રેવાખાણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 103

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે મન્મથેશ્વરતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ દ્વ્યધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્વ્ અધ્યાય 103
શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ:
તતો ગચ્છેન્મહીપાલ એરણ્ડીસઙ્ગમં પરમ્ ।
યચ્છ્રુતં વૈ મયા રાજઞ્છિવસ્ય વદતઃ પુરા

એતદેવ પુરા પ્રશ્નં ગૌર્યા પૃષ્ટસ્તુ શઙ્કરઃ ।
પ્રોવાચ નૃપશાર્દૂલ ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં શુભમ્

ઈશ્વર ઉવાચ:
શૃણુ દેવિ પરં ગુહ્યં નાખ્યાતં કસ્યચિન્મયા ।
રેવાયાશ્ચોત્તરે કૂલે તીર્થં પરમશોભનમ્ ।
ભ્રૂણહત્યાહરં દેવિ કામદં પુત્રવર્ધનમ્

પાર્વત્યુવાચ:
કથયસ્વ મહાદેવ તીર્થં પરમશોભનમ્ ।
ભ્રૂણહત્યાહરં કસ્માત્કામદં સ્વર્ગદર્શનમ્

ઈશ્વર ઉવાચ:
અત્રિર્નામ મહાદેવિ માનસો બ્રહ્મણઃ સુતઃ ।
અગ્નિહોત્રરતો નિત્યં દેવતાતિથિપૂજકઃ

સોમસંસ્થાશ્ચ સપ્તૈવ કૃતા વિપ્રેણ પાર્વતિ ।
અનસૂયેતિ વિખ્યાતા ભાર્યા તસ્ય ગુણાન્વિતા

પતિવ્રતા પતિપ્રાણા પત્યુઃ કાર્યહિતે રતા ।
એવં યાતિ તતઃ કાલે ન પુત્રા ન ચ પુત્રિકા

અપરાહ્ણે મહાદેવિ સુખાસીનૌ તુ સુન્દરિ ।
વદન્તૌ સુખદુઃખાનિ પૂર્વવૃત્તાનિ યાનિ ચ

અત્રિરુવાચ:
સૌમ્યે શુભે પ્રિયે કાન્તે ચારુસર્વાઙ્ગસુન્દરિ ।
વિદ્યાવિનયસમ્પન્ને પદ્મપત્રનિભેક્ષણે

પૂર્ણચન્દ્રનિભાકારે પૃથુશ્રોણિભરાલસે ।
ન ત્વયા સદૃશી નારી ત્રૈલોક્યે સચરાચરે

રતિપુત્રફલા નારી પઠ્યતે વેદવાદિભિઃ ।
પુત્રહીનસ્ય યત્સૌખ્યં તત્સૌખ્યં મમ સુન્દરિ

યથાહં ન તથા પુત્રઃ સમર્થઃ સર્વકર્મસુ ।
પુન્નામનરકાદ્ભદ્રે જાતમાત્રેણ સુન્દરિ

પતન્તં રક્ષયેદ્દેવિ મહાપાતકિનં યદિ ।
મહાઘોરે ગતા વાપિ દુષ્ટકર્મપિતામહાઃ

તદ્ધરન્તિ સુપુત્રાશ્ચ વૈતરણ્યાં ગતાનપિ ।
પુત્રેણ લોકાઞ્જયતિ પૌત્રેણ પરમા ગતિઃ

અથ પુત્રસ્ય પૌત્રેણ પ્રગચ્છેદ્ બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ।
નાસ્તિ પુત્રસમો બન્ધુરિહ લોકે પરત્ર ચ

અહશ્ચ મધ્યરાત્રે ચ ચિન્તયાનસ્ય સર્વદા ।
શુષ્યન્તિ મમ ગાત્રાણિ ગ્રીષ્મે નદ્યુદકં યથા

અનસૂયોવાચ:
યત્ત્વયા શોચિતં વિપ્ર તત્સર્વં શોચયામ્યહમ્ ।
તવોદ્વેગકરં યચ્ચ તન્મે દહતિ ચેતસિ

યેન પુત્રા ભવિષ્યન્તિ આયુષ્મન્તો ગુણાન્વિતાઃ ।
તત્કાર્યં ચ સમીક્ષસ્વ યેન તુષ્યેત્ પ્રજાપતિઃ

અત્રિરુવાચ:
તપસ્તપ્તં મયા ભદ્રે જાતમાત્રેણ દુષ્કરમ્ ।
વ્રતોપવાસનિયમૈઃ શાકાહારેણ સુન્દરિ

ક્ષીણદેહસ્તુ તિષ્ઠામિ હ્યશક્તો ઽહં મહાવ્રતે ।
તેન શોચામિ ચાત્માનં રહસ્યં કથિતં મયા

અનસૂયોવાચ:
ભર્તુઃ પતિવ્રતા નારી રતિપુત્રવિવર્ધિની ।
ત્રિવર્ગસાધના સા ચ શ્લાઘ્યા ચ વિદુષાં જને

જપસ્તપસ્તીર્થયાત્રા મૃડેજ્યામન્ત્રસાધનમ્ ।
દેવતારાધનં ચૈવ સ્ત્રીશૂદ્રપતનાનિ ષટ્

ઈદૃશં તુ મહાદોષં સ્ત્રીણાં તુ વ્રતસાધને ।
વદન્તિ મુનયઃ સર્વે યથોક્તં વેદભાષિતમ્

અનુજ્ઞાતા ત્વયા બ્રહ્મંસ્ તપસ્ તપ્સ્યામિ દુષ્કરમ્ ।
પુત્રાર્થિત્વં સમુદ્દિશ્ય તોષયામિ સુરોત્તમાન્

અત્રિરુવાચ:
સાધુ સાધુ મહાપ્રાજ્ઞે મમ સંતોષકારિણિ ।
આજ્ઞાતા ત્વં મયા ભદ્રે પુત્રાર્થં તપ આશ્રય

દેવતાનાં મનુષ્યાણાં પિત્ઃણામનૃણો ભવે ।
ન ભાર્યાસદૃશો બન્ધુસ્ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે

તેન દેવાઃ પ્રશંસન્તિ ન ભાર્યાસદૃશં સુખમ્ ।
સન્મુખે મન્મુખાઃ પુત્રાઃ વિલોમે તુ પરાઙ્મુખાઃ

તેન ભાર્યાં પ્રશંસન્તિ સદેવાસુરમાનુષાઃ ।
મહાવ્રતે મહાપ્રાજ્ઞે સત્ત્વવતિ શુભેક્ષણે

તપસ્તપસ્વ શીઘ્રં ત્વં પુત્રાર્થં તુ મમાજ્ઞયા ।
એતદ્વાક્યાવસાને તુ સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણતાબ્રવીત્

ત્વત્પ્રસાદેન વિપ્રેન્દ્ર સર્વાન્કામાનવાપ્નુયામ્ ।
હંસલીલાગતિઃ સા ચ મૃગાક્ષી વરવર્ણિની

નિયમસ્થા તતો ભૂત્વા સમ્પ્રાપ્તા નર્મદાં નદીમ્ ।
શિવસ્વેદોદ્ભવાં દેવીં સર્વપાપપ્રણાશનીમ્

યસ્યા દર્શનમાત્રેણ નશ્યતે પાપસઞ્ચયઃ ।
સ્નાનમાત્રેણ વૈ યસ્યા અશ્વમેધફલં લભેત્

યે પિબન્તિ મહાદેવિ શ્રદ્દધાનાઃ પયઃ શુભમ્ ।
સોમપાનેન તત્તુલ્યં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

યે સ્મરન્તિ દિવા રાત્રૌ યોજનાનાં શતૈરપિ ।
મુચ્યન્તે સર્વપાપેભ્યો રુદ્રલોકં પ્રયાન્તિ તે

નર્મદાયાઃ સમીપે તુ તાવુભૌ યોજનદ્વયે ।
ન પશ્યન્તિ યમં તત્ર યે મૃતા વરવર્ણિનિ

તતસ્તદુત્તરે કૂલે એરણ્ડ્યાઃ સઙ્ગમે શુભે ।
નિયમસ્થા વિશાલાક્ષી શાકાહારેણ સુન્દરિ

તોષયન્તી ત્રીંશ્ચ દેવાઞ્છુભૈઃ સ્તોત્રૈર્ વ્રતૈસ્તથા ।
ગ્રીષ્મેષુ ચ મહાદેવિ પઞ્ચાગ્નિં સાધયેત્ તતઃ

વર્ષાકાલે ચાર્દ્રવાસાશ્ચરેચ્ચાન્દ્રાયણાનિ ચ ।
હેમન્તે તુ તતઃ પ્રાપ્તે તોયમધ્યે વસેત્સદા

પ્રાતઃસ્નાનં તતઃ સન્ધ્યાં કુર્યાદ્ દેવર્ષિતર્પણમ્ ।
દેવાનામર્ચનં કૃત્વા હોમં કુર્યાદ્ યથાવિધિ

યજતે વૈષ્ણવાંલ્ લોકાન્ સ્નાનજાપ્યહુતેન ચ ।
એવં વર્ષશતે પ્રાપ્તે રુદ્રવિષ્ણુપિતામહાઃ

સમ્પ્રાપ્તા દ્વિજરૂપૈસ્તુ એરણ્ડ્યાઃ સઙ્ગમે પ્રિયે ।
પુરતઃ સંસ્થિતાસ્તસ્યા વેદમભ્યુદ્ધરન્તિ ચ

અનસૂયા જપં ત્યક્ત્વા નિરીક્ષ્ય તાન્મુહુર્મુહુઃ ।
ઉત્થિતા સા વિશાલાક્ષી અર્ઘં દત્ત્વા યથાવિધિ

અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે સફલં તપઃ ।
દર્શનેન તુ વિપ્રાણાં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

પ્રદક્ષિણં તતઃ કૃત્વા સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણતાબ્રવીત્ ।
કન્દમૂલફલં શાકં નીવારાનપિ પાવનાન્ ।
પ્રયચ્છામ્યહમદ્યૈવ મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્

વિપ્રા ઊચુઃ ।
તપસા તુ વિચિત્રેણ તપઃસત્યેન સુવ્રતે ।
તૃપ્તાઃ સ્મ સર્વકામૈસ્તુ સુવ્રતે તવ દર્શનાત્

અસ્માકં કૌતુકં જાતં તાપસેન વ્રતેન યત્ ।
સ્વર્ગમોક્ષસુતસ્યાર્થે તપસ્તપસિ દુષ્કરમ્

અનસૂયોવાચ:
તપસા સિધ્યતે સ્વર્ગસ્તપસા પરમા ગતિઃ ।
તપસા ચાર્થકામૌ ચ તપસા ગુણવાન્સુતઃ ।
તપ એવ ચ મે વિપ્રાઃ સર્વકામફલપ્રદમ્

વિપ્રા ઊચુઃ ।
તન્વી શ્યામા વિશાલાક્ષી સ્નિગ્ધાઙ્ગી રૂપસંયુતા ।
હંસલીલાગતિગમા ત્વં ચ સર્વાઙ્ગસુન્દરી

કિં ચ તે તપસા કાર્યમાત્માનં શોચ્યસે કથમ્

અનસૂયોવાચ:
યદિ રુદ્રશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ સ્વયં સાક્ષાત્પિતામહઃ ।
ગૂઢરૂપધરાઃ સર્વે તચ્ચિહ્નમુપલક્ષયે

તસ્યા વાક્યાવસાને તુ સ્વરૂપં દર્શયન્તિ તે ।
સ્વસ્વરૂપૈઃ સ્થિતા દેવાઃ સૂર્યકોટિસમપ્રભાઃ

ચતુર્ભુજો મહાદેવિ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ ।
અતસીપુષ્પવર્ણસ્તુ પીતવાસા જનાર્દનઃ

