāliṅge tu kapilā mākoṭe mukuṭeśvarī

śāligrāme mahādevī śivaliṅge jalapriyā /
māyāpuryāṃ kumārī tu saṃtāne lalitā tathā

utpalākṣī sahasrākṣe hiraṇyākṣe mahotpalā /
gayāyāṃ vimalā nāma maṅgalā puruṣottame

vipāśāyāmamoghākṣī pāṭalā puṇḍravardhane /
nārāyaṇī supārśve tu trikūṭe bhadrasundarī

vipule vipulā nāma kalyāṇī malayācale /
koṭavī koṭitīrtheṣu sugandhā gandhamādane

godāśrame trisandhyā tu gaṅgādvāre ratipriyā /
śivacaṇḍe sabhānandā nandinī devikātaṭe

rukmiṇī dvāravatyāṃ tu rādhā vṛndāvane vane /
devakī mathurāyāṃ tu pātāle parameśvarī

citrakūṭe tathā sītā vindhye vindhyanivāsinī /
sahyādrāvekavīrā tu hariścandre tu caṇḍikā

ramaṇā rāmatīrthe tu yamunāyāṃ mṛgāvatī /
karavīre mahālakṣmī rūpādevī vināyake

ārogyā vaidyanāthe tu mahākāle maheśvarī /
abhayetyuṣṇatīrthe tu mṛgī vā vindhyakandare

māṇḍavye māṇḍukī nāma svāhā māheśvare pure /
chāgaliṅge pracaṇḍā tu caṇḍikāmarakaṇṭake

someśvare varārohā prabhāse puṣkarāvatī /
vedamātā sarasvatyāṃ pārā pārātaṭe mune

mahālaye mahābhāgā payoṣṇyāṃ piṅgaleśvarī /
siṃhikā kṛtaśauce tu kartike caiva śāṃkarī

utpalāvartake lolā subhadrā śoṇasaṅgame /
matā siddhavaṭe lakṣmīs taraṃgā bhāratāśrame

jālandhare viśvamukhī tārā kiṣkindhaparvate /
devadāruvane puṣṭirmedhā kāśmīramaṇḍale

bhīmādevī himādrau tu puṣṭirvastreśvare tathā /
kapālamocane śuddhirmātā kāyāvarohaṇe

śaṅkhoddhāre dhvanirnāma dhṛtiḥ piṇḍārake tathā /
kālā tu candrabhāgāyāmacchode śaktidhāriṇī

veṇāyāmamṛtā nāma badaryāmurvaśī tathā /
oṣadhī cottarakurau kuśadvīpe kuśodakā

manmathā hemakūṭe tu kumude satyavādinī /
aśvatthe vandinīkā tu nidhirvaiśravaṇālaye

gāyatrī vedavadane pārvatī śivasannidhau /
devaloke tathendrāṇī brahmāsye tu sarasvatī

sūryabimbe prabhā nāma mātḥṇāṃ vaiṣṇavī matā /
arundhatī satīnāṃ tu rāmāsu ca tilottamā

citre brahmakalā nāma śaktiḥ sarvaśarīriṇām /
śūleśvarī bhṛgukṣetre bhṛgau saubhāgyasundarī

etaduddeśataḥ proktaṃ nāmāṣṭaśatamuttamam /
aṣṭottaraṃ ca tīrthānāṃ śatametad udāhṛtam

idameva paraṃ vipra sarveṣāṃ tu bhaviṣyati /
paṭhatyaṣṭottaraśataṃ nāmnāṃ yaḥ śivasannidhau

sa mucyate naraḥ pāpaiḥ prāpnoti striyamīpsitām /
snātvā nārī tṛtīyāyāṃ māṃ samabhyarcya bhaktitaḥ

na sā syādduḥkhinī jātu matprabhāvānnarottama /
nityaṃ maddarśane nārī niyatāyā bhaviṣyati

patiputrakṛtaṃ duḥkhaṃ na sā prāpsyati karhicit /
madālaye tu yā nārī tulāpuruṣasaṃjñitam

sampūjya maṇḍayed devāṃllokapālāṃśca sāgnikān /
sapatnīkāndvijānpūjya vāsobhir bhūṣaṇais tathā

bhūtebhyas tu baliṃ dadyādṛtvigbhiḥ saha deśikaḥ /
tataḥ pradakṣiṇīkṛtya tulāmityabhimantrayet

śuciraktāmbaro vā syād gṛhītvā kusumāñjalim /
namaste sarvadevānāṃ śaktistvaṃ paramā sthitā

sākṣibhūtā jagaddhātrī nirmitā viśvayoninā /
tvaṃ tule sarvabhūtānāṃ pramāṇamiha kīrtitā

karābhyāṃ baddhamuṣṭibhyāmāste paśyannumāmukham /
tato 'pare tulābhāgenyaseyur dvijapuṃgavāḥ

dravyamaṣṭavidhaṃ tatra hyātmavittānusārataḥ /
mandaśabhūte viprendra pṛthivyāṃ yadadhiṣṭhitam

suvarṇaṃ caiva niṣpāvāṃstathā rājikusumbhakam /
tṛṇarājendulavaṇaṃ kuṅkumaṃ tu tathāṣṭamam

eṣāmekatamaṃ kuryād yathā vittānusārataḥ /
sāmyādabhyadhikaṃ yāvat kāñcanādi bhaveddvija

tāvattiṣṭhennaro nārī paścādidamudīrayet /
namo namaste lalite tulāpuruṣasaṃjñite

tvamume tārayasvāsmānasmātsaṃsārakardamāt /
tato 'vatīrya murave pūrvamarddhaṃ nivedayet

ṛtvigbhyo 'paramarddhaṃ ca dadyādudakapūrvakam /
tebhyo labdhā tato 'nujñāṃ dadyād anyeṣu cārthiṣu

sapatnīkaṃ guruṃ raktavāsasī paridhāpayet /
anyāṃśca ṛtvijaḥ śaktyā guruṃ keyūrakaṅkaṇaiḥ

śuklāṃ gāṃ kṣīriṇīṃ dadyāllalitā prīyatāmiti /
anena vidhinā yā tu kuryānnārī mamālaye

mattulyā sā bhavedrājñāṃ tejasā śrīrivāmalā /
sāvitrīva ca saundarye janmāni daśa pañca ca

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
evaṃ niśamya vacanaṃ gauryā dvijavarottamaḥ /
namaskṛtya jagāmāśu dharmarāja niveśanam

tadā prabhṛti tattīrthaṃ khyātaṃ śūleśvarīti ca /
tasmiṃstīrthe tu yaḥ snātvā tarpayetpitṛdevatāḥ

brāhmaṇān annavāsobhiḥ piṇḍaiḥ pitṛpitāmahān /
bhaktopahārairdeveśamumayā saha śaṅkaraṃ

dhūpagugguladānaiśca dīpadānaiḥ subodhitaiḥ /
sarvapāpavinirmuktaḥ sa gacchecchivasannidhim

tasmiṃstīrthe tu yaḥ kaścid abhiyukto nareśvara /
ambhiśāpi tathā snātastridinaṃ mucyate naraḥ

kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ rātrau jāgarti yo naraḥ /
upavāsaparaḥ śuddhaḥ śivaṃ sampūjayennaraḥ /
pramucya pāpasaṃmohaṃ rudralokaṃ sa gacchati

trinetraśca caturbāhuḥ sākṣādrudro 'paraḥ /
krīḍate devakanyābhiryāvaccandrārkatārakam