Revākhāṇḍa (revised text) · Chapter 103
|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe manmatheśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma dvyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ ||
RKV adhyāya 103
śrīmārkaṇḍeya uvāca:
tato gacchenmahīpāla eraṇḍīsaṅgamaṃ param /
yacchrutaṃ vai mayā rājañchivasya vadataḥ purā
etadeva purā praśnaṃ gauryā pṛṣṭastu śaṅkaraḥ /
provāca nṛpaśārdūla guhyādguhyataraṃ śubham
īśvara uvāca:
śṛṇu devi paraṃ guhyaṃ nākhyātaṃ kasyacinmayā /
revāyāścottare kūle tīrthaṃ paramaśobhanam /
bhrūṇahatyāharaṃ devi kāmadaṃ putravardhanam
pārvatyuvāca:
kathayasva mahādeva tīrthaṃ paramaśobhanam /
bhrūṇahatyāharaṃ kasmātkāmadaṃ svargadarśanam
īśvara uvāca:
atrirnāma mahādevi mānaso brahmaṇaḥ sutaḥ /
agnihotrarato nityaṃ devatātithipūjakaḥ
somasaṃsthāśca saptaiva kṛtā vipreṇa pārvati /
anasūyeti vikhyātā bhāryā tasya guṇānvitā
pativratā patiprāṇā patyuḥ kāryahite ratā /
evaṃ yāti tataḥ kāle na putrā na ca putrikā
aparāhṇe mahādevi sukhāsīnau tu sundari /
vadantau sukhaduḥkhāni pūrvavṛttāni yāni ca
atriruvāca:
saumye śubhe priye kānte cārusarvāṅgasundari /
vidyāvinayasampanne padmapatranibhekṣaṇe
pūrṇacandranibhākāre pṛthuśroṇibharālase /
na tvayā sadṛśī nārī trailokye sacarācare
ratiputraphalā nārī paṭhyate vedavādibhiḥ /
putrahīnasya yatsaukhyaṃ tatsaukhyaṃ mama sundari
yathāhaṃ na tathā putraḥ samarthaḥ sarvakarmasu /
punnāmanarakādbhadre jātamātreṇa sundari
patantaṃ rakṣayeddevi mahāpātakinaṃ yadi /
mahāghore gatā vāpi duṣṭakarmapitāmahāḥ
taddharanti suputrāśca vaitaraṇyāṃ gatānapi /
putreṇa lokāñjayati pautreṇa paramā gatiḥ
atha putrasya pautreṇa pragacched brahma śāśvatam /
nāsti putrasamo bandhuriha loke paratra ca
ahaśca madhyarātre ca cintayānasya sarvadā /
śuṣyanti mama gātrāṇi grīṣme nadyudakaṃ yathā
anasūyovāca:
yattvayā śocitaṃ vipra tatsarvaṃ śocayāmyaham /
tavodvegakaraṃ yacca tanme dahati cetasi
yena putrā bhaviṣyanti āyuṣmanto guṇānvitāḥ /
tatkāryaṃ ca samīkṣasva yena tuṣyet prajāpatiḥ
atriruvāca:
tapastaptaṃ mayā bhadre jātamātreṇa duṣkaram /
vratopavāsaniyamaiḥ śākāhāreṇa sundari
kṣīṇadehastu tiṣṭhāmi hyaśakto 'haṃ mahāvrate /
tena śocāmi cātmānaṃ rahasyaṃ kathitaṃ mayā
anasūyovāca:
bhartuḥ pativratā nārī ratiputravivardhinī /
trivargasādhanā sā ca ślāghyā ca viduṣāṃ jane
japastapastīrthayātrā mṛḍejyāmantrasādhanam /
devatārādhanaṃ caiva strīśūdrapatanāni ṣaṭ
īdṛśaṃ tu mahādoṣaṃ strīṇāṃ tu vratasādhane /
vadanti munayaḥ sarve yathoktaṃ vedabhāṣitam
anujñātā tvayā brahmaṃs tapas tapsyāmi duṣkaram /
putrārthitvaṃ samuddiśya toṣayāmi surottamān
atriruvāca:
sādhu sādhu mahāprājñe mama saṃtoṣakāriṇi /
ājñātā tvaṃ mayā bhadre putrārthaṃ tapa āśraya
devatānāṃ manuṣyāṇāṃ pitḥṇāmanṛṇo bhave /
na bhāryāsadṛśo bandhustriṣu lokeṣu vidyate
tena devāḥ praśaṃsanti na bhāryāsadṛśaṃ sukham /
sanmukhe manmukhāḥ putrāḥ vilome tu parāṅmukhāḥ
tena bhāryāṃ praśaṃsanti sadevāsuramānuṣāḥ /
mahāvrate mahāprājñe sattvavati śubhekṣaṇe
tapastapasva śīghraṃ tvaṃ putrārthaṃ tu mamājñayā /
etadvākyāvasāne tu sāṣṭāṅgaṃ praṇatābravīt
tvatprasādena viprendra sarvānkāmānavāpnuyām /
haṃsalīlāgatiḥ sā ca mṛgākṣī varavarṇinī
niyamasthā tato bhūtvā samprāptā narmadāṃ nadīm /
śivasvedodbhavāṃ devīṃ sarvapāpapraṇāśanīm
yasyā darśanamātreṇa naśyate pāpasañcayaḥ /
snānamātreṇa vai yasyā aśvamedhaphalaṃ labhet
ye pibanti mahādevi śraddadhānāḥ payaḥ śubham /
somapānena tattulyaṃ nātra kāryā vicāraṇā
ye smaranti divā rātrau yojanānāṃ śatairapi /
mucyante sarvapāpebhyo rudralokaṃ prayānti te
narmadāyāḥ samīpe tu tāvubhau yojanadvaye /
na paśyanti yamaṃ tatra ye mṛtā varavarṇini
tatastaduttare kūle eraṇḍyāḥ saṅgame śubhe /
niyamasthā viśālākṣī śākāhāreṇa sundari
toṣayantī trīṃśca devāñchubhaiḥ stotrair vrataistathā /
grīṣmeṣu ca mahādevi pañcāgniṃ sādhayet tataḥ
varṣākāle cārdravāsāścareccāndrāyaṇāni ca /
hemante tu tataḥ prāpte toyamadhye vasetsadā
prātaḥsnānaṃ tataḥ sandhyāṃ kuryād devarṣitarpaṇam /
devānāmarcanaṃ kṛtvā homaṃ kuryād yathāvidhi
yajate vaiṣṇavāṃl lokān snānajāpyahutena ca /
evaṃ varṣaśate prāpte rudraviṣṇupitāmahāḥ
samprāptā dvijarūpaistu eraṇḍyāḥ saṅgame priye /
purataḥ saṃsthitāstasyā vedamabhyuddharanti ca
anasūyā japaṃ tyaktvā nirīkṣya tānmuhurmuhuḥ /
utthitā sā viśālākṣī arghaṃ dattvā yathāvidhi
adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ tapaḥ /
darśanena tu viprāṇāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate
pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā sāṣṭāṅgaṃ praṇatābravīt /
kandamūlaphalaṃ śākaṃ nīvārānapi pāvanān /
prayacchāmyahamadyaiva munīnāṃ bhāvitātmanām
viprā ūcuḥ /
tapasā tu vicitreṇa tapaḥsatyena suvrate /
tṛptāḥ sma sarvakāmaistu suvrate tava darśanāt
asmākaṃ kautukaṃ jātaṃ tāpasena vratena yat /
svargamokṣasutasyārthe tapastapasi duṣkaram
anasūyovāca:
tapasā sidhyate svargastapasā paramā gatiḥ /
tapasā cārthakāmau ca tapasā guṇavānsutaḥ /
tapa eva ca me viprāḥ sarvakāmaphalapradam
viprā ūcuḥ /
tanvī śyāmā viśālākṣī snigdhāṅgī rūpasaṃyutā /
haṃsalīlāgatigamā tvaṃ ca sarvāṅgasundarī
kiṃ ca te tapasā kāryamātmānaṃ śocyase katham
anasūyovāca:
yadi rudraśca viṣṇuśca svayaṃ sākṣātpitāmahaḥ /
gūḍharūpadharāḥ sarve taccihnamupalakṣaye
tasyā vākyāvasāne tu svarūpaṃ darśayanti te /
svasvarūpaiḥ sthitā devāḥ sūryakoṭisamaprabhāḥ
caturbhujo mahādevi śaṅkhacakragadādharaḥ /
atasīpuṣpavarṇastu pītavāsā janārdanaḥ
garutmānvāhanaṃ yasya śriyā ca sahito hariḥ /
prasannavadanaḥ śrīmānsvayaṃrūpo vyavasthitaḥ
pītavāsā mahādevi caturvadanapaṅkajaḥ /
haṃsopari samārūḍho hyakṣamālākarodyataḥ
āgato narmadātīre brahmā lokapitāmahaḥ /
yo 'sau sarvajagadvyāpī svayaṃ sākṣānmaheśvaraḥ
vṛṣabhaṃ tu samārūḍho daśabāhusamanvitaḥ /
bhasmāṅgarāgaśobhāḍhyaḥ pañcavaktrastrilocanaḥ
jaṭāmukuṭasaṃyuktaḥ kṛtacandrārddhaśekharaḥ /
evaṃrūpadharo devaḥ sarvavyāpī maheśvaraḥ
anasūyā nirīkṣyaitaddevānāṃ darśanaṃ param /
vepamānā tataḥ sādhvī surāndṛṣṭvā muhurmuhuḥ
anasūyovāca:
kiṃ vyāpārasvarūpāstu viṣṇurudrapitāmahāḥ /
etadvai śrotumicchāmi hyaśeṣaṃ kathayantu me
brahmovāca:
prāvṛṭkālo hyahaṃ brahmā āpaścaiva prakīrtitāḥ /
megharūpo hyahaṃ prokto varṣayāmi ca bhūtale
ahaṃ sarvāṇi bījāni prāksandhyāsūdite ravau /
etadvai kāraṇaṃ sarvaṃ rahasyaṃ kathitaṃ param
viṣṇuruvāca:
hemantaśca bhavedviṣṇurviśvarūpaṃ carācaram /
pālanāya jagatsarvaṃ viṣṇormāhātmyamuttamam
rudra uvāca:
grīṣmakālo hyahaṃ proktaḥ sarvabhūtakṣayaṃkaraḥ /
karṣayāmi jagatsarvaṃ rudrarūpastapasvini
evaṃ brahmā ca viṣṇuśca rudraścaiva mahāvrate /
trayo devāstrayaḥ sandhyāstrayaḥ kālāstrayo 'gnayaḥ
tathā brahmā ca viṣṇuśca rudraścaikātmatāṃ gataḥ /
varaṃ dadyuśca te bhadre yastvayā manasīpsitam
anasūyovāca:
dhanyā puṇyā hyahaṃ loke ślāghyā vandyā ca sarvadā /
brahmā viṣṇuśca rudraśca prasannavadanāḥ śubhāḥ
yadi tuṣṭāstrayo devā dayāṃ kṛtvā mamopari /
asmiṃstīrthe tu sāṃnidhyādvaradāḥ santu me sadā
rudra uvāca:
evaṃ bhavatu te vākyaṃ yattvayā prārthitaṃ śubhe /
pratyakṣā vaiṣṇavī māyā eraṇḍīnāma nāmataḥ
yasyā darśanamātreṇa naśyate pāpasañcayaḥ /
caitramāse tu samprāpte ahorātroṣito bhavet
eraṇḍyāḥ saṅgame snātvā brahmahatyāṃ vyapohati /
rātrau jāgaraṇaṃ kuryāt prabhāte bhojayed dvijān
yathoktena vidhānena piṇḍaṃ dadyād yathāvidhi /
pradakṣiṇāṃ tato dadyāddhiraṇyaṃ vastrameva ca
rajataṃ ca tathā gāvo bhūmidānam athāpi vā /
sarvaṃ koṭiguṇaṃ proktamiti svāyambhuvo 'bravīt
ye mriyanti narā devi eraṇḍyāḥ saṅgame śubhe /
yāvadyugasahasraṃ tu rudraloke vasanti te
ahorātroṣito bhūtvā japedrudrāṃśca vaidikān /
ekādaśaikasaṃjñāṃśca sa yāti paramāṃ gatim
vidyārthī labhate vidyāṃ dhanārthī labhate dhanam /
putrārthī labhate putrāṃl labhet kāmān yathepsitān
eraṇḍyāḥ saṅgame snātvā revāyā vimale jale /
mahāpātakino vāpi te yānti paramāṃ gatim
anasūyovāca:
yadi tuṣṭāstrayo devā mama bhaktipracoditāḥ /
mama putrā bhavantveva harirudrapitāmahāḥ
viṣṇuruvāca:
pūjyā yatputratāṃ yānti na kadācicchrutaṃ mayā /
śubhe dadāmi putrāṃste devatulyaparākramān /
rūpavanto guṇopetānyajvinaśca bahuśrutān
anasūyovāca:
īpsitaṃ tacca dātavyaṃ yanmayā prārthitaṃ hare /
nānyathā caiva kartavyā mama putraiṣaṇā tu yā
viṣṇuruvāca:
pūrvaṃ tu bhṛgusaṃvāde garbhavāsa upārjitaḥ /
tasyāhaṃ caiva pāraṃ tu naiva paśyāmi śobhane
smaramāṇaḥ purāvṛttaṃ cintayāmi punaḥpunaḥ /
evaṃ saṃcintya te devāḥ pitāmahamaheśvarāḥ
ayonijā bhaviṣyāmastava putrā varānane /
yonivāse mahāprājñi devā naiva vrajanti ca
sāṃnidhyātsaṅgame devi lokānāṃ tu varapradāḥ /
eraṇḍī vaiṣṇavī māyā pratyakṣā tvaṃ bhaviṣyasi
trayo devāḥ sthitāḥ pātha revāyā uttare taṭe /
varaprāptā tu sā devī gatā māhendraparvatam
kṣīṇāṅgī śukladehā ca rūkṣakeśī sudāruṇā /
kṛtayajñopavītā sā taponiṣṭhā śubhekṣaṇā
śilātalaniviṣṭo 'sau dṛṣṭaḥ kānto mahāyaśāḥ /
hṛṣṭacitto 'bhavaddevi uttiṣṭhottiṣṭha sābravīt
atriruvāca:
sādhu sādhu mahāprājñe hyanasūye mahāvrate /
acintyaṃ gālavādīnāṃ varaṃ prāptāsi durlabham
anasūyovāca:
tvatprasādena devarṣe varaṃ prāptāsmi durlabham /
tena devāḥ praśaṃsanti siddhāśca ṛṣayo 'malāḥ
evamuktā tu sā devī harṣeṇa mahatā yutā /
ālokayettataḥ kāntaṃ tenāpi śubhadarśanā
īkṣaṇāccaiva saṃjātaṃ lalāṭe maṇḍalaṃ śubham /
navayojanasāhasraṃ maṇḍalaṃ raśmibhirvṛtam
kadambagolakākāraṃ triguṇaṃ parimaṇḍalam /
tasya madhye tu deveśi puruṣo divyarūpadhṛk
hemavarṇo 'mṛtamayaḥ sūryakoṭisamaprabhaḥ /
ādyaḥ putro 'nasūyāyāḥ svayaṃ sākṣātpitāmahaḥ
candramā iti vikhyātaḥ somarūpo nṛpātmaja /
iṣṭāpūrte ca saṃpāti kalāṣoḍaśakena tu
pratipac ca dvitīyā ca tṛtīyā ca maheśvari /
caturthī pañcamī caiva avyayā ṣoḍaśī kalā
caturvidhasya lokasya sūkṣmo bhūtvā varānane /
āprīṇāti jagatsarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram
sarve te hyupajīvanti hutaṃ dattaṃ śaśisthitam /
vanaspatigate some dhanavāṃśca varānane
bhuñjan paragṛhe mūḍho dadedabdakṛtaṃ śubham /
vanaspatigate some yastu chindyādvanaspatīn /
tena pāpena deveśi narā yānti yamālayam
vanaspatigate some maithunaṃ yo niṣevate /
brahmahatyāsamaṃ pāpaṃ labhate nātra saṃśayaḥ
vanaspatigate some manthānaṃ yo 'dhivāhayet /
gāvastasya praṇaśyanti yāśca vai pūrvasaṃcitāḥ
vanaspatigate some hyadhvānaṃ yo 'dhigacchati /
bhavanti pitarastasya taṃ māsaṃ reṇubhojanāḥ
amāvasyāṃ mahādevi yastu śrāddhaprado bhavet /
abdamekaṃ viśālākṣi tṛptāstatpitaro dhruvam
hiraṇyaṃ rajataṃ vastraṃ yo dadāti dvijātiṣu /
sarvaṃ lakṣaguṇaṃ devi labhate nātra saṃśayaḥ
evaṃ guṇaviśiṣṭo 'sau somarūpaḥ prajāpatiḥ /
saṃjātaḥ prathamaḥ putro hyanasūyāsunandanaḥ
dvitīyastu mahādevi durvāsā nāma nāmataḥ /
sṛṣṭisaṃhārakartā ca svayaṃ sākṣānmaheśvaraḥ
ṛṣimadhyagato devi tapastapati duṣkaram /
so 'pi rudratvamāyāti samprāpte bhūtaviplave
indro 'pi śaptastenaiva durvāsasā varānane /
dvitīyasya tu putrasya sambhavaḥ kathito mayā
dattātreyasvarūpeṇa bhagavānmadhusūdanaḥ /
jagadvyāpī jagannāthaḥ svayaṃ sākṣājjanārdanaḥ
ete devāstrayaḥ putrā anasūyāyā maheśvari /
varadānena te devā hyavatīrṇā mahītale
putraprāptikaraṃ tīrthaṃ revāyāścottare taṭe /
anasūyākṛtaṃ pārtha sarvapāpakṣayaṃ param
śrīmārkaṇḍeya uvāca:
āścaryabhūtaṃ loke 'sminnarmadāyāṃ purātanam /
bhrūṇahatyā gatā tatra brāhmaṇasya narādhipa
yudhiṣṭhira uvāca:
itihāsaṃ dvijaśreṣṭha kathayasva mamānagha /
sarvapāpaharaṃ loke duḥkhārtasya ca kathyatām
śrīmārkaṇḍeya uvāca:
suvarṇaśilake grāme gautamānvayasambhavaḥ /
kṛṣīvalo mahādevi bhāryāputrasamanvitaḥ
vasate tatra govindaḥ saṃjāto vipule kule /
putradārasamopeto gṛhakṣetrarataḥ sadā
śakaṭaṃ pūrayitvā tu kāṣṭhānāmagamadguham /
prakṣiptāni ca kāṣṭhāni hyekākī kṣudhayānvitaḥ
riṅgamāṇas tadā putraḥ pituḥ śabdātsamāgataḥ /
na dṛṣṭastena vai putraḥ kāṣṭhaiḥ saṃchādito 'vaśaḥ
āgatastvarito gehe pipāsārto narādhipa /
śakaṭaṃ mocya taddvāri savṛṣaṃ rajjusaṃyutam
bhāryā tasyaiva yā dṛṣṭā cittajñā vaśavartinī /
dṛṣṭvā nipātitaṃ putraṃ kāṣṭhairnirbhinnamastakam
ajalpamānākaruṇaṃ nikṣiptaṃ jñolikāṃ śiśum /
śuśrūṣaṇe ratā sādhvī priyasya ca narādhipa
tataḥ snānādikaṃ kṛtvā bhojanācchayanaṃ śubham /
putraṃ putravatāṃ śreṣṭhā hyutthāpayati śāsanaiḥ
yadā ca notthitaḥ suptaḥ putraḥ pañcatvamāgataḥ /
tadā sā dīnavadanā ruroda ca mumoha ca
tacchrutvā ruditaṃ śabdaṃ govindastrastamānasaḥ /
kimetaditi coktvā tu patito dharaṇītale
dvāvetau muktakeśau tu bhūmau nipatitau nṛpa /
vilepāte ca rājendra niḥśvāsocchvāsitena ca
kaṃ paśye prāṅgaṇe putraṃ dṛṣṭvā krīḍantamāturam /
saṃdhārayiṣye hṛdayaṃ sphuṭitaṃ tava kāraṇe
tvajjanmāntaṃ yaśo nityam akṣayāṃ kulasantatim /
dṛṣṭvā kim anṛṇībhūto yāsyāmi paramāṃ gatim
mama vṛddhasya dīnasya gatistvaṃ kila putraka /
ete manorathāḥ sarve cintitā viphalā gatāḥ
imāṃ tu vikalāṃ dīnāṃ vihīnāṃ sutabāndhavaiḥ /
rudantīṃ patitāṃ pāhi mātaraṃ dharaṇītale
punnāmno narakādyasmāt pitaraṃ trāyate sutaḥ /
tena putra iti proktaḥ svayameva svayambhuvā
aputrasya gṛhaṃ śūnyaṃ diśaḥ śūnyā hyabāndhavāḥ /
mūrkhasya hṛdayaṃ śūnyaṃ sarvaśūnyaṃ daridratā
mṛṣāyaṃ vadate lokaścandanaṃ kila śītalam /
putragātrapariṣvaṅgaścandanādapi śītalaḥ
śmaśrugrahaṇakrīḍantaṃ dhūlidhūsaritānanam /
puṇyahīnā na paśyanti nijotsaṅgasamāsthitam
digambaraṃ gatavrīḍaṃ jaṭilaṃ dhūlidhūsaram /
puṇyahīnā na paśyanti gaṅgādharamivātmajam
vīṇāvādyasvaro loke susvaraḥ śrūyate kila /
ruditaṃ bālakasyaiva tasmād āhlādakārakam
mṛgapakṣiṣu kākeṣu paśūnāṃ svarayoniṣu /
putraṃ teṣu samasteṣu vallabhaṃ bruvate budhāḥ
matsyāśvaprakarāścaiva kūrmagrāhādayo 'pi vā /
putrotpattau ca hṛṣyanti vipattau yānti duḥkhitām
devagandharvayakṣāśca hṛṣyante putrajanmani /
pañcatve te 'pi śocanti mandabhāgyo 'smi putraka
ṛṣimelāpakaṃ cakre putrārthe rāghavo nṛpa /
indrasthāne sthitastasya prokṣate hyāsanaṃ yataḥ
svargavāsaṃ sutādbāhyaṃ vidyate na tu pāṇḍava /
cakre daśarathas tasmāt putrārthaṃ yajñamuttamam
rāmo lakṣmaṇaśatrughnau bharatastatra sambhavāt /
kārtavīryo jito yena rāmeṇāmitatejasā
sa rāmo rāmacandreṇa aṣṭavarṣeṇa nirjitaḥ /
ekākinā hato vālī plavagaḥ śatrudurjayaḥ
rāvaṇo brahmaputro yastrailokyaṃ yasya śaṅkate /
hataḥ sa rāmacandreṇa saputraḥ sahabāndhavaḥ
evaṃ putraṃ vinā saukhyaṃ martyaloke na vidyate /
vaṃśārthe maithunaṃ yasya svargārthe yasya bhāratī
mṛṣṭānnaṃ brāhmaṇasyārthe svarge vāsaṃ tu yānti te /
brahmahatyāśvamedhābhyāṃ na paraṃ pāpapuṇyayoḥ
putrotpattivipattibhyāṃ na paraṃ sukhaduḥkhayoḥ /
kiṃ bravīmīti bho vatsa na tu saukhyaṃ sutaṃ vinā
evaṃ bahuvidhaṃ duḥkhaṃ pralapitvā punaḥpunaḥ /
janaiścāśvāsito vipro bālaṃ gṛhya bahirgataḥ
tataḥ saṃskṛtya taṃ bālaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā /
samavetau tu duḥkhārtāvāgatau svagṛhaṃ punaḥ
evaṃ gṛhāgate vipre rātrirjātā yudhiṣṭhira /
bhūmau prasupto govindaḥ putraśokena pīḍitaḥ
yāvannirīkṣate bhāryā bhartāraṃ duḥkhapīḍitam /
kṛmirāśigataṃ sarvaṃ govindaṃ samapaśyata
duḥkhādduḥkhatare magnā dṛṣṭvā taṃ pātakānvitam /
evaṃ duḥkhanimagnāyāḥ śarvarī vigatā tadā
paśupālastu mahiṣīmuktvāraṇye 'gamadgṛhāt /
araṇye mahiṣīḥ sarvā rakṣayitvā gṛhāgataḥ
vijñaptaḥ paśupālena govindo brāhmaṇottamaḥ /
yāvadbhokṣyāmyahaṃ svāminmahiṣīstvaṃ ca rakṣase
tataḥ sa tvarito vipro jagāma mahiṣīḥ prati /
na tatra mahiṣīḥ paśyet paścāt kṣetrābhisammukham
dhāvamānaśca viprastu eraṇḍīsaṅgame gataḥ /
tataḥ praviṣṭastu jale revairaṇḍyostu saṅgame
tajjalaṃ pītamātraṃ tu tvarayā cātitarṣitaḥ /
akāmāt salilaṃ pītvā prakṣālya nayane śubhe
ājagāma tataḥ paścādbhavanaṃ divasakṣaye /
bhuktvā duḥkhānvito rātrau govindaḥ śayanaṃ yayau
nidrābhibhūtaḥ śokena śrameṇaiva tu kheditaḥ /
punastaccārdharātre tu tasya bhāryā yudhiṣṭhira
kṛmibhirveṣṭitaṃ gāntraṃ kvacit paśyatyaveṣṭitam /
punaḥ sā vismayāviṣṭā tasya bhāryā guṇānvitā /
uvāca duṣkṛtaṃ tasya sādhvasāviṣṭacetasā
bhāryovāca:
atīte pañcame cāhni tvindhanaṃ kṣipatastu te /
gṛhapaścādgato bālo hyajñānādghātitastvayā
mayā tatpātakaṃ ghoraṃ rahasyaṃ na prakāśitam /
tena pracchannapāpena dahyamānā divāniśam
na sukhaṃ tava gātrasya paśyāmi na hi cātmanaḥ /
nidrā mama śamaṃ yātā ratiścaiva tvayā saha
śrūyate mānave śāstre śloko gīto maharṣibhiḥ /
smṛtvā smṛtvā tu taṃ citte paritāpo na śāmyati
kīrtanān naśyate dharmo vardhate 'sau nigūhanāt /
iha loke pare caiva pāpasyāpyevameva ca
evaṃ saṃcityamānāhaṃ sthitā rātrau bhayāturā /
kṛmirāśigataṃ tvāṃ hi kasyāhaṃ kathayāmi kim
punastvaṃ cādya me dṛṣṭo bhrūṇahatyākṛmiśritaḥ /
kvacidbhindanti te gātraṃ kvacinnaṣṭāḥ samantataḥ
etatsaṃsmṛtya saṃsmṛtya vimṛśāmi punaḥpunaḥ /
na jāne kāraṇaṃ kiṃcitpṛcchantyāḥ kathayasva me
taḍāgaṃ vā saridvāpi tīrthaṃ vā devatārcanam /
yaṃ gato 'si prabhāvo 'yaṃ tasya nānyasya me sthitam
evamuktastu vipro 'sau kathayāmāsa bhārata /
bhāryāyā yaddivā vṛttaṃ śaṅkamāno nṛpottama
adyāhaṃ mahiṣīsārthaṃ eraṇḍīsaṅgamaṃ gataḥ /
nābhimātre jale gatvā pītavānsalilaṃ bahu
nānyattīrthaṃ vijānāmi saritaṃ sara eva vā /
satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ kathitaṃ tava bhāmini
evaṃ jñātvā tu sā sarvamupavāsakṛtakṣaṇā /
sapatnīko gatastatra saṅgame varavarṇini
snātvā tatra jale ramye natvā devaṃ tu bhāskaram /
snāpayāmāsa deveśaṃ śaṅkaraṃ comayā saha
pañcagavyaghṛtakṣīrair dadhikṣaudraghṛtairjalaiḥ /
gandhamālyādidhūpaiśca naivedyaiśca suśobhanaiḥ
pūjya trayīmayaṃ liṅgaṃ devīṃ kātyāyanīṃ śubhām /
rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā patyāsi pativratā
tataḥ prabhāte vimale dvijānsampūjya yatnataḥ /
godānena hiraṇyena vastreṇānnena bhārata
govindaḥ pūjayāmāsa svaśaktyā brāhmaṇāñchubhān /
muktapāpo gṛhāyātaḥ svabhāryāsahito nṛpa
evaṃ yaḥ śṛṇute bhaktyā govindākhyānamuttamam /
paṭhate parayā bhaktyā bhrūṇahatyā praṇaśyati
krīḍate śāṃkare loke yāvadābhūtasamplavam /
yaścaivāśvayuje māsi caitre vā nṛpasattama
saptamyāṃ ca site pakṣe sopavāso jitendriyaḥ /
sāttvikīṃ vāsanāṃ kṛtvā yo vasecchivamandire
dhyāyamāno virūpākṣaṃ triśūlakarasaṃsthitam /
kaṃsāsuranihantāraṃ śaṅkhacakragadādharam
pakṣirājasamārūḍhaṃ trailokyavaradāyakam /
pitāmahaṃ tato dhyāyeddhaṃsasthaṃ caturānanam
sargapradaṃ samastasya kamalākaraśobhitam /
yo hyevaṃ vasate tatra triyame sthāna uttame
tataḥ prabhāte vimale hyaṣṭamyāṃ ca narādhipa /
brāhmaṇān pūjayed bhaktyā sarvadoṣavivarjitān
sarvāvayavasampūrṇānsarvaśāstraviśāradān /
vedābhyāsaratānnityaṃ svadāraniratānsadā
śrāddhe dāne vrate yogyān brāhmaṇān pāṇḍunandana /
pretānāṃ pūjanaṃ tatra devapūrvaṃ samārabhet
pretatvān mucyate śīghrameraṇḍyāṃ piṇḍatarpaṇaiḥ /
dānāni tatra deyāni hyannamukhyāni sarvadā
hiraṇyabhūmikanyāśca dhūrvāhau śubhalakṣaṇau /
sīreṇa sahitau pārtha dhānyaṃ droṇakasaṃkhyayā
alaṃkṛtāṃ savatsāṃ ca kṣīriṇīṃ taruṇīṃ sitām /
raktāṃ vā kṛṣṇavarṇāṃ vā pāṭalāṃ kapilāṃ tathā
kāṃsyadohanasaṃyuktāṃ rukmakhuravibhūṣaṇām /
svarṇaśṛṅgīṃ savatsāṃ ca brāhmaṇāyopapādayet
prīyatāṃ me jagannāthā harakṛṣṇapitāmahāḥ /
saṃsārarakṣaṇī devī surabhī māṃ samuddharet
putrārthaṃ yāḥ striyaḥ pārtha hyeraṇḍīsaṅgame nṛpa /
snāpyante rudrasūktaiśca caturvedodbhavaistathā
caturbhirbrāhmaṇaiḥ śastaṃ dvābhyāṃ yogyaiśca kārayet /
ekena sārdrakumbhena dāmpatyamabhiṣecayet
daivajñenaiva caikena athavā sāmagena vā /
pañcaratnasamāyuktaṃ kumbhe tatraiva kārayet
gandhatoyasamāyuktaṃ sarvauṣadhivimiśritam /
āmrapallavasaṃyuktam aśvatthamadhukaṃ tathā
guṇṭhitaṃ sitavastreṇa sitacandanacarcitam /
sitapuṣpaistu saṃchannaṃ siddhārthakṛtamadhyamam
kāṃsyapātre tu saṃsthāpya putrārthī deśikottamaḥ /
aṅgalagnaṃ tu yadvastraṃ kaṭakābharaṇaṃ tathā
tatsarvaṃ maṇḍale tyājyaṃ siddhyarthaṃ cātmanastadā /
praṇamya bhāskaraṃ paścādācāryaṃ rudrarūpiṇam
madhuraṃ ca tato 'śnīyād devyā bhuvana uttame /
phaladānaṃ ca viprāya chatraṃ tāmbūlameva ca
upānahau ca yānaṃ ca sa bhaved duḥkhavarjitaḥ /
bhāskare krīḍate loke yāvad ābhūtasamplavam
dānaṃ koṭiguṇaṃ sarvaṃ śubhaṃ vā yadi vāśubham /
yathā nadīnadāḥ sarve sāgare yānti saṃkṣayam
evaṃ pāpāni naśyanti hyeraṇḍīsaṅgame nṛṇām /
samantācchastrapātena hyeraṇḍīsaṅgame nṛpa
bhrūṇahatyāsamaṃ pāpaṃ naśyate śaṅkaro 'bravīt /
prāṇatyāgaṃ ca yo bhaktyā jātavedasi kārayet
anāśakaṃ nṛpaśreṣṭha jale vā tadanantaram /
pañcasāhasrikaṃ mānaṃ varṣāṇāṃ jātavedasi
jale trīṇi sahasrāṇyanāśake ṣaṣṭiṃ bhuñjate /
kākā bakāḥ kapotāśca hyulūkāḥ paśavas tathā
saṃgamodakasaṃspṛṣṭās te yānti paramāṃ gatim /
vṛkṣāśca tatpadaṃ jñātvā yāṃ gatiṃ yānti yoginaḥ
eraṇḍikā mayā devī dṛṣṭo me manmatheśvaraḥ /
kiṃ samartho yamo ruṣṭo bhadro bhadrāṇi paśyati
mṛttikāṃ saṅgamodbhūtāṃ ye ca guṇṭhanti nityaśaḥ /
bhrūṇahatyādipāpāni naśyante nātra saṃśayaḥ
eraṇḍīsaṅgame martyo luṇṭhyamāno narādhipa /
sarvapāpairvinirmuktaḥ padaṃ gacchatyanāmayam
eraṇḍyāḥ saṅgamaṃ martyāḥ kīrtayantyāśramasthitāḥ /
vimuktapāpā jāyante satyaṃ śaṅkarabhāṣitam
eraṇḍīpādapāgraistu dṛṣṭaiḥ pāpaṃ vyapohati
tīrthākhyānamidaṃ puṇyaṃ ye paṭhiṣyanti mānavāḥ /
śṛṇvanti cāpare bhaktyā muktapāpā bhavanti te
etatte sarvamākhyātam eraṇḍīsaṅgamaṃ nṛpa /
bhūyaścānyat pravakṣyāmi sarvapāpakṣayaṃkaram
Original text: Revākhāṇḍa of the Vāyupurāṇa (RKV) · Edition: Śrīkṛṣṇadās, Kṣemrāj (ed.): Śrīskandamahāpurāṇam. Veṅkateśvara Steam Press, Bombay: 1910 and its reprint: Siṃha, Nāgaśaraṇa (ed.): Śrīskandamahāpurāṇam. pañcama bhāga: śrī āvantyakhaṇḍam. Nag Publishers, Delhi: 1986. · Data entry Jürgen Neuss · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0