Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 194

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śrīpatimāhātmyavarṇanaṃ nāma trinavatyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 194
śrīmārkaṇḍeya uvāca:
tacchrutvānāntadevena viśvarūpamudāhṛtam /
devarājastathā devāḥ paraṃ vismayamāgatāḥ

dṛṣṭvā cāpsarasaṃ puṇyām urvaśīṃ kamalānanām /
saṃtrasto vismitaścābhūdindro rājaśriyā vṛtaḥ

na kiṃciduttaraṃ vākyamuktavāñjoṣamāsthitaḥ /
iti vṛttāntabhūtaṃ hi nārāyaṇaviceṣṭitam

bhṛgoḥ khātyāṃ samutpannā lakṣmīḥ śrutvā tu vai nṛpa /
vaiśvarūpaṃ paraṃ rūpaṃ vismitācintayat tadā

kenopāyena sa syān me bhartā nārāyaṇaḥ prabhuḥ /
vratena tapasā vāpi dānena niyamena ca

vṛddhānāṃ sevanenātha devatārādhanena vā /
iti cintāparāṃ kanyāṃ satī jñātvā yudhiṣṭhira

prāha prāpto mayā bhartā śaṅkarastapasā kila /
prajāpatiśca gāyatryā hyanyābhirabhivāñchitāḥ

tapasaiva hi te prāpyastasmāttaccara suvrate /
tapastvaṃ hi mahaccograṃ sarvavāñchitadāyakam

mārkaṇḍeya uvāca:
sāgarāntaṃ samāsādya lakṣmīḥ parapuraṃjaya /
cacāra vipulaṃ kālaṃ tapaḥ paramaduścaram

sthāṇuvatsaṃsthitā sābhūddivyaṃ varṣasahasrakam /
tata indrādayo devāḥ śaṅkhacakragadādharāḥ

bhūtvā jagmustadarthaṃ te sā tu pṛṣṭavatī surān /
viśvarūpaṃ vaiṣṇavaṃ yattaddarśayata māciram

vilakṣā vrīḍitā devā gatvā nārāyaṇaṃ tadā /
abruvan vaiśvarūpaṃ no śaktā darśayituṃ vayam

tato yatheṣṭaṃ te jagmuḥ sa ca viṣṇur acintayat /
ugrarūpā sthitā devī dehaṃ dahati bhārgavī

tāṃ tasmāt tatra gatvāhaṃ varaṃ dattvā tu vāñchitam /
punas tapaḥ kariṣyāmi darśayiṣyāmi vā punaḥ /
vaiṣṇavaṃ viśvarūpaṃ yad durdaśyaṃ devadānavaiḥ

mārkaṇḍeya uvāca:
tato gatvā hṛṣīkeśaḥ sāgarāntasthitāṃ śriyam /
prāha tuṣṭo 'smi te devi varaṃ vṛṇu yathepsitam

śrīruvāca:
yadi tuṣṭo 'si me deva prapannāyā janārdana /
tadā darśaya yaddṛṣṭamapsarobhis tavānagha

viśvarūpamanantaṃ ca bhūtabhāvana keśava /
gandhamādanam āsādya kṛtaṃ yacca tapastvayā

tadvadasva vibho viṣṇo na mithyā yadi keśava /
śraddadhāmi na caivāhaṃ rūpasyāsya kathaṃcana

bahubhiryakṣarakṣobhir māyācāripracāribhiḥ /
chanditā mama jānadbhirbhāvam antargataṃ harau

bhūtvā viṣṇusvarūpāste cakriṇaśca caturbhujāḥ /
suvrīḍitā gatāḥ sarve viśvarūpo sahāyataḥ

mārkaṇḍeya uvāca:
nārāyaṇo 'tha bhagavāñchaṅkhacakragadābhṛtam /
tayā tathoktas tad rūpaṃ muktvā vai surapūjitam

rūpaṃ paraṃ yathoktaṃ vai viśvarūpam adarśayat /
darśayitvā vacaḥ prāha pañcarātravidhānataḥ

yo 'rcayiṣyati māṃ nityaṃ sa pūjyaḥ sa ca pūjitaḥ /
dhanadhānyasamāyuktaḥ sarvabhogasamanvitaḥ

mūlaṃ hi sarvadharmāṇāṃ brahmacaryaṃ paraṃ tapaḥ /
tenāhaṃ tatra sthāsyāmi mūlaśrīpatisaṃjñitaḥ

mūlaśrīḥ procyate brāhmī brahmacaryasvarūpiṇī /
sarvayogamayī puṇyā sarvapāpaharī śubhā

patis tasyāḥ prabhurahaṃ varadaḥ prāṇināṃ priye /
revājale naraḥ snātvā yo 'rcayen māṃ yatavrataḥ

mūlaśrīpatināmānaṃ vāñchite prāpnuyāt phalam /
dānāni tatra yo dadyānmahādānāni ca priye

sahasraguṇitaṃ puṇyamanyasthānādavāpyate /
dṛṣṭaṃ tvayā tatra deśe samyakcaivāvadhāritam /
tadarcitvā parān kāmān āpsyasi tvaṃ na saṃśayaḥ

varaṃ vṛṇīṣva deveśi vāñchitaṃ durlabhaṃ suraiḥ /
durgasaṃsārakāntārapatitaiḥ parameśvari

śrīruvāca:
nārāyaṇa jagaddhātar nārāyaṇa jagatpate /
nārāyaṇa parabrahma nārāyaṇaparāyaṇa

prasīda pāhi māṃ bhaktyā samyaksarge niyojaya /
priyo hyasi priyāhaṃ te yathā syāṃ tattathā kuru

gṛhaṃ dharmārthakāmānāṃ kāraṇaṃ deva saṃmatam /
tadāsthāyāśramaṃ puṇyaṃ māṃ śreyasi niyojaya

nārāyaṇa uvāca:
nārāyaṇagirā devi vijñapto 'smi yatastvayā /
nārāyaṇagirirnāma tena me'tra bhaviṣyati

nārāyaṇasmṛtau yāti duritaṃ janmakoṭijam /
yasmād girati tasmācca girirityeva śabditam

tasmātsarvāśrayo devi giriḥ parvatarāṅ bhavet /
surāsuramanuṣyāṇāṃ yathāhamapi cāśrayaḥ

ya etat pūjayiṣyanti maṇḍalasthaṃ paraṃ mama /
nārāyaṇagirirnāma devarūpaṃ śubhekṣaṇe

te divyajñānasampannā divyadehaviceṣṭitāḥ /
divyaṃ lokamavāpsyanti divyabhogasamanvitāḥ

mārkaṇḍeya uvāca:
tayorevaṃ saṃvadatordevā indrapurogamāḥ /
samāgatā vanoddeśaṃ sāgarānte maharṣayaḥ

tato bhṛguṃ devarājo nārāyaṇavicintitam /
vavre jñātvā tu tatkanyāṃ dharmātmā sa dadau ca tām

dharmo 'pi vidhivadvatsa vivāhaṃ samakārayat /
devadevasya rājarṣe devatārthe samāhitaḥ

yudhiṣṭhira uvāca:
dharmo vivāhamakarodvidhivadyattvayoditam /
ko vidhistatra kā dattā dakṣiṇā bhṛguṇāpi ca

vivāhayajñe samabhūtsruksruvagrahaṇe ca kaḥ /
ṛtvijaḥ ke sadasyāśca tasyāsan dvijasattama

kiṃ tasyāvabhṛthaṃ tvāsīt tatsarvaṃ vada vistarāt /
tvadvākyāmṛtapānena tṛptirmama na vidyate

mārkaṇḍeya uvāca:
nārāyaṇavivāhasya yajñasya ca yudhiṣṭhira /
tapasastasya devasya samyag ācaraṇasya ca

vaktuṃ samartho na guṇānbrahmāpi parameśvaraḥ /
tathāpyuddeśato vacmi śṛṇu bhūtvā samāhitaḥ

brahmā saptarṣayastatra sruksruvagrahaṇe ratāḥ /
agnīñjuhuvire rājanvedirdhātrī sasāgarā

daduḥ samudrā ratnāni brahmarṣibhyo nṛpottama /
dhanado 'pi dadau vittaṃ sarvabrāhmaṇavāñchitam

viśvakarmā 'pi devānāṃ brahmarṣīṇāṃ paraṃtapa /
veśmāni suvicitrāṇi sarvaratnamayāni ca

kṛtvā pradarśayāmāsa devendrāya yaśasvine /
śatakratustato viprānkāpiṣṭhalapurogamān

śaunakādīṃśca papraccha baṣkalāñchāgalānapi /
ātreyānapi rājendra vṛṇudhvamabhivāñchitam

dṛṣṭvā te citraratnāni prāhuḥ sarveśvareśvaram /
devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca saṅgamo 'yaṃ supuṇyakṛt

asminpuṇye sureśāna vastuṃ vāñchāmahe sadā /
śatakratuḥ prāha punarvāso vātra bhaviṣyati /
satyadharmaratā yūyaṃ yāvatkālaṃ bhaviṣyatha

mārkaṇḍeya uvāca:
pṛṣṭaṃ yadrājaśārdūla ke makhe hotriṇo 'bhavan /
tatprocyamānamadhunā śṛṇu bhūtvā samāhitaḥ

sanatkumārapramukhāḥ sadasyāstasya cābhavan /
audgātramatryaṅgirasau marīciśca cakāra ha

hautraṃ dharmavasiṣṭhau ca brahmatvaṃ sanako muniḥ /
ṣaṭtriṃśadgrāmasāhasraṃ prādāttebhyaḥ śatakratuḥ

lakṣmīrbhartrā ca saṃyuktābhavattatkṛtavānprabhuḥ /
brahmaṇo juhvato vahniṃ yāvaddeśasthitaiḥ suraiḥ

dṛṣṭaṃ lalāṭaṃ deśo 'sau lalāṭa iti saṃjñitaḥ /
sa deśaḥ śrīpateḥ kṣetrapuṇyaṃ devarṣisevitam

sarvāścaryamayaṃ divyaṃ divyasiddhisamanvitam /
brāhmaṇānāṃ tataḥ paṅktiṃ niveśayitum udyatā

lakṣmīḥ śrīpatināmānamāha devaṃ vacastadā /
śrīruvāca:
ya ete brāhmaṇāḥ śiṣyā bhṛgvādīnāṃ yatavratāḥ

tānniveśayitumicchāmi tvatprasādādadhokṣaja /
marīcyādayaḥ surendreṇa sthāpitā garuḍadhvaja

naiṣṭhikavratino viprā bahavo 'tra yatavratāḥ /
prājāpatye vrate brāhme kecidatra vyavasthitāḥ /
tān ahaṃ sthāpayiṣyāmi tvatprasādādadhokṣaja

mārkaṇḍeya uvāca:
tataḥ kautūhaladharo bhagavānvṛṣabhadhvajaḥ /
papraccha vratinaḥ sarvānvṛttibhede vyavasthitān

nārado 'pi mahādevamupetya ca satīpatim /
prāha kṛṣṇājinadharo naiṣṭhikā brāhmaṇā hyamī

amī kāryāḥ suvastreṇa channaguhyā dvijottamāḥ /
prājāpatyāś caturviṃśasahasrāṇi nareśvara

brahmacaryavratasthānāṃ vratabrahmavicāriṇām /
dvādaśaiṣāṃ sahasrāṇi santi vai vṛṣabhadhvaja

nāradasya vacaḥ śrutvā devā devarṣayo 'pi ca /
sādhu sādhvityamanyanta nocuḥ kecana kiṃcana

samāhvayat tato lakṣmīs tān viprān bhaktisaṃyutā /
uvāca caraṇāngṛhya prasādaḥ kriyatāṃ mayi

ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi veśmanāmatra saṃsthitiḥ /
viśvakarmakṛtānāṃ tu teṣu tiṣṭhantu vo 'khilāḥ

te tatheti pratijñāya sthitāḥ saṃprītamānasāḥ /
dhanadhānyasamṛddhāśca vāñchitaprāptilakṣaṇāḥ /
sarvakāmasamṛddhāśca hyanārambheṣu karmaṇām

iti saṃsthāpya tān viprān sā sthitā paryapālayat /
caturdhā tu sthito viṣṇuḥ śriyā devyāḥ priye rataḥ

evaṃ vaivāhikamakhe nivṛtte ṛṣayastu tam /
ūcuścāvabhṛthasnānaṃ kutra kurmo janārdana

iti śrutvā tu vacanaṃ śrīpatiḥ pādapaṅkajāt /
mumoca jāhnavītoyaṃ revāmadhyagamaṃ śuci

hareḥ pādodakaṃ dṛṣṭvā niḥsṛtaṃ munayastu te /
vismitāḥ samapadyanta jānantastasya gauravam

rudreṇa sahitāḥ sarve devatā ṛṣayas tathā /
saṃkathā vismitāścakrur vidhunvantaḥ śirāṃsi ca

ṛṣaya ūcuḥ /
brūhi śambho kimatrāyaṃ akasmād vārisambhavaḥ /
viṣṇoḥ pādāmbujotthaśca sammohakaraṇaḥ paraḥ

īśvara uvāca:
pādodakam idaṃ viṣṇorahaṃ jānāmi vai surāḥ /
daśāśvamedhāvabhṛthaiḥ snānamatrātiricyate

yuṣmābhiḥ śrīpatiḥ pūjyaḥ snānaṃ cāvabhṛthaṃ kutaḥ /
bhaviṣyatīti tenāśu idaṃ vo 'rthe vinirmitam

snātvātra tridaśeśānā yat phalaṃ samprapadyate /
vaktuṃ na kenacidyāti tataḥ kimuttaraṃ vacaḥ

mārkaṇḍeya uvāca:
evamuktvā tu te sarve snānaṃ kṛtvā yathāgatam /
jagmurdevā maheśānapurogā bharatarṣabha

brāhmaṇāśca tataḥ sarve svaveśmānyeva bhejire /
devatīrthe mahārāja sarvapāpapraṇāśane