Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 193

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye śrīpatyutpattivarṇanaṃ nāma dvinavatyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 193
śrīmārkaṇḍeya uvāca:
ityukte 'psarasaḥ sarvāḥ praṇipatya punaḥ punaḥ /
ūcur nārāyaṇaṃ devaṃ taddarśanasamīhayā

vasantakāmāpsarasa ūcuḥ /
bhagavanbhavatā yo 'yamupadeśo hitārthinā /
proktaḥ sa sarvo vijñāto māhātmyaṃ viditaṃ ca te

yattvetadbhavatā proktaṃ prasannenāntarātmanā /
darśiteyaṃ viśālākṣī darśayiṣyāmi vo jagat

tatrārthe sarvabhāvena prapannānāṃ jagatpate /
darśayātmānamakhilaṃ darśiteyaṃ yathorvaśī

yadi devāparādhe 'pi nāsmāsu kupitaṃ tava /
namaste jagatāmīśa darśayātmānamātmanā

nārāyaṇa uvāca:
paśyatehākhilāṃl lokān mama dehe surāṅganāḥ /
madhuṃ madanam ātmānaṃ yac cānyad draṣṭumicchatha

śrīmārkaṇḍeya uvāca:
ityuktvā bhagavāndevastadā nārāyaṇo nṛpa /
uccairjahāsa svanavattatrābhūdakhilaṃ jagat

brahmā prajāpatiḥ śakraḥ saha rudraiḥ pinākadhṛk /
ādityā vasavaḥ sādhyā viśvedevā maharṣayaḥ

nāsatyadasrāvanilaḥ sarvaśaśca tathāgnayaḥ /
yakṣagandharvasiddhāśca piśācoragakinnarāḥ

samastāpsaraso vidyāḥ sāṅgā vedāstaduktayaḥ /
manuṣyāḥ paśavaḥ kīṭāḥ pakṣiṇaḥ pādapāstathā

sarīsṛpāścātha sūkṣmā yaccānyajjīvasaṃjñitam /
samudrāḥ sakalāḥ śailāḥ saritaḥ kānanāni ca

dvīpānyaśeṣāṇi tathā tathā sarvasarāṃsi ca /
nagaragrāmapūrṇā ca medinī medinīpate /
devāṅganābhirdevasya dehe dṛṣṭaṃ mahātmanaḥ

nakṣatragrahatārābhiḥ susampūrṇaṃ nabhastalam /
dadṛśus tāḥ sucārvaṅgyas tasyāntarviśvaṃ rūpiṇaḥ

ūrdhvaṃ na tiryaṅnādhastādyadāntas tasya dṛśyate /
tamanantamanādiṃ ca tatastās tuṣṭuvuḥ prabhum

madanena samaṃ sarvā madhunā ca varāṅganāḥ /
sasādhvasā bhaktiparāḥ paraṃ vismayamāgatāḥ

vasantakāmāpsarasa ūcuḥ /
paśyāma nādiṃ tava deva nāntaṃ na madhyamavyākṛtarūpapāram /
parāyaṇaṃ tvāṃ jagatām anantaṃ natāḥ sma nārāyaṇamātmabhūtam

mahīnabhovāyujalāgnayastvaṃ śabdādirūpastu parāparātman /
tvatto bhavatyacyute sarvam etadbhedādirūpo 'si vibho tvamātman

draṣṭāsi rūpasya parasya vettā śrotā ca śabdasya hare tvamekaḥ /
sraṣṭā bhavān sarvagato 'khilasya ghrātā ca gandhasya pṛthak śarīrī

sureṣu sarveṣu na so 'sti kaścin manuṣyalokeṣu na so 'sti kaścit /
paśvādivargeṣu na so 'sti kaścid yo nāṃśabhūtastava devadeva

brahmāmbudhīndupramukhāni saumya śakrādirūpāṇi tavottamāni /
samudrarūpaṃ tava dhairyavatsu tejaḥ svarūpeṣu ravistathāgniḥ

kṣamādhaneṣu kṣitirūpamagryaṃ śīghro balavatsu vāyuḥ /
manuṣyarūpaṃ tava rājaveṣo mūḍheṣu sarveśvara pādapo 'si

sarvānayeṣvacyuta dānavastvaṃ sanatsajātaśca vivekavatsu /
rasasvarūpeṇa jalasthito 'si gandhasvarūpaṃ bhavato dharitryām

dṛśyasvarūpaśca hutāśanastvaṃ sparśasvarūpaṃ bhavataḥ samīre /
śabdādikaṃ te nabhasi svarūpaṃ mantavyarūpo manasi prabho tvam

bodhasvarūpaśca matau tvamekaḥ sarvatra sarveśvara sarvabhūta /
paśyāmi te nābhisarojamadhye brahmāṇamīśaṃ ca haraṃ bhṛkuṭyām

tavāśvinau karṇagatau samastāstavāsthitā bāhuṣu lokapālāḥ /
ghrāṇo 'nilo netragatau ravīndu jihvā ca te nātha sarasvatīyam

pādau dharitrī jaṭharaṃ samastāṃl lokān hṛṣīkeśa vilokayāmaḥ /
jaṅghe vayaṃ pādatalāṅgulīṣu piśācayakṣoragasiddhasaṅghāḥ

puṃstve prajānāṃ patiroṣṭhayugme pratiṣṭhitāste kratavaḥ samastāḥ /
sarve vayaṃ te daśaneṣu deva daṃṣṭrāsu devā hyabhavaṃśca dantāḥ

romāṇyaśeṣās tava devasaṅghā vidyādharā nātha tavāṅghrirekhāḥ /
sāṅgāḥ samastāstava deva vedāḥ samāsthitāḥ sandhiṣu bāhubhūtāḥ

varāhabhūtaṃ dharaṇīdharaste nṛsiṃharūpaṃ ca sadā karālam /
paśyāma te vājiśirastathoccaistrivikrame yacca tadāprameyam

amī samudrāstava deva dehe maurvālayaḥ śailadharās tathāmī /
imāśca gaṅgāpramukhāḥ sravantyo dvīpāṇyaśeṣāṇi vanādideśāḥ

stuvanti ceme munayastaveśa dehe sthitāstvanmahimānamagryam /
tvāmīśitāraṃ jagatāmanantaṃ yajanti yajñaiḥ kila yajñino 'mī

tvattohi saumyaṃ jagatīha kiṃcit tvatto na raudraṃ ca samastamūrte /
tvatto na śītaṃ ca na keśavoṣṇaṃ sarvasvarūpātiśayī tvameva

prasīda sarveśvara sarvabhūta sanātanātmaparameśvareśa /
tvanmāyayā mohitamānasābhiryatte 'parāddhaṃ tadidaṃ kṣamasva

kiṃ vāparāddhaṃ tava devadeva yanmāyayā no hṛdayaṃ tavāpi /
māyābhiśaṅkipraṇatārtihantar mano hi no vihvalatāmupaiti

na te 'parāddhaṃ yadi te 'parāddham asmābhir unmārgavivartinībhiḥ /
tatkṣamyatāṃ sṛṣṭikṛtastavaiva devāparādhaḥ sṛjato vivekam

namo namaste govinda nārāyaṇa janārdana /
tvannāmasmaraṇāt pāpamaśeṣaṃ naḥ praṇaśyatu

namo 'nanta namas tubhyaṃ viśvātmanviśvabhāvana /
tvannāmasmaraṇāt pāpamaśeṣaṃ naḥ praṇaśyatu

vareṇya yajñapuruṣa prajāpālana vāmana /
tvannāmasmaraṇāt pāpamaśeṣaṃ naḥ praṇaśyatu

namo 'stu te 'bjanābhāya prajāpatikṛte hara /
tvannāmasmaraṇāt pāpamaśeṣaṃ naḥ praṇaśyatu

saṃsārārṇavapotāya namas tubhyamadhokṣaja /
tvannāmasmaraṇāt pāpamaśeṣaṃ naḥ praṇaśyatu

namaḥ parasmai śrīśāya vāsudevāya vedhase /
svecchayā guṇayuktāya sargasthityantakāriṇe

upasaṃhara viśvātmanrūpametatsanātanam /
vardhamānaṃ na no draṣṭuṃ samarthaṃ cakṣurīśvara

pralayāgnisahasrasya samā dīptistavācyuta /
pramāṇena diśo bhūmirgaganaṃ ca samāvṛtam

na vidmaḥ kutra vartāmo bhavānnāthopalakṣyate /
sarvaṃ jagadiaikasthaṃ piṇḍitaṃ lakṣayāmahe

kiṃ varṇayāmo rūpaṃ te kiṃ pramāṇamidaṃ hare /
māhātmyaṃ kiṃ nu te deva yajjihvāyā na gocare

vaktāro vāyutenāpi buddhīnāmayutāyutaiḥ /
guṇanirvarṇanaṃ nātha kartuṃ tava na śakyate

tadetaddarśitaṃ rūpaṃ prasādaḥ paramaḥ kṛtaḥ /
chandato jagatāmīśa tadetadupasaṃhara

mārkaṇḍeya uvāca:
ityevaṃ saṃstutas tābhir apsarobhir janārdanaḥ /
divyajñānopapannānāṃ tāsāṃ pratyakṣamīśvaraḥ

viveśa sarvabhūtāni svairaṃśairbhūtabhāvanaḥ /
taṃ dṛṣṭvā sarvabhūteṣu līyamānamadhokṣajam

vismayaṃ paramaṃ cakruḥ samastā devayoṣitaḥ /
sa ca sarveśvaraḥ śailānpādapānsāgarānbhuvam

jalamagniṃ tathā vāyum ākāśaṃ ca viveśa ha /
kāle dikṣvatha sarvātma hy ātmanaścānyathāpi ca

ātmarūpasthitaṃ svena mahimnā bhāvayañjagat /
devadānavarakṣāṃsi yakṣīvidyādharoragāḥ

manuṣyapaśukīṭādimṛgapaśvantarikṣagāḥ /
ye 'ntarikṣe tathā bhūmau divi ye ca jalāśrayāḥ

tānviveśa sa viśvātmā punastadrūpam āsthitaḥ /
nareṇa sārdhaṃ yat tābhir dṛṣṭapūrvam arindama

tāḥ paraṃ vismayaṃ jagmuḥ sarvāstridaśayoṣitaḥ /
praṇemuḥ sādhvasāt pāṇḍuvadanā nṛpasattama

nārāyaṇo 'pi bhagavānāha tāstridaśāṅganāḥ

nārāyaṇa uvāca:
nīyatāmurvaśī bhadrā yatrāsau tridaśeśvaraḥ /
bhavatīnāṃ hitārthāya sarvabhūteṣvasāviti

jñānamutpāditaṃ bhūyo layaṃ bhūteṣu kurvatā /
tadgacchadhvaṃ samasto 'yaṃ bhūtagrāmo madaṃśakaḥ

ahamadyātmabhūtasya vāsudevasya yoginaḥ /
asmātparataraṃ nāsti yo 'nantaḥ paripathyate

tamajaṃ sarvabhūteśaṃ jānīta paramaṃ padam /
ahaṃ bhavatyo devāśca manuṣyāḥ paśavaśca ye /
etatsarvamanantasya vāsudevasya vai kṛtam

evaṃ jñātvā samaṃ sarvaṃ sadevāsuramānuṣam /
sapaśvādiguṇaṃ caiva draṣṭavyaṃ tridaśāṅganāḥ

mārkaṇḍeya uvāca:
ityuktās tena devena samastāstāḥ surastriyaḥ /
praṇamya tau samadanāḥ savasantāśca pārthiva

ādāya corvaśīṃ bhūyo devarājamupāgatāḥ /
ācakhyuśca yathāvṛttaṃ devarājāya tattathā

mārkaṇḍeya uvāca:
tathā tvamapi rājendra sarvabhūteṣu keśavam /
cintayansamatāṃ gaccha samataiva hi muktaye

rājannevaṃ viśeṣeṇa bhūteṣu parameśvaram /
vāsudeva kathaṃ doṣāṃl lobhādīnna prahāsyasi

sarvabhūtāni govindād yadā nānyāni bhūpate /
tadā vairādayo bhāvāḥ kriyatām na tu putraka

iti paśya jagatsarvaṃ vāsudevātmakaṃ nṛpa /
etadeva hi kṛṣṇena rūpamāviṣkṛtaṃ nṛpa

parameśvareti yadrūpaṃ tadetatkathitaṃ tava /
janmādibhāvarahitaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam

saṃkṣepeṇātha bhūpāla śrūyatāṃ yadvadāmi te /
yanmataṃ puruṣaḥ kṛtvā paraṃ nirvāṇamṛcchati

sarvo viṣṇusamāso hi bhāvābhāvau ca tanmayau /
sadasatsarvamīśo 'sau mahādevaḥ paraṃ padam

bhavajaladhigatānāṃ dvandvavātāhatānāṃ sutaduhitṛkalatratrāṇabhārārditānām /
viṣamaviṣayatoye majjatāmaplavānāṃ bhavati śaraṇameko viṣṇupoto narāṇām