ગરુત્માન્વાહનં યસ્ય શ્રિયા ચ સહિતો હરિઃ ।
પ્રસન્નવદનઃ શ્રીમાન્સ્વયંરૂપો વ્યવસ્થિતઃ

પીતવાસા મહાદેવિ ચતુર્વદનપઙ્કજઃ ।
હંસોપરિ સમારૂઢો હ્યક્ષમાલાકરોદ્યતઃ

આગતો નર્મદાતીરે બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
યો ઽસૌ સર્વજગદ્વ્યાપી સ્વયં સાક્ષાન્મહેશ્વરઃ

વૃષભં તુ સમારૂઢો દશબાહુસમન્વિતઃ ।
ભસ્માઙ્ગરાગશોભાઢ્યઃ પઞ્ચવક્ત્રસ્ત્રિલોચનઃ

જટામુકુટસંયુક્તઃ કૃતચન્દ્રાર્દ્ધશેખરઃ ।
એવંરૂપધરો દેવઃ સર્વવ્યાપી મહેશ્વરઃ

અનસૂયા નિરીક્ષ્યૈતદ્દેવાનાં દર્શનં પરમ્ ।
વેપમાના તતઃ સાધ્વી સુરાન્દૃષ્ટ્વા મુહુર્મુહુઃ

અનસૂયોવાચ:
કિં વ્યાપારસ્વરૂપાસ્તુ વિષ્ણુરુદ્રપિતામહાઃ ।
એતદ્વૈ શ્રોતુમિચ્છામિ હ્યશેષં કથયન્તુ મે

બ્રહ્મોવાચ:
પ્રાવૃટ્કાલો હ્યહં બ્રહ્મા આપશ્ચૈવ પ્રકીર્તિતાઃ ।
મેઘરૂપો હ્યહં પ્રોક્તો વર્ષયામિ ચ ભૂતલે

અહં સર્વાણિ બીજાનિ પ્રાક્સન્ધ્યાસૂદિતે રવૌ ।
એતદ્વૈ કારણં સર્વં રહસ્યં કથિતં પરમ્

વિષ્ણુરુવાચ:
હેમન્તશ્ચ ભવેદ્વિષ્ણુર્વિશ્વરૂપં ચરાચરમ્ ।
પાલનાય જગત્સર્વં વિષ્ણોર્માહાત્મ્યમુત્તમમ્

રુદ્ર ઉવાચ:
ગ્રીષ્મકાલો હ્યહં પ્રોક્તઃ સર્વભૂતક્ષયંકરઃ ।
કર્ષયામિ જગત્સર્વં રુદ્રરૂપસ્તપસ્વિનિ

એવં બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચૈવ મહાવ્રતે ।
ત્રયો દેવાસ્ત્રયઃ સન્ધ્યાસ્ત્રયઃ કાલાસ્ત્રયો ઽગ્નયઃ

તથા બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચૈકાત્મતાં ગતઃ ।
વરં દદ્યુશ્ચ તે ભદ્રે યસ્ત્વયા મનસીપ્સિતમ્

અનસૂયોવાચ:
ધન્યા પુણ્યા હ્યહં લોકે શ્લાઘ્યા વન્દ્યા ચ સર્વદા ।
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ પ્રસન્નવદનાઃ શુભાઃ

યદિ તુષ્ટાસ્ત્રયો દેવા દયાં કૃત્વા મમોપરિ ।
અસ્મિંસ્તીર્થે તુ સાંનિધ્યાદ્વરદાઃ સન્તુ મે સદા

રુદ્ર ઉવાચ:
એવં ભવતુ તે વાક્યં યત્ત્વયા પ્રાર્થિતં શુભે ।
પ્રત્યક્ષા વૈષ્ણવી માયા એરણ્ડીનામ નામતઃ

યસ્યા દર્શનમાત્રેણ નશ્યતે પાપસઞ્ચયઃ ।
ચૈત્રમાસે તુ સમ્પ્રાપ્તે અહોરાત્રોષિતો ભવેત્

એરણ્ડ્યાઃ સઙ્ગમે સ્નાત્વા બ્રહ્મહત્યાં વ્યપોહતિ ।
રાત્રૌ જાગરણં કુર્યાત્ પ્રભાતે ભોજયેદ્ દ્વિજાન્

યથોક્તેન વિધાનેન પિણ્ડં દદ્યાદ્ યથાવિધિ ।
પ્રદક્ષિણાં તતો દદ્યાદ્ધિરણ્યં વસ્ત્રમેવ ચ

રજતં ચ તથા ગાવો ભૂમિદાનમ્ અથાપિ વા ।
સર્વં કોટિગુણં પ્રોક્તમિતિ સ્વાયમ્ભુવો ઽબ્રવીત્

યે મ્રિયન્તિ નરા દેવિ એરણ્ડ્યાઃ સઙ્ગમે શુભે ।
યાવદ્યુગસહસ્રં તુ રુદ્રલોકે વસન્તિ તે

અહોરાત્રોષિતો ભૂત્વા જપેદ્રુદ્રાંશ્ચ વૈદિકાન્ ।
એકાદશૈકસંજ્ઞાંશ્ચ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

વિદ્યાર્થી લભતે વિદ્યાં ધનાર્થી લભતે ધનમ્ ।
પુત્રાર્થી લભતે પુત્રાંલ્ લભેત્ કામાન્ યથેપ્સિતાન્

એરણ્ડ્યાઃ સઙ્ગમે સ્નાત્વા રેવાયા વિમલે જલે ।
મહાપાતકિનો વાપિ તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્

અનસૂયોવાચ:
યદિ તુષ્ટાસ્ત્રયો દેવા મમ ભક્તિપ્રચોદિતાઃ ।
મમ પુત્રા ભવન્ત્વેવ હરિરુદ્રપિતામહાઃ

વિષ્ણુરુવાચ:
પૂજ્યા યત્પુત્રતાં યાન્તિ ન કદાચિચ્છ્રુતં મયા ।
શુભે દદામિ પુત્રાંસ્તે દેવતુલ્યપરાક્રમાન્ ।
રૂપવન્તો ગુણોપેતાન્યજ્વિનશ્ચ બહુશ્રુતાન્

અનસૂયોવાચ:
ઈપ્સિતં તચ્ચ દાતવ્યં યન્મયા પ્રાર્થિતં હરે ।
નાન્યથા ચૈવ કર્તવ્યા મમ પુત્રૈષણા તુ યા

વિષ્ણુરુવાચ:
પૂર્વં તુ ભૃગુસંવાદે ગર્ભવાસ ઉપાર્જિતઃ ।
તસ્યાહં ચૈવ પારં તુ નૈવ પશ્યામિ શોભને

સ્મરમાણઃ પુરાવૃત્તં ચિન્તયામિ પુનઃપુનઃ ।
એવં સંચિન્ત્ય તે દેવાઃ પિતામહમહેશ્વરાઃ

અયોનિજા ભવિષ્યામસ્તવ પુત્રા વરાનને ।
યોનિવાસે મહાપ્રાજ્ઞિ દેવા નૈવ વ્રજન્તિ ચ

સાંનિધ્યાત્સઙ્ગમે દેવિ લોકાનાં તુ વરપ્રદાઃ ।
એરણ્ડી વૈષ્ણવી માયા પ્રત્યક્ષા ત્વં ભવિષ્યસિ

ત્રયો દેવાઃ સ્થિતાઃ પાથ રેવાયા ઉત્તરે તટે ।
વરપ્રાપ્તા તુ સા દેવી ગતા માહેન્દ્રપર્વતમ્

ક્ષીણાઙ્ગી શુક્લદેહા ચ રૂક્ષકેશી સુદારુણા ।
કૃતયજ્ઞોપવીતા સા તપોનિષ્ઠા શુભેક્ષણા

શિલાતલનિવિષ્ટો ઽસૌ દૃષ્ટઃ કાન્તો મહાયશાઃ ।
હૃષ્ટચિત્તો ઽભવદ્દેવિ ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ સાબ્રવીત્

અત્રિરુવાચ:
સાધુ સાધુ મહાપ્રાજ્ઞે હ્યનસૂયે મહાવ્રતે ।
અચિન્ત્યં ગાલવાદીનાં વરં પ્રાપ્તાસિ દુર્લભમ્

અનસૂયોવાચ:
ત્વત્પ્રસાદેન દેવર્ષે વરં પ્રાપ્તાસ્મિ દુર્લભમ્ ।
તેન દેવાઃ પ્રશંસન્તિ સિદ્ધાશ્ચ ઋષયો ઽમલાઃ

એવમુક્તા તુ સા દેવી હર્ષેણ મહતા યુતા ।
આલોકયેત્તતઃ કાન્તં તેનાપિ શુભદર્શના

ઈક્ષણાચ્ચૈવ સંજાતં લલાટે મણ્ડલં શુભમ્ ।
નવયોજનસાહસ્રં મણ્ડલં રશ્મિભિર્વૃતમ્

કદમ્બગોલકાકારં ત્રિગુણં પરિમણ્ડલમ્ ।
તસ્ય મધ્યે તુ દેવેશિ પુરુષો દિવ્યરૂપધૃક્

હેમવર્ણો ઽમૃતમયઃ સૂર્યકોટિસમપ્રભઃ ।
આદ્યઃ પુત્રો ઽનસૂયાયાઃ સ્વયં સાક્ષાત્પિતામહઃ

ચન્દ્રમા ઇતિ વિખ્યાતઃ સોમરૂપો નૃપાત્મજ ।
ઇષ્ટાપૂર્તે ચ સંપાતિ કલાષોડશકેન તુ

પ્રતિપચ્ ચ દ્વિતીયા ચ તૃતીયા ચ મહેશ્વરિ ।
ચતુર્થી પઞ્ચમી ચૈવ અવ્યયા ષોડશી કલા

ચતુર્વિધસ્ય લોકસ્ય સૂક્ષ્મો ભૂત્વા વરાનને ।
આપ્રીણાતિ જગત્સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

સર્વે તે હ્યુપજીવન્તિ હુતં દત્તં શશિસ્થિતમ્ ।
વનસ્પતિગતે સોમે ધનવાંશ્ચ વરાનને

ભુઞ્જન્ પરગૃહે મૂઢો દદેદબ્દકૃતં શુભમ્ ।
વનસ્પતિગતે સોમે યસ્તુ છિન્દ્યાદ્વનસ્પતીન્ ।
તેન પાપેન દેવેશિ નરા યાન્તિ યમાલયમ્

વનસ્પતિગતે સોમે મૈથુનં યો નિષેવતે ।
બ્રહ્મહત્યાસમં પાપં લભતે નાત્ર સંશયઃ

વનસ્પતિગતે સોમે મન્થાનં યો ઽધિવાહયેત્ ।
ગાવસ્તસ્ય પ્રણશ્યન્તિ યાશ્ચ વૈ પૂર્વસંચિતાઃ

વનસ્પતિગતે સોમે હ્યધ્વાનં યો ઽધિગચ્છતિ ।
ભવન્તિ પિતરસ્તસ્ય તં માસં રેણુભોજનાઃ

અમાવસ્યાં મહાદેવિ યસ્તુ શ્રાદ્ધપ્રદો ભવેત્ ।
અબ્દમેકં વિશાલાક્ષિ તૃપ્તાસ્તત્પિતરો ધ્રુવમ્

હિરણ્યં રજતં વસ્ત્રં યો દદાતિ દ્વિજાતિષુ ।
સર્વં લક્ષગુણં દેવિ લભતે નાત્ર સંશયઃ

એવં ગુણવિશિષ્ટો ઽસૌ સોમરૂપઃ પ્રજાપતિઃ ।
સંજાતઃ પ્રથમઃ પુત્રો હ્યનસૂયાસુનન્દનઃ

દ્વિતીયસ્તુ મહાદેવિ દુર્વાસા નામ નામતઃ ।
સૃષ્ટિસંહારકર્તા ચ સ્વયં સાક્ષાન્મહેશ્વરઃ

ઋષિમધ્યગતો દેવિ તપસ્તપતિ દુષ્કરમ્ ।
સો ઽપિ રુદ્રત્વમાયાતિ સમ્પ્રાપ્તે ભૂતવિપ્લવે

ઇન્દ્રો ઽપિ શપ્તસ્તેનૈવ દુર્વાસસા વરાનને ।
દ્વિતીયસ્ય તુ પુત્રસ્ય સમ્ભવઃ કથિતો મયા

દત્તાત્રેયસ્વરૂપેણ ભગવાન્મધુસૂદનઃ ।
જગદ્વ્યાપી જગન્નાથઃ સ્વયં સાક્ષાજ્જનાર્દનઃ

એતે દેવાસ્ત્રયઃ પુત્રા અનસૂયાયા મહેશ્વરિ ।
વરદાનેન તે દેવા હ્યવતીર્ણા મહીતલે

પુત્રપ્રાપ્તિકરં તીર્થં રેવાયાશ્ચોત્તરે તટે ।
અનસૂયાકૃતં પાર્થ સર્વપાપક્ષયં પરમ્

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ:
આશ્ચર્યભૂતં લોકે ઽસ્મિન્નર્મદાયાં પુરાતનમ્ ।
ભ્રૂણહત્યા ગતા તત્ર બ્રાહ્મણસ્ય નરાધિપ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
ઇતિહાસં દ્વિજશ્રેષ્ઠ કથયસ્વ મમાનઘ ।
સર્વપાપહરં લોકે દુઃખાર્તસ્ય ચ કથ્યતામ્

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ:
સુવર્ણશિલકે ગ્રામે ગૌતમાન્વયસમ્ભવઃ ।
કૃષીવલો મહાદેવિ ભાર્યાપુત્રસમન્વિતઃ

વસતે તત્ર ગોવિન્દઃ સંજાતો વિપુલે કુલે ।
પુત્રદારસમોપેતો ગૃહક્ષેત્રરતઃ સદા

શકટં પૂરયિત્વા તુ કાષ્ઠાનામગમદ્ગુહમ્ ।
પ્રક્ષિપ્તાનિ ચ કાષ્ઠાનિ હ્યેકાકી ક્ષુધયાન્વિતઃ

રિઙ્ગમાણસ્ તદા પુત્રઃ પિતુઃ શબ્દાત્સમાગતઃ ।
ન દૃષ્ટસ્તેન વૈ પુત્રઃ કાષ્ઠૈઃ સંછાદિતો ઽવશઃ

આગતસ્ત્વરિતો ગેહે પિપાસાર્તો નરાધિપ ।
શકટં મોચ્ય તદ્દ્વારિ સવૃષં રજ્જુસંયુતમ્

ભાર્યા તસ્યૈવ યા દૃષ્ટા ચિત્તજ્ઞા વશવર્તિની ।
દૃષ્ટ્વા નિપાતિતં પુત્રં કાષ્ઠૈર્નિર્ભિન્નમસ્તકમ્

અજલ્પમાનાકરુણં નિક્ષિપ્તં જ્ઞોલિકાં શિશુમ્ ।
શુશ્રૂષણે રતા સાધ્વી પ્રિયસ્ય ચ નરાધિપ

તતઃ સ્નાનાદિકં કૃત્વા ભોજનાચ્છયનં શુભમ્ ।
પુત્રં પુત્રવતાં શ્રેષ્ઠા હ્યુત્થાપયતિ શાસનૈઃ

યદા ચ નોત્થિતઃ સુપ્તઃ પુત્રઃ પઞ્ચત્વમાગતઃ ।
તદા સા દીનવદના રુરોદ ચ મુમોહ ચ

તચ્છ્રુત્વા રુદિતં શબ્દં ગોવિન્દસ્ત્રસ્તમાનસઃ ।
કિમેતદિતિ ચોક્ત્વા તુ પતિતો ધરણીતલે

દ્વાવેતૌ મુક્તકેશૌ તુ ભૂમૌ નિપતિતૌ નૃપ ।
વિલેપાતે ચ રાજેન્દ્ર નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસિતેન ચ

કં પશ્યે પ્રાઙ્ગણે પુત્રં દૃષ્ટ્વા ક્રીડન્તમાતુરમ્ ।
સંધારયિષ્યે હૃદયં સ્ફુટિતં તવ કારણે

ત્વજ્જન્માન્તં યશો નિત્યમ્ અક્ષયાં કુલસન્તતિમ્ ।
દૃષ્ટ્વા કિમ્ અનૃણીભૂતો યાસ્યામિ પરમાં ગતિમ્

મમ વૃદ્ધસ્ય દીનસ્ય ગતિસ્ત્વં કિલ પુત્રક ।
એતે મનોરથાઃ સર્વે ચિન્તિતા વિફલા ગતાઃ

ઇમાં તુ વિકલાં દીનાં વિહીનાં સુતબાન્ધવૈઃ ।
રુદન્તીં પતિતાં પાહિ માતરં ધરણીતલે

પુન્નામ્નો નરકાદ્યસ્માત્ પિતરં ત્રાયતે સુતઃ ।
તેન પુત્ર ઇતિ પ્રોક્તઃ સ્વયમેવ સ્વયમ્ભુવા

અપુત્રસ્ય ગૃહં શૂન્યં દિશઃ શૂન્યા હ્યબાન્ધવાઃ ।
મૂર્ખસ્ય હૃદયં શૂન્યં સર્વશૂન્યં દરિદ્રતા

મૃષાયં વદતે લોકશ્ચન્દનં કિલ શીતલમ્ ।
પુત્રગાત્રપરિષ્વઙ્ગશ્ચન્દનાદપિ શીતલઃ

શ્મશ્રુગ્રહણક્રીડન્તં ધૂલિધૂસરિતાનનમ્ ।
પુણ્યહીના ન પશ્યન્તિ નિજોત્સઙ્ગસમાસ્થિતમ્

દિગમ્બરં ગતવ્રીડં જટિલં ધૂલિધૂસરમ્ ।
પુણ્યહીના ન પશ્યન્તિ ગઙ્ગાધરમિવાત્મજમ્

વીણાવાદ્યસ્વરો લોકે સુસ્વરઃ શ્રૂયતે કિલ ।
રુદિતં બાલકસ્યૈવ તસ્માદ્ આહ્લાદકારકમ્

મૃગપક્ષિષુ કાકેષુ પશૂનાં સ્વરયોનિષુ ।
પુત્રં તેષુ સમસ્તેષુ વલ્લભં બ્રુવતે બુધાઃ

મત્સ્યાશ્વપ્રકરાશ્ચૈવ કૂર્મગ્રાહાદયો ઽપિ વા ।
પુત્રોત્પત્તૌ ચ હૃષ્યન્તિ વિપત્તૌ યાન્તિ દુઃખિતામ્

દેવગન્ધર્વયક્ષાશ્ચ હૃષ્યન્તે પુત્રજન્મનિ ।
પઞ્ચત્વે તે ઽપિ શોચન્તિ મન્દભાગ્યો ઽસ્મિ પુત્રક

ઋષિમેલાપકં ચક્રે પુત્રાર્થે રાઘવો નૃપ ।
ઇન્દ્રસ્થાને સ્થિતસ્તસ્ય પ્રોક્ષતે હ્યાસનં યતઃ

સ્વર્ગવાસં સુતાદ્બાહ્યં વિદ્યતે ન તુ પાણ્ડવ ।
ચક્રે દશરથસ્ તસ્માત્ પુત્રાર્થં યજ્ઞમુત્તમમ્

રામો લક્ષ્મણશત્રુઘ્નૌ ભરતસ્તત્ર સમ્ભવાત્ ।
કાર્તવીર્યો જિતો યેન રામેણામિતતેજસા

સ રામો રામચન્દ્રેણ અષ્ટવર્ષેણ નિર્જિતઃ ।
એકાકિના હતો વાલી પ્લવગઃ શત્રુદુર્જયઃ

રાવણો બ્રહ્મપુત્રો યસ્ત્રૈલોક્યં યસ્ય શઙ્કતે ।
હતઃ સ રામચન્દ્રેણ સપુત્રઃ સહબાન્ધવઃ

એવં પુત્રં વિના સૌખ્યં મર્ત્યલોકે ન વિદ્યતે ।
વંશાર્થે મૈથુનં યસ્ય સ્વર્ગાર્થે યસ્ય ભારતી

મૃષ્ટાન્નં બ્રાહ્મણસ્યાર્થે સ્વર્ગે વાસં તુ યાન્તિ તે ।
બ્રહ્મહત્યાશ્વમેધાભ્યાં ન પરં પાપપુણ્યયોઃ

પુત્રોત્પત્તિવિપત્તિભ્યાં ન પરં સુખદુઃખયોઃ ।
કિં બ્રવીમીતિ ભો વત્સ ન તુ સૌખ્યં સુતં વિના

એવં બહુવિધં દુઃખં પ્રલપિત્વા પુનઃપુનઃ ।
જનૈશ્ચાશ્વાસિતો વિપ્રો બાલં ગૃહ્ય બહિર્ગતઃ

તતઃ સંસ્કૃત્ય તં બાલં વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ।
સમવેતૌ તુ દુઃખાર્તાવાગતૌ સ્વગૃહં પુનઃ

એવં ગૃહાગતે વિપ્રે રાત્રિર્જાતા યુધિષ્ઠિર ।
ભૂમૌ પ્રસુપ્તો ગોવિન્દઃ પુત્રશોકેન પીડિતઃ

યાવન્નિરીક્ષતે ભાર્યા ભર્તારં દુઃખપીડિતમ્ ।
કૃમિરાશિગતં સર્વં ગોવિન્દં સમપશ્યત

દુઃખાદ્દુઃખતરે મગ્ના દૃષ્ટ્વા તં પાતકાન્વિતમ્ ।
એવં દુઃખનિમગ્નાયાઃ શર્વરી વિગતા તદા

પશુપાલસ્તુ મહિષીમુક્ત્વારણ્યે ઽગમદ્ગૃહાત્ ।
અરણ્યે મહિષીઃ સર્વા રક્ષયિત્વા ગૃહાગતઃ

વિજ્ઞપ્તઃ પશુપાલેન ગોવિન્દો બ્રાહ્મણોત્તમઃ ।
યાવદ્ભોક્ષ્યામ્યહં સ્વામિન્મહિષીસ્ત્વં ચ રક્ષસે

તતઃ સ ત્વરિતો વિપ્રો જગામ મહિષીઃ પ્રતિ ।
ન તત્ર મહિષીઃ પશ્યેત્ પશ્ચાત્ ક્ષેત્રાભિસમ્મુખમ્

ધાવમાનશ્ચ વિપ્રસ્તુ એરણ્ડીસઙ્ગમે ગતઃ ।
તતઃ પ્રવિષ્ટસ્તુ જલે રેવૈરણ્ડ્યોસ્તુ સઙ્ગમે

તજ્જલં પીતમાત્રં તુ ત્વરયા ચાતિતર્ષિતઃ ।
અકામાત્ સલિલં પીત્વા પ્રક્ષાલ્ય નયને શુભે

આજગામ તતઃ પશ્ચાદ્ભવનં દિવસક્ષયે ।
ભુક્ત્વા દુઃખાન્વિતો રાત્રૌ ગોવિન્દઃ શયનં યયૌ

નિદ્રાભિભૂતઃ શોકેન શ્રમેણૈવ તુ ખેદિતઃ ।
પુનસ્તચ્ચાર્ધરાત્રે તુ તસ્ય ભાર્યા યુધિષ્ઠિર

કૃમિભિર્વેષ્ટિતં ગાન્ત્રં ક્વચિત્ પશ્યત્યવેષ્ટિતમ્ ।
પુનઃ સા વિસ્મયાવિષ્ટા તસ્ય ભાર્યા ગુણાન્વિતા ।
ઉવાચ દુષ્કૃતં તસ્ય સાધ્વસાવિષ્ટચેતસા

ભાર્યોવાચ:
અતીતે પઞ્ચમે ચાહ્નિ ત્વિન્ધનં ક્ષિપતસ્તુ તે ।
ગૃહપશ્ચાદ્ગતો બાલો હ્યજ્ઞાનાદ્ઘાતિતસ્ત્વયા

મયા તત્પાતકં ઘોરં રહસ્યં ન પ્રકાશિતમ્ ।
તેન પ્રચ્છન્નપાપેન દહ્યમાના દિવાનિશમ્

ન સુખં તવ ગાત્રસ્ય પશ્યામિ ન હિ ચાત્મનઃ ।
નિદ્રા મમ શમં યાતા રતિશ્ચૈવ ત્વયા સહ

શ્રૂયતે માનવે શાસ્ત્રે શ્લોકો ગીતો મહર્ષિભિઃ ।
સ્મૃત્વા સ્મૃત્વા તુ તં ચિત્તે પરિતાપો ન શામ્યતિ

કીર્તનાન્ નશ્યતે ધર્મો વર્ધતે ઽસૌ નિગૂહનાત્ ।
ઇહ લોકે પરે ચૈવ પાપસ્યાપ્યેવમેવ ચ

એવં સંચિત્યમાનાહં સ્થિતા રાત્રૌ ભયાતુરા ।
કૃમિરાશિગતં ત્વાં હિ કસ્યાહં કથયામિ કિમ્

પુનસ્ત્વં ચાદ્ય મે દૃષ્ટો ભ્રૂણહત્યાકૃમિશ્રિતઃ ।
ક્વચિદ્ભિન્દન્તિ તે ગાત્રં ક્વચિન્નષ્ટાઃ સમન્તતઃ

એતત્સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય વિમૃશામિ પુનઃપુનઃ ।
ન જાને કારણં કિંચિત્પૃચ્છન્ત્યાઃ કથયસ્વ મે

તડાગં વા સરિદ્વાપિ તીર્થં વા દેવતાર્ચનમ્ ।
યં ગતો ઽસિ પ્રભાવો ઽયં તસ્ય નાન્યસ્ય મે સ્થિતમ્

એવમુક્તસ્તુ વિપ્રો ઽસૌ કથયામાસ ભારત ।
ભાર્યાયા યદ્દિવા વૃત્તં શઙ્કમાનો નૃપોત્તમ

અદ્યાહં મહિષીસાર્થં એરણ્ડીસઙ્ગમં ગતઃ ।
નાભિમાત્રે જલે ગત્વા પીતવાન્સલિલં બહુ

નાન્યત્તીર્થં વિજાનામિ સરિતં સર એવ વા ।
સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યં કથિતં તવ ભામિનિ

એવં જ્ઞાત્વા તુ સા સર્વમુપવાસકૃતક્ષણા ।
સપત્નીકો ગતસ્તત્ર સઙ્ગમે વરવર્ણિનિ

સ્નાત્વા તત્ર જલે રમ્યે નત્વા દેવં તુ ભાસ્કરમ્ ।
સ્નાપયામાસ દેવેશં શઙ્કરં ચોમયા સહ

પઞ્ચગવ્યઘૃતક્ષીરૈર્ દધિક્ષૌદ્રઘૃતૈર્જલૈઃ ।
ગન્ધમાલ્યાદિધૂપૈશ્ચ નૈવેદ્યૈશ્ચ સુશોભનૈઃ

પૂજ્ય ત્રયીમયં લિઙ્ગં દેવીં કાત્યાયનીં શુભામ્ ।
રાત્રૌ જાગરણં કૃત્વા પત્યાસિ પતિવ્રતા

તતઃ પ્રભાતે વિમલે દ્વિજાન્સમ્પૂજ્ય યત્નતઃ ।
ગોદાનેન હિરણ્યેન વસ્ત્રેણાન્નેન ભારત

ગોવિન્દઃ પૂજયામાસ સ્વશક્ત્યા બ્રાહ્મણાઞ્છુભાન્ ।
મુક્તપાપો ગૃહાયાતઃ સ્વભાર્યાસહિતો નૃપ

એવં યઃ શૃણુતે ભક્ત્યા ગોવિન્દાખ્યાનમુત્તમમ્ ।
પઠતે પરયા ભક્ત્યા ભ્રૂણહત્યા પ્રણશ્યતિ

ક્રીડતે શાંકરે લોકે યાવદાભૂતસમ્પ્લવમ્ ।
યશ્ચૈવાશ્વયુજે માસિ ચૈત્રે વા નૃપસત્તમ

સપ્તમ્યાં ચ સિતે પક્ષે સોપવાસો જિતેન્દ્રિયઃ ।
સાત્ત્વિકીં વાસનાં કૃત્વા યો વસેચ્છિવમન્દિરે

ધ્યાયમાનો વિરૂપાક્ષં ત્રિશૂલકરસંસ્થિતમ્ ।
કંસાસુરનિહન્તારં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્

પક્ષિરાજસમારૂઢં ત્રૈલોક્યવરદાયકમ્ ।
પિતામહં તતો ધ્યાયેદ્ધંસસ્થં ચતુરાનનમ્

સર્ગપ્રદં સમસ્તસ્ય કમલાકરશોભિતમ્ ।
યો હ્યેવં વસતે તત્ર ત્રિયમે સ્થાન ઉત્તમે

તતઃ પ્રભાતે વિમલે હ્યષ્ટમ્યાં ચ નરાધિપ ।
બ્રાહ્મણાન્ પૂજયેદ્ ભક્ત્યા સર્વદોષવિવર્જિતાન્

સર્વાવયવસમ્પૂર્ણાન્સર્વશાસ્ત્રવિશારદાન્ ।
વેદાભ્યાસરતાન્નિત્યં સ્વદારનિરતાન્સદા

શ્રાદ્ધે દાને વ્રતે યોગ્યાન્ બ્રાહ્મણાન્ પાણ્ડુનન્દન ।
પ્રેતાનાં પૂજનં તત્ર દેવપૂર્વં સમારભેત્

પ્રેતત્વાન્ મુચ્યતે શીઘ્રમેરણ્ડ્યાં પિણ્ડતર્પણૈઃ ।
દાનાનિ તત્ર દેયાનિ હ્યન્નમુખ્યાનિ સર્વદા

હિરણ્યભૂમિકન્યાશ્ચ ધૂર્વાહૌ શુભલક્ષણૌ ।
સીરેણ સહિતૌ પાર્થ ધાન્યં દ્રોણકસંખ્યયા

અલંકૃતાં સવત્સાં ચ ક્ષીરિણીં તરુણીં સિતામ્ ।
રક્તાં વા કૃષ્ણવર્ણાં વા પાટલાં કપિલાં તથા

કાંસ્યદોહનસંયુક્તાં રુક્મખુરવિભૂષણામ્ ।
સ્વર્ણશૃઙ્ગીં સવત્સાં ચ બ્રાહ્મણાયોપપાદયેત્

પ્રીયતાં મે જગન્નાથા હરકૃષ્ણપિતામહાઃ ।
સંસારરક્ષણી દેવી સુરભી માં સમુદ્ધરેત્

પુત્રાર્થં યાઃ સ્ત્રિયઃ પાર્થ હ્યેરણ્ડીસઙ્ગમે નૃપ ।
સ્નાપ્યન્તે રુદ્રસૂક્તૈશ્ચ ચતુર્વેદોદ્ભવૈસ્તથા

ચતુર્ભિર્બ્રાહ્મણૈઃ શસ્તં દ્વાભ્યાં યોગ્યૈશ્ચ કારયેત્ ।
એકેન સાર્દ્રકુમ્ભેન દામ્પત્યમભિષેચયેત્

દૈવજ્ઞેનૈવ ચૈકેન અથવા સામગેન વા ।
પઞ્ચરત્નસમાયુક્તં કુમ્ભે તત્રૈવ કારયેત્

ગન્ધતોયસમાયુક્તં સર્વૌષધિવિમિશ્રિતમ્ ।
આમ્રપલ્લવસંયુક્તમ્ અશ્વત્થમધુકં તથા

ગુણ્ઠિતં સિતવસ્ત્રેણ સિતચન્દનચર્ચિતમ્ ।
સિતપુષ્પૈસ્તુ સંછન્નં સિદ્ધાર્થકૃતમધ્યમમ્

કાંસ્યપાત્રે તુ સંસ્થાપ્ય પુત્રાર્થી દેશિકોત્તમઃ ।
અઙ્ગલગ્નં તુ યદ્વસ્ત્રં કટકાભરણં તથા

તત્સર્વં મણ્ડલે ત્યાજ્યં સિદ્ધ્યર્થં ચાત્મનસ્તદા ।
પ્રણમ્ય ભાસ્કરં પશ્ચાદાચાર્યં રુદ્રરૂપિણમ્

મધુરં ચ તતો ઽશ્નીયાદ્ દેવ્યા ભુવન ઉત્તમે ।
ફલદાનં ચ વિપ્રાય છત્રં તામ્બૂલમેવ ચ

ઉપાનહૌ ચ યાનં ચ સ ભવેદ્ દુઃખવર્જિતઃ ।
ભાસ્કરે ક્રીડતે લોકે યાવદ્ આભૂતસમ્પ્લવમ્

દાનં કોટિગુણં સર્વં શુભં વા યદિ વાશુભમ્ ।
યથા નદીનદાઃ સર્વે સાગરે યાન્તિ સંક્ષયમ્

એવં પાપાનિ નશ્યન્તિ હ્યેરણ્ડીસઙ્ગમે નૃણામ્ ।
સમન્તાચ્છસ્ત્રપાતેન હ્યેરણ્ડીસઙ્ગમે નૃપ

ભ્રૂણહત્યાસમં પાપં નશ્યતે શઙ્કરો ઽબ્રવીત્ ।
પ્રાણત્યાગં ચ યો ભક્ત્યા જાતવેદસિ કારયેત્

અનાશકં નૃપશ્રેષ્ઠ જલે વા તદનન્તરમ્ ।
પઞ્ચસાહસ્રિકં માનં વર્ષાણાં જાતવેદસિ

જલે ત્રીણિ સહસ્રાણ્યનાશકે ષષ્ટિં ભુઞ્જતે ।
કાકા બકાઃ કપોતાશ્ચ હ્યુલૂકાઃ પશવસ્ તથા

સંગમોદકસંસ્પૃષ્ટાસ્ તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્ ।
વૃક્ષાશ્ચ તત્પદં જ્ઞાત્વા યાં ગતિં યાન્તિ યોગિનઃ

એરણ્ડિકા મયા દેવી દૃષ્ટો મે મન્મથેશ્વરઃ ।
કિં સમર્થો યમો રુષ્ટો ભદ્રો ભદ્રાણિ પશ્યતિ

મૃત્તિકાં સઙ્ગમોદ્ભૂતાં યે ચ ગુણ્ઠન્તિ નિત્યશઃ ।
ભ્રૂણહત્યાદિપાપાનિ નશ્યન્તે નાત્ર સંશયઃ

એરણ્ડીસઙ્ગમે મર્ત્યો લુણ્ઠ્યમાનો નરાધિપ ।
સર્વપાપૈર્વિનિર્મુક્તઃ પદં ગચ્છત્યનામયમ્

એરણ્ડ્યાઃ સઙ્ગમં મર્ત્યાઃ કીર્તયન્ત્યાશ્રમસ્થિતાઃ ।
વિમુક્તપાપા જાયન્તે સત્યં શઙ્કરભાષિતમ્

એરણ્ડીપાદપાગ્રૈસ્તુ દૃષ્ટૈઃ પાપં વ્યપોહતિ

તીર્થાખ્યાનમિદં પુણ્યં યે પઠિષ્યન્તિ માનવાઃ