Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 192

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe dvādaśādityatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikanavatyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 192
mārkaṇḍeya uvāca:
tasyaivānantaraṃ tāta devatīrthamanuttamam /
dṛṣṭvā tu śrīpatiṃ pāpair mucyate mānavo bhuvi

maharṣes tasya jāmātā bhṛgordevo janārdanaḥ

yudhiṣṭhira uvāca:
ko 'yaṃ śriyaḥ patirdevo devānāmadhipo vibhuḥ /
kathaṃ janmābhavat tasya deveṣu triṣu vā mune

sambandhī ca kathaṃ jāto bhṛguṇā saha keśavaḥ /
etadvistarato brahman vaktum arhasi bhārgava

mārkaṇḍeya uvāca:
saṃkṣepāt kathayiṣyāmi sādhyasya caritaṃ mahat /
na hi vistarato vaktuṃ śaktāḥ sarve maharṣayaḥ

nārāyaṇasya nābhyabjājjāto devaścaturmukhaḥ /
tasya dakṣo 'ṅgajo rājan dakṣiṇāṅguṣṭhasambhavaḥ

dharmaḥ stanāntātsaṃjātas tasya putro 'bhavatkila /
nārāyaṇasahāyo 'sāvajo 'pi bharatarṣabha

marutvatī vasurjñānā lambā bhānumatī satī /
saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvāvatī kakup

dharmapatnyo daśaivaitā dākṣāyaṇyo mahāprabhāḥ /
tāsāṃ sādhyā mahābhāgā putrānajanayan nṛpa

naro nārāyaṇaścaiva hariḥ kṛṣṇastathaiva ca /
viṣṇoraṃśāṃśakā hyete catvāro dharmasūnavaḥ

tathā nārāyaṇanarau gandhamādanaparvate /
ātmanyātmānamādhāya tepatuḥ paramaṃ tapaḥ

dhyāyamānāvanaupamyaṃ svaṃ kāraṇamakāraṇam /
vāsudevamanirdeśyamapratarkyamanantaram

yogayuktau mahātmānāvāsthitāvurutāpasau /
tayostapaḥprabhāveṇa na tatāpa divākaraḥ

vavāha śaṅkito vāyuḥ sukhasparśo hyaśaṅkitaḥ /
śiśiro 'bhavad atyarthaṃ jvalannapi vibhāvasuḥ

siṃhavyāghrādayaḥ saumyāśceruḥ saha mṛgairgirau /
tayor gaur iva bhārārtā pṛthivī pṛthivīpate

ceruśca bhūdharāścaiva cukṣubhe ca mahodadhiḥ /
devāśca sveṣu dhiṣṇyeṣu niṣprabheṣu hataprabhāḥ /
babhūvuravanīpāla paramaṃ kṣobhamāgatāḥ

devarājastathā śakraḥ saṃtaptastapasā tayoḥ /
yuyojāpsarasastatra tayorvighnacikīrṣayā

indra uvāca:
rambhe tilottame kubje ghṛtāci lalite śubhe /
pramloce subhru sumloce saurabheyi mahoddhate

alambuṣe miśrakeśi puṇḍarīke varūthini /
vilokanīyaṃ bibhrāṇā vapurmanmathabodhanam

gandhamādanamāsādya kurudhvaṃ vacanaṃ mama /
naranārāyaṇau tatra tapodīkṣānvitau dvijau

tepāte dharmatanayau tapaḥ paramaduścaram /
tāvasmākaṃ varārohāḥ kurvāṇau paramaṃ tapaḥ

karmātiśayaduḥkhārtipradāvāyatināśanau /
tadgacchata na bhīḥ kāryā bhavatībhir idaṃ vacaḥ

smaraḥ sahāyo bhavitā vasantaśca varāṅganāḥ /
rūpaṃ vayaḥ samālokya madanoddīpanaṃ param /
kandarpavaśamabhyeti vivaśaḥ ko na mānavaḥ

mārkaṇḍeya uvāca:
ityuktvā devarājena madanena samaṃ tadā /
jagmurapsarasaḥ sarvā vasantaśca mahīpate

gandhamādanamāsādya puṃskokilakulākulam /
cacāra mādhavo ramyaṃ protphullavanapādapam

pravavau dakṣiṇāśāyāṃ malayānugato 'nilaḥ /
bhṛṅgamālārutaravai ramaṇīyamabhūdvanam

gandhaśca surabhiḥ sadyo vanarājisamudbhavaḥ /
kinnaroragayakṣāṇāṃ babhūva ghrāṇatarpaṇaḥ

varāṅganāśca tāḥ sarvā naranārāyaṇāvṛṣī /
vilobhayitum ārabdhā vāgaṅgalalitasmitaiḥ

jagau manoharaṃ kācinnanarta tatra cāpsarāḥ /
avādayat tathaivānyā manoharataraṃ nṛpa

hāvairbhāvaiḥ sṛtairhāsyais tathānyā valgubhāṣitaiḥ /
tayoḥ kṣobhāya tanvaṅgyaścakrurudyamamaṅganāḥ

tathāpi na tayoḥ kaścinmanasaḥ pṛthivīpate /
vikāro 'bhavadadhyātmapārasamprāptacetasoḥ

nivātasthau yathā dīpāvakampau nṛpa tiṣṭhataḥ /
vāsudevārpaṇasvasthe tathaiva manasī tayoḥ

pūryamāṇo 'pi cāmbhobhirbhuvamanyāṃ mahodadhiḥ /
yathā na yāti saṃkṣobhaṃ tathā tanmānasaṃ kvacit

sarvabhūtahitaṃ brahma vāsudevamayaṃ param /
manyamānau na rāgasya dveṣasya ca vaśaṃgatau

smaro 'pi na śaśākātha praveṣṭuṃ hṛdayaṃ tayoḥ /
vidyāmayaṃ dīpayutamandhakāra ivālayam

puṣpojjvalāṃs taruvarān vasantaṃ dakṣiṇānilam /
tāścaivāpsarasaḥ sarvāḥ kandarpaṃ ca mahāmunī

yaccārabdhaṃ tapastābhyāmātmānaṃ gandhamādanam /
dadarśāte 'khilaṃ rūpaṃ brahmaṇaḥ puruṣarṣabha

dāhāya nāmalo vahnernāpaḥ kledāya cāmbhasaḥ /
taddravyameva taddravyavikārāya na vai yataḥ

tato vijñāya vijñāya paraṃ brahma svarūpataḥ /
madhukandarpayoṣitsu vikāro nābhavattayoḥ

tato gurutaraṃ yatnaṃ vasantamadanau nṛpa /
cakrāte tāśca tanvaṅgyastatkṣobhāya punaḥpunaḥ

atha nārāyaṇo dhairyaṃ saṃdhāyodīrṇamānasaḥ /
ūrorutpādayāmāsa varāṅgīmabalāṃ tadā

trailokyasundarīratnam aśeṣam avanīpate /
guṇairlāghavamabhyeti yasyāḥ saṃdarśanādanu

tāṃ vilokya mahīpāla cakampe manasānilaḥ /
vasanto vismayaṃ yātaḥ smaraḥ sasmāra kiṃcana

rambhātilottamādyāśca vailakṣyaṃ devayoṣitaḥ /
na rejuravanīpāla tallakṣyahṛdayekṣaṇāḥ

tataḥ kāmo vasantaśca pārthivāpsarasaśca tāḥ /
praṇamya bhagavantau tau tuṣṭuvur munisattamau

vasantakāmāpsarasa ūcuḥ /
prasīdatu jagaddhātā yasya devasya māyayā /
mohitāḥ sma vijānīmo nāntaraṃ vidyate dvayoḥ

prasīdatu sa vāṃ devo yasya rūpamidaṃ dvidhā /
dhāmabhūtasya lokānām anāder apratiṣṭhataḥ

naranārāyaṇau devau śaṅkhacakrāyudhāvubhau /
āstāṃ prasādasumukhāvasmākamaparādhinām

nidhānaṃ sarvavidyānāṃ sarvapāpavanānalaḥ /
nārāyaṇo 'to bhagavān sarvapāpaṃ vyapohatu

śārṅgacihnāyudhaḥ śrīmānātmajñānamayo 'naghaḥ /
naraḥ samastapāpāni hatātmā sarvadehinām

jaṭākalāpabaddho 'yamanayor naḥ kṣamāvatoḥ /
saumyāsyadṛṣṭiḥ pāpāni hantuṃ janmārjitāni vai

tathātmavidyādoṣeṇa yo 'parādhaḥ kṛto mahān /
trailokyavandyau yau nāthau vilobhayitum āgatāḥ

prasīda deva vijñānadhana mūḍhadṛśāmiva /
bhavanti santaḥ satataṃ svadharmaparipālakāḥ

dṛṣṭvaitannaḥ samutpannaṃ yathā strīratnamuttamam /
tvayi nārāyaṇotpannā śreṣṭhā pāravatī matiḥ

tena satyena satyātmanparamātmansanātana /
nārāyaṇa prasīdeśa sarvalokaparāyaṇa

prasannabuddhe śāntātmanprasannavadanekṣaṇa /
prasīda yogināmīśa nara sarvagatācyuta

namasyāmo naraṃ devaṃ tathā nārāyaṇaṃ harim /
namo narāya namyāya namo nārāyaṇāya ca

prasannānāmanāthānāṃ tathā nāthavatāṃ prabho /
śaṃ karotu naro 'smākaṃ śaṃ nārāyaṇa dehi naḥ

mārkaṇḍeya uvāca:
evamabhyarcitaḥ stutyā rāgadveṣādivarjitaḥ /
prāheśaḥ sarvabhūtānāṃ madhye nārāyaṇo nṛpa

nārāyaṇa uvāca:
svāgataṃ mādhave kāme bhavatvapsarasāmapi /
yatkāryam āgatānāṃ ca ihāsmābhistaducyatām

yūyaṃ saṃsiddhaye nūnamasmākaṃ balaśatruṇā /
saṃpreṣitāstato 'smākaṃ nṛtyayogādidarśanam

na vayaṃ gītanṛtyena nāṅgaceṣṭādibhāṣitaiḥ /
lubdhā vai viṣayair manye viṣayā dāruṇātmakāḥ

śabdādisaṅgaduṣṭāni yadā nākṣāṇi naḥ śubhāḥ /
tadā nṛtyādayo bhāvāḥ kathaṃ lobhapradāyinaḥ

te siddhāḥ sma na vai sādhyā bhavatīnāṃ smarasya ca /
mādhavasya ca śākro 'pi svāsthyaṃ yātvaviśaṅkitāḥ

yo 'sau paraśca paramaḥ puruṣaḥ parameśvaraḥ /
paramātmā samastasya sthāvarasya carasya ca

utpattiheturete ca yasminsarvaṃ pralīyate /
sarvāvāsīti devatvād vāsudevety udāhṛtaḥ

vayamaṃśāṃśakāstasya caturvyūhasya māninaḥ /
tadādeśitavārtmānau jagadbodhāya dehinām

tatsarvabhūtaṃ sarveśaṃ sarvatra samadarśinam /
kutaḥ paśyantau rāgādīnkariṣyāmo vibhedinaḥ

vasante mayi cendre ca bhavatīṣu tathā smare /
yadā sa eva bhūtātmā tadā dveṣādayaḥ katham

tanmayānyavibhaktāni yadā sarveṣu jantuṣu /
sarveśvareśvaro viṣṇuḥ kuto rāgādayastataḥ

brahmāṇam indram īśānam ādityamaruto 'khilān /
viśvedevān ṛṣīn sādhyānvasūnpitṛgaṇāṃs tathā

yakṣarākṣasabhūtādīnnāgānsarpānsarīsṛpān /
manuṣyapakṣigorūpagajasiṃhajalecarān

makṣikāmaśakāndaṃśāñchalabhāñjalajān kṛmīn /
gulmavṛkṣalatāvallītvaksāratṛṇajātiṣu

yacca kiṃcidadṛśyaṃ vā dṛśyaṃ vā tridaśāṅganāḥ /
manyadhvaṃ jātamekasya tatsarvaṃ paramātmanaḥ

jāyamānaḥ kathaṃ viṣṇumātmānaṃ paramaṃ ca yat /
rāgadveṣau tathā lobhaṃ kaḥ kuryād amarāṅganāḥ

sarvabhūtamaye viṣṇau sarvage sarvadhātari /
nipātya taṃ pṛthagbhūte kuto rāgādiko guṇaḥ

evamasmāsu yuṣmāsu sarvabhūteṣu cābalāḥ /
tanmathaikatvabhūteṣu rāgādyavasaraḥ kutaḥ

samyag dṛṣṭir iyaṃ proktā samastaikyāvalokinī /
pṛthagvijñānamātraiva lokasaṃvyavahāravat

bhūtendriyāntaḥ karaṇapradhānapuruṣātmakam /
jagadvai hyetad akhilaṃ tadā bhedaḥ kimātmakaḥ

bhavanti layamāyānti samudrasalilormayaḥ /
na vāribhedato bhinnāstathaivaikyādidaṃ jagat

yathāgner arciṣaḥ pītāḥ piṅgalāruṇadhūsarāḥ /
tathāpi nāgnito bhinnās tathaitad brahmaṇo jagat

bhavatībhiśca yat kṣobham asmākaṃ sa puraṃdaraḥ /
kārayatyasad etac ca vivekācāracetasām

bhavantyaḥ sa ca devendro lokāśca sasurāsurāḥ /
samudrādrivanopetā maddehāntaragocarāḥ

yatheyaṃ cārusarvāṅgī bhavatīnāṃ mayāgrataḥ /
darśitā darśayiṣyāmi tathā caivākhilaṃ jagat

prayātu śakro mā garvamindratvaṃ kasya susthiram /
yūyaṃ ca mā smayaṃ yāta santi rūpānvitāḥ striyaḥ

kiṃ surūpaṃ kurūpaṃ vā yadā bhedo na dṛśyate /
tāratamyaṃ surūpatve satataṃ bhinnadarśanāt

bhavatīnāṃ smayaṃ matvā rūpaudāryaguṇodbhavam /
mayeyaṃ darśitā tanvī tatastu śamameṣyatha

yasmān madūrorniṣpannā tviyamindīvarekṣaṇā /
urvaśī nāma kalyāṇī bhaviṣyati varāpsarāḥ

tadiyaṃ devarājasya nīyatāṃ varavarṇinī /
bhavatyastena cāsmākaṃ preṣitāḥ prītimicchatā

vaktavyaśca sahasrākṣo nāsmākaṃ bhogakāraṇāt /
tapaścaryā na vāprāpyaphalaṃ prāptum abhīpsatā

sanmārgamasya jagato darśayiṣye karomyaham /
tathā nareṇa sahito jagataḥ pālanodyataḥ

yadi kaścittavābādhāṃ karoti tridaśeśvara /
tamahaṃ vārayiṣyāmi nivṛtto bhava vāsava

kartāsi cet tvam ābādhāṃ na duṣṭasyeha kasyacit /
taṃ cāpi śāstā tadahaṃ pravartiṣyāmy asaṃśayam

etajjñātvā na santāpastvayā kāryo hi māṃ prati /
upakārāya jagatām avatīrṇo 'smi vāsava

yā ceyamurvaśī mattaḥ samudbhūtā puraṃdara tretāgnihetubhūteyaṃ evaṃ prāpya bhaviṣyati