Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 171

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe māṇḍavyaśūlāropaṇavarṇanaṃ nāma saptatyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 171
śrīmārkaṇḍeya uvāca:
kathitaṃ brāhmaṇaṃ draṣṭuṃ śūle kṣiptaṃ tapodhanaiḥ /
nārāyaṇasamīpe tu gatāḥ sarve maharṣayaḥ

nārado devalo raibhyo yamaḥ śātātapo 'ṅgirāḥ /
vasiṣṭho jamadagniśca yājñavalkyo bṛhaspatiḥ

kaśyapo 'trirbharadvājo viśvāmitro 'ruṇirmuniḥ /
vālakhilyādayo 'nye ca sarve 'pyṛṣigaṇānvayāḥ

dadṛśuḥ śūlamārūḍhaṃ māṇḍavyamṛṣipuṃgavāḥ /
procurnārāyaṇaṃ vipraṃ kiṃ kurmastava cepsitam

sarve te tatra sāṃnidhyān māṇḍavyasya mahātmanaḥ /
saṃbhrāntā āgatā ūcuḥ kiṃ mṛtaḥ kiṃ nu jīvati

avasthāṃ tasya te dṛṣṭvā viṣādamagamanparam /
asahitvā tu tadduḥkhaṃ sarve te manasā dvijāḥ

pṛcchayatāṃ yadi manyeta rājānaṃ bhasmasātkuru /
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā vākyaṃ nārāyaṇo 'bravīt

mayi jīvati madbhrātā hyavasthāmīdṛśīṃ gataḥ /
dhig jīvitaṃ ca me kiṃtu tapaso vidyate phalam

dṛṣṭvā śūlasthitaṃ jyeṣṭhaṃ manmano nu vidīryate /
paraṃ kiṃ tu kariṣyāmi yena rāṣṭraṃ sarājakam

bhasmasācca karomyadya bhavadbhiḥ kṣamyatāmiha /
evamuktvā gṛhītvāsau karasthamabhimantrayet

krodhena paśyate yāvattāvaddhuṃkārako 'bhavat /
tena huṅkāraśabdena ṛṣayo vismitāstadā

māṇḍavyasya samīpe tu hyapṛcchaṃste dvijottamāḥ /
nivārayasi kiṃ vipra śāpaṃ nṛpajighāṃsanam

apāpasya tu yeneha kṛtamasya jighāṃsanam /
ṛṣīṇāṃ vacanaṃ śrutvā kṛcchrān māṇḍavyako 'bravīt

abhivandāmi vo mūrdhnā svāgataṃ ṛṣayaḥ sadā /
arghyasanmānapūjārhāḥ sarve 'tropaviśantu te

niviṣṭaikāgramanasā sarvānmāṇḍavyako 'bravīt

prāptaṃ duḥkhaṃ mayā ghoraṃ pūrvajanmārjitaṃ phalam /
mā viṣādaṃ kurudhvaṃ bhoḥ kṛtaṃ pāpaṃ tu bhujyate

ṛṣaya ūcuḥ /
kena karmavipākena iha jātyantaraṃ vrajet /
dānadharmaphalenaiva kena svargaṃ ca gacchati

māṇḍavya uvāca:
adattadānā jāyante parabhāgyopajīvinaḥ /
na snānaṃ na japo homo nātithyaṃ na surārcanam

na parvaṇi pitṛśrāddhaṃ na dānaṃ dvijasattamāḥ /
vrajanti narake ghore yānti te tvantyajāṃ gatim

punardaridrāḥ punareva pāpāḥ pāpaprabhāvānnarake vasanti /
tenaiva saṃsariṇi martyaloke jīvādibhūte kṛmayaḥ pataṅgāḥ

ye snānaśīlā dvijadevabhaktā jitendriyā jīvadayānuśīlāḥ /
te devalokeṣu vasanti hṛṣṭā ye dharmaśīlā jitamānaroṣāḥ

vidyāvinītā na paropatāpinaḥ svadāratuṣṭāḥ paradāravarjitāḥ /
teṣāṃ na loke bhayamasti kiṃcitsvabhāvaśuddhā gatakalmaṣā hi te

ṛṣaya ūcuḥ /
pūrvajanmani viprendra kiṃ tvayā duṣkṛtaṃ kṛtam /
yena kaṣṭamidaṃ prāptaṃ sandhānaṃ śūlagarhitam

śūlasthaṃ tvāṃ samālakṣya hyāgatāḥ sarva eva hi /
jīvantaṃ tvāṃ prapaśyāma tvantarannavatārayan /
rujāsaṃtāpajaṃ duḥkhaṃ soḍhvāpi tvamavedanaḥ

māṇḍavya uvāca:
svayameva kṛtaṃ karma svayamevopabhujyate /
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ pūrve nānye bhuñjanti karhicit

yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram /
tathā pūrvakṛtaṃ karma kartāram upagacchati

na mātā na pitā bhrātā na bhāryā na sutāḥ suhṛt /
na kasya karmaṇāṃ lepaḥ svayamevopabhujyate

śrūyatāṃ mama vākyaṃ ca bhavadbhiḥ pṛcchito hyaham /
pūrve vayasi bho viprā malasnānakṛtakṣaṇaḥ

ajñānādbālabhāvena yūkā kaṇṭe 'dhiropitā /
tailābhyaktaśirogātre mayā yūkā ghṛtā na hi

kaṅkatīṃ ropya keśeṣu sāsā kaṇṭe 'dhiropitā /
teṣu pāpaṃ kṛtaṃ sadyaḥ phalametanmamābhavat

kiṃcitkālaṃ kṣapitvāhaṃ prāpsye mokṣaṃ nirāmayam /
bhavantastviha santāpaṃ māṃ kurudhvaṃ maharṣayaḥ

imām avasthāṃ bhuktvāhaṃ kaṃcicchape na coccare /
ahani katicicchūle kṣapayiṣyāmi kilbiṣam

prāktanaṃ karma bhuñjāmi yanmayā saṃcitaṃ dvijāḥ /
kṣantavyamasya rājño 'tha kopaścaiva visarjyatām

śrutvā tu tasya tadvākyaṃ māṇḍavyasya maharṣayaḥ /
praharṣamatulaṃ labdhvā sādhu sādhvityapūjayan

nārāyaṇa uvāca:
idaṃ jalaṃ mantrapūtaṃ kasminsthāne kṣipāmyaham /
yena rājā bhavedbhasma sarāṣṭraḥ sapurohitaḥ

māṇḍavya uvāca:
idaṃ jalaṃ ca rakṣasva kālakūṭaviṣopamam /
samudre kṣipayiṣyāmi devakāryaṃ samutthitam

atha te munayaḥ sarve māṇḍavyaṃ praṇipatya ca /
āmantrayitvā harṣācca kaśyapādyā gṛhānyayuḥ

gacchamānāstu te coktāḥ pañcame 'hani tāpasāḥ /
āgantavyaṃ bhavadbhiśca matsakāśaṃ pratijñayā

tatheti te pratijñāya nāradādyā adarśanam /
gateṣu vipramukhyeṣu śāṇḍilī ca tapodhanā

dvitīye 'hni samāyātā na tu buddhvātha taṃ ṛṣim /
bhartāraṃ śirasā dhārya rātrau paryaṭate sma sā

na dṛṣṭaḥ śūlake vipro bharākrāntyā yudhiṣṭhira /
skhalitā tasya jānubhyāṃ śūlasthasya pativratā

sarvāṅgeṣu vyathā jātā tasyāḥ praskhalanān muneḥ /
īdṛśīṃ vartamānāṃ ca hyavasthāṃ pūrvadaivikīm

punaḥ pāpaphalaṃ kiṃciddhā kaṣṭaṃ mama vartate /
vyathito 'haṃ tvayā pāpe kimarthaṃ sūnakarmaṇi

svairiṇīṃ tvāṃ prapaśyāmi rākṣasī taskarī nu kim /
evamuktvā kṣaṇaṃ mohātkrandamāno muhurmuhuḥ

tapasvino 'tha ṛṣayaḥ sarve saṃtrastamānasāḥ /
paśyamānā muneḥ kaṣṭaṃ pṛcchante te yudhiṣṭhira

paryaṭase kimarthaṃ tvaṃ niśīye vahanaṃ nu kim /
kṣiptaṃ tu jholikābhāraṃ kiṃvāgamanakāraṇam /
vyathāmutpādya ṛṣaye duḥkhādduḥkhavilāsini

śāṇḍilyuvāca:
nāsurīṃ na ca gandharvīṃ na piśācīṃ na rākṣasīm /
pativratāṃ tu māṃ sarve jānantu tapasi sthitām

na me kāmo na me krodho na vairaṃ na ca matsaraḥ /
ajñānād dṛṣṭimāndyācca skhalanaṃ kṣantumarhatha

vahanaṃ bhartṛsaukhyāya divā sampīḍyate rujā /
ayaṃ bhartā vijānītha jholikāsaṃsthitaḥ sadā

bharaṇaṃ pānaṃ vastraṃ ca dadāmyetasya rogiṇaḥ /
ṛṣiḥ śaunakamukhyo 'sau śāṇḍilīṃ māṃ vijānata

svabhartṛdharmiṇīṃ kopaṃ mā kuruṣvātithiṃ kuru /
satāṃ samīpaṃ samprāptāṃ sarvaṃ me kṣantum arhatha

ṛṣaya ūcuḥ /
paravyathāṃ na jānīṣe vyacarantī yadṛcchayā /
prabhāte 'bhyudite sūrye tava bhartā mariṣyati

ātmaduḥkhāt paraṃ duḥkhaṃ na jānāsi kulādhame /
tena vākyena ghoreṇa śāṇḍilī vimanābhavat

paraṃ viṣādamāpannā kṣaṇaṃ dhyātvābravīd vacaḥ /
kopāt saṃraktanayanā nirīkṣantī munīṃs tadā

satāṃ gehe kila prāptā bhavatāṃ cāpakāriṇī /
sāmenātithipūjāyāṃ śiṣṭe ca gṛhamāgate

bhavadbhir īdṛgātithyaṃ kṛtaṃ caiva mamaiva tu /
svargāpavargadharmaśca bhavadbhir na nirīkṣitam

prājāpatyām imāṃ dṛṣṭvā māṃ yathā prākṛtāḥ striyaḥ /
bhavantaḥ strībalaṃ me'dya paśyantu divi devatāḥ

mariṣyati na me bhartā hyādityo nodayiṣyati /
andhakāraṃ jagatsarvaṃ kṣīyate nādya śarvarī

evamukte tayā vākye stambhite 'rke tamomayam /
na ca prajāyate sarvaṃ nirvaṣaṭkārasatkriyam

svāhākāraḥ svadhākāraḥ pañcayajñavidhirnahi /
snānaṃ dānaṃ japo nāsti sandhyālopavyatikramaḥ /
ṣaṇmāsaṃ ca tadā pārtha luptapiṇḍodakakriyam