રેવાખાણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 193

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે નર્મદામાહાત્મ્યે શ્રીપત્યુત્પત્તિવર્ણનં નામ દ્વિનવત્યુત્તરશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્વ્ અધ્યાય 193
શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ:
ઇત્યુક્તે ઽપ્સરસઃ સર્વાઃ પ્રણિપત્ય પુનઃ પુનઃ ।
ઊચુર્ નારાયણં દેવં તદ્દર્શનસમીહયા

વસન્તકામાપ્સરસ ઊચુઃ ।
ભગવન્ભવતા યો ઽયમુપદેશો હિતાર્થિના ।
પ્રોક્તઃ સ સર્વો વિજ્ઞાતો માહાત્મ્યં વિદિતં ચ તે

યત્ત્વેતદ્ભવતા પ્રોક્તં પ્રસન્નેનાન્તરાત્મના ।
દર્શિતેયં વિશાલાક્ષી દર્શયિષ્યામિ વો જગત્

તત્રાર્થે સર્વભાવેન પ્રપન્નાનાં જગત્પતે ।
દર્શયાત્માનમખિલં દર્શિતેયં યથોર્વશી

યદિ દેવાપરાધે ઽપિ નાસ્માસુ કુપિતં તવ ।
નમસ્તે જગતામીશ દર્શયાત્માનમાત્મના

નારાયણ ઉવાચ:
પશ્યતેહાખિલાંલ્ લોકાન્ મમ દેહે સુરાઙ્ગનાઃ ।
મધું મદનમ્ આત્માનં યચ્ ચાન્યદ્ દ્રષ્ટુમિચ્છથ

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ:
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્દેવસ્તદા નારાયણો નૃપ ।
ઉચ્ચૈર્જહાસ સ્વનવત્તત્રાભૂદખિલં જગત્

બ્રહ્મા પ્રજાપતિઃ શક્રઃ સહ રુદ્રૈઃ પિનાકધૃક્ ।
આદિત્યા વસવઃ સાધ્યા વિશ્વેદેવા મહર્ષયઃ

નાસત્યદસ્રાવનિલઃ સર્વશશ્ચ તથાગ્નયઃ ।
યક્ષગન્ધર્વસિદ્ધાશ્ચ પિશાચોરગકિન્નરાઃ

સમસ્તાપ્સરસો વિદ્યાઃ સાઙ્ગા વેદાસ્તદુક્તયઃ ।
મનુષ્યાઃ પશવઃ કીટાઃ પક્ષિણઃ પાદપાસ્તથા

સરીસૃપાશ્ચાથ સૂક્ષ્મા યચ્ચાન્યજ્જીવસંજ્ઞિતમ્ ।
સમુદ્રાઃ સકલાઃ શૈલાઃ સરિતઃ કાનનાનિ ચ

દ્વીપાન્યશેષાણિ તથા તથા સર્વસરાંસિ ચ ।
નગરગ્રામપૂર્ણા ચ મેદિની મેદિનીપતે ।
દેવાઙ્ગનાભિર્દેવસ્ય દેહે દૃષ્ટં મહાત્મનઃ

નક્ષત્રગ્રહતારાભિઃ સુસમ્પૂર્ણં નભસ્તલમ્ ।
દદૃશુસ્ તાઃ સુચાર્વઙ્ગ્યસ્ તસ્યાન્તર્વિશ્વં રૂપિણઃ

ઊર્ધ્વં ન તિર્યઙ્નાધસ્તાદ્યદાન્તસ્ તસ્ય દૃશ્યતે ।
તમનન્તમનાદિં ચ તતસ્તાસ્ તુષ્ટુવુઃ પ્રભુમ્

મદનેન સમં સર્વા મધુના ચ વરાઙ્ગનાઃ ।
સસાધ્વસા ભક્તિપરાઃ પરં વિસ્મયમાગતાઃ

વસન્તકામાપ્સરસ ઊચુઃ ।
પશ્યામ નાદિં તવ દેવ નાન્તં ન મધ્યમવ્યાકૃતરૂપપારમ્ ।
પરાયણં ત્વાં જગતામ્ અનન્તં નતાઃ સ્મ નારાયણમાત્મભૂતમ્

મહીનભોવાયુજલાગ્નયસ્ત્વં શબ્દાદિરૂપસ્તુ પરાપરાત્મન્ ।
ત્વત્તો ભવત્યચ્યુતે સર્વમ્ એતદ્ભેદાદિરૂપો ઽસિ વિભો ત્વમાત્મન્

દ્રષ્ટાસિ રૂપસ્ય પરસ્ય વેત્તા શ્રોતા ચ શબ્દસ્ય હરે ત્વમેકઃ ।
સ્રષ્ટા ભવાન્ સર્વગતો ઽખિલસ્ય ઘ્રાતા ચ ગન્ધસ્ય પૃથક્ શરીરી

સુરેષુ સર્વેષુ ન સો ઽસ્તિ કશ્ચિન્ મનુષ્યલોકેષુ ન સો ઽસ્તિ કશ્ચિત્ ।
પશ્વાદિવર્ગેષુ ન સો ઽસ્તિ કશ્ચિદ્ યો નાંશભૂતસ્તવ દેવદેવ

બ્રહ્મામ્બુધીન્દુપ્રમુખાનિ સૌમ્ય શક્રાદિરૂપાણિ તવોત્તમાનિ ।
સમુદ્રરૂપં તવ ધૈર્યવત્સુ તેજઃ સ્વરૂપેષુ રવિસ્તથાગ્નિઃ

ક્ષમાધનેષુ ક્ષિતિરૂપમગ્ર્યં શીઘ્રો બલવત્સુ વાયુઃ ।
મનુષ્યરૂપં તવ રાજવેષો મૂઢેષુ સર્વેશ્વર પાદપો ઽસિ

સર્વાનયેષ્વચ્યુત દાનવસ્ત્વં સનત્સજાતશ્ચ વિવેકવત્સુ ।
રસસ્વરૂપેણ જલસ્થિતો ઽસિ ગન્ધસ્વરૂપં ભવતો ધરિત્ર્યામ્

દૃશ્યસ્વરૂપશ્ચ હુતાશનસ્ત્વં સ્પર્શસ્વરૂપં ભવતઃ સમીરે ।
શબ્દાદિકં તે નભસિ સ્વરૂપં મન્તવ્યરૂપો મનસિ પ્રભો ત્વમ્

બોધસ્વરૂપશ્ચ મતૌ ત્વમેકઃ સર્વત્ર સર્વેશ્વર સર્વભૂત ।
પશ્યામિ તે નાભિસરોજમધ્યે બ્રહ્માણમીશં ચ હરં ભૃકુટ્યામ્

તવાશ્વિનૌ કર્ણગતૌ સમસ્તાસ્તવાસ્થિતા બાહુષુ લોકપાલાઃ ।
ઘ્રાણો ઽનિલો નેત્રગતૌ રવીન્દુ જિહ્વા ચ તે નાથ સરસ્વતીયમ્

પાદૌ ધરિત્રી જઠરં સમસ્તાંલ્ લોકાન્ હૃષીકેશ વિલોકયામઃ ।
જઙ્ઘે વયં પાદતલાઙ્ગુલીષુ પિશાચયક્ષોરગસિદ્ધસઙ્ઘાઃ

પુંસ્ત્વે પ્રજાનાં પતિરોષ્ઠયુગ્મે પ્રતિષ્ઠિતાસ્તે ક્રતવઃ સમસ્તાઃ ।
સર્વે વયં તે દશનેષુ દેવ દંષ્ટ્રાસુ દેવા હ્યભવંશ્ચ દન્તાઃ

રોમાણ્યશેષાસ્ તવ દેવસઙ્ઘા વિદ્યાધરા નાથ તવાઙ્ઘ્રિરેખાઃ ।
સાઙ્ગાઃ સમસ્તાસ્તવ દેવ વેદાઃ સમાસ્થિતાઃ સન્ધિષુ બાહુભૂતાઃ

વરાહભૂતં ધરણીધરસ્તે નૃસિંહરૂપં ચ સદા કરાલમ્ ।
પશ્યામ તે વાજિશિરસ્તથોચ્ચૈસ્ત્રિવિક્રમે યચ્ચ તદાપ્રમેયમ્

અમી સમુદ્રાસ્તવ દેવ દેહે મૌર્વાલયઃ શૈલધરાસ્ તથામી ।
ઇમાશ્ચ ગઙ્ગાપ્રમુખાઃ સ્રવન્ત્યો દ્વીપાણ્યશેષાણિ વનાદિદેશાઃ

સ્તુવન્તિ ચેમે મુનયસ્તવેશ દેહે સ્થિતાસ્ત્વન્મહિમાનમગ્ર્યમ્ ।
ત્વામીશિતારં જગતામનન્તં યજન્તિ યજ્ઞૈઃ કિલ યજ્ઞિનો ઽમી

ત્વત્તોહિ સૌમ્યં જગતીહ કિંચિત્ ત્વત્તો ન રૌદ્રં ચ સમસ્તમૂર્તે ।
ત્વત્તો ન શીતં ચ ન કેશવોષ્ણં સર્વસ્વરૂપાતિશયી ત્વમેવ

પ્રસીદ સર્વેશ્વર સર્વભૂત સનાતનાત્મપરમેશ્વરેશ ।
ત્વન્માયયા મોહિતમાનસાભિર્યત્તે ઽપરાદ્ધં તદિદં ક્ષમસ્વ

કિં વાપરાદ્ધં તવ દેવદેવ યન્માયયા નો હૃદયં તવાપિ ।
માયાભિશઙ્કિપ્રણતાર્તિહન્તર્ મનો હિ નો વિહ્વલતામુપૈતિ

ન તે ઽપરાદ્ધં યદિ તે ઽપરાદ્ધમ્ અસ્માભિર્ ઉન્માર્ગવિવર્તિનીભિઃ ।
તત્ક્ષમ્યતાં સૃષ્ટિકૃતસ્તવૈવ દેવાપરાધઃ સૃજતો વિવેકમ્

નમો નમસ્તે ગોવિન્દ નારાયણ જનાર્દન ।
ત્વન્નામસ્મરણાત્ પાપમશેષં નઃ પ્રણશ્યતુ

નમો ઽનન્ત નમસ્ તુભ્યં વિશ્વાત્મન્વિશ્વભાવન ।
ત્વન્નામસ્મરણાત્ પાપમશેષં નઃ પ્રણશ્યતુ

વરેણ્ય યજ્ઞપુરુષ પ્રજાપાલન વામન ।
ત્વન્નામસ્મરણાત્ પાપમશેષં નઃ પ્રણશ્યતુ

નમો ઽસ્તુ તે ઽબ્જનાભાય પ્રજાપતિકૃતે હર ।
ત્વન્નામસ્મરણાત્ પાપમશેષં નઃ પ્રણશ્યતુ

સંસારાર્ણવપોતાય નમસ્ તુભ્યમધોક્ષજ ।
ત્વન્નામસ્મરણાત્ પાપમશેષં નઃ પ્રણશ્યતુ

નમઃ પરસ્મૈ શ્રીશાય વાસુદેવાય વેધસે ।
સ્વેચ્છયા ગુણયુક્તાય સર્ગસ્થિત્યન્તકારિણે

ઉપસંહર વિશ્વાત્મન્રૂપમેતત્સનાતનમ્ ।
વર્ધમાનં ન નો દ્રષ્ટું સમર્થં ચક્ષુરીશ્વર

પ્રલયાગ્નિસહસ્રસ્ય સમા દીપ્તિસ્તવાચ્યુત ।
પ્રમાણેન દિશો ભૂમિર્ગગનં ચ સમાવૃતમ્

ન વિદ્મઃ કુત્ર વર્તામો ભવાન્નાથોપલક્ષ્યતે ।
સર્વં જગદિઐકસ્થં પિણ્ડિતં લક્ષયામહે

કિં વર્ણયામો રૂપં તે કિં પ્રમાણમિદં હરે ।
માહાત્મ્યં કિં નુ તે દેવ યજ્જિહ્વાયા ન ગોચરે

વક્તારો વાયુતેનાપિ બુદ્ધીનામયુતાયુતૈઃ ।
ગુણનિર્વર્ણનં નાથ કર્તું તવ ન શક્યતે

તદેતદ્દર્શિતં રૂપં પ્રસાદઃ પરમઃ કૃતઃ ।
છન્દતો જગતામીશ તદેતદુપસંહર

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
ઇત્યેવં સંસ્તુતસ્ તાભિર્ અપ્સરોભિર્ જનાર્દનઃ ।
દિવ્યજ્ઞાનોપપન્નાનાં તાસાં પ્રત્યક્ષમીશ્વરઃ

વિવેશ સર્વભૂતાનિ સ્વૈરંશૈર્ભૂતભાવનઃ ।
તં દૃષ્ટ્વા સર્વભૂતેષુ લીયમાનમધોક્ષજમ્

વિસ્મયં પરમં ચક્રુઃ સમસ્તા દેવયોષિતઃ ।
સ ચ સર્વેશ્વરઃ શૈલાન્પાદપાન્સાગરાન્ભુવમ્

જલમગ્નિં તથા વાયુમ્ આકાશં ચ વિવેશ હ ।
કાલે દિક્ષ્વથ સર્વાત્મ હ્ય્ આત્મનશ્ચાન્યથાપિ ચ

આત્મરૂપસ્થિતં સ્વેન મહિમ્ના ભાવયઞ્જગત્ ।
દેવદાનવરક્ષાંસિ યક્ષીવિદ્યાધરોરગાઃ

મનુષ્યપશુકીટાદિમૃગપશ્વન્તરિક્ષગાઃ ।
યે ઽન્તરિક્ષે તથા ભૂમૌ દિવિ યે ચ જલાશ્રયાઃ

તાન્વિવેશ સ વિશ્વાત્મા પુનસ્તદ્રૂપમ્ આસ્થિતઃ ।
નરેણ સાર્ધં યત્ તાભિર્ દૃષ્ટપૂર્વમ્ અરિન્દમ

તાઃ પરં વિસ્મયં જગ્મુઃ સર્વાસ્ત્રિદશયોષિતઃ ।
પ્રણેમુઃ સાધ્વસાત્ પાણ્ડુવદના નૃપસત્તમ

નારાયણો ઽપિ ભગવાનાહ તાસ્ત્રિદશાઙ્ગનાઃ

નારાયણ ઉવાચ:
નીયતામુર્વશી ભદ્રા યત્રાસૌ ત્રિદશેશ્વરઃ ।
ભવતીનાં હિતાર્થાય સર્વભૂતેષ્વસાવિતિ

જ્ઞાનમુત્પાદિતં ભૂયો લયં ભૂતેષુ કુર્વતા ।
તદ્ગચ્છધ્વં સમસ્તો ઽયં ભૂતગ્રામો મદંશકઃ

અહમદ્યાત્મભૂતસ્ય વાસુદેવસ્ય યોગિનઃ ।
અસ્માત્પરતરં નાસ્તિ યો ઽનન્તઃ પરિપથ્યતે

તમજં સર્વભૂતેશં જાનીત પરમં પદમ્ ।
અહં ભવત્યો દેવાશ્ચ મનુષ્યાઃ પશવશ્ચ યે ।
એતત્સર્વમનન્તસ્ય વાસુદેવસ્ય વૈ કૃતમ્

એવં જ્ઞાત્વા સમં સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્ ।
સપશ્વાદિગુણં ચૈવ દ્રષ્ટવ્યં ત્રિદશાઙ્ગનાઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
ઇત્યુક્તાસ્ તેન દેવેન સમસ્તાસ્તાઃ સુરસ્ત્રિયઃ ।
પ્રણમ્ય તૌ સમદનાઃ સવસન્તાશ્ચ પાર્થિવ

આદાય ચોર્વશીં ભૂયો દેવરાજમુપાગતાઃ ।
આચખ્યુશ્ચ યથાવૃત્તં દેવરાજાય તત્તથા

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
તથા ત્વમપિ રાજેન્દ્ર સર્વભૂતેષુ કેશવમ્ ।
ચિન્તયન્સમતાં ગચ્છ સમતૈવ હિ મુક્તયે

રાજન્નેવં વિશેષેણ ભૂતેષુ પરમેશ્વરમ્ ।
વાસુદેવ કથં દોષાંલ્ લોભાદીન્ન પ્રહાસ્યસિ

સર્વભૂતાનિ ગોવિન્દાદ્ યદા નાન્યાનિ ભૂપતે ।
તદા વૈરાદયો ભાવાઃ ક્રિયતામ્ ન તુ પુત્રક

ઇતિ પશ્ય જગત્સર્વં વાસુદેવાત્મકં નૃપ ।
એતદેવ હિ કૃષ્ણેન રૂપમાવિષ્કૃતં નૃપ

પરમેશ્વરેતિ યદ્રૂપં તદેતત્કથિતં તવ ।
જન્માદિભાવરહિતં તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

સંક્ષેપેણાથ ભૂપાલ શ્રૂયતાં યદ્વદામિ તે ।
યન્મતં પુરુષઃ કૃત્વા પરં નિર્વાણમૃચ્છતિ

સર્વો વિષ્ણુસમાસો હિ ભાવાભાવૌ ચ તન્મયૌ ।
સદસત્સર્વમીશો ઽસૌ મહાદેવઃ પરં પદમ્

ભવજલધિગતાનાં દ્વન્દ્વવાતાહતાનાં સુતદુહિતૃકલત્રત્રાણભારાર્દિતાનામ્ ।
વિષમવિષયતોયે મજ્જતામપ્લવાનાં ભવતિ શરણમેકો વિષ્ણુપોતો નરાણામ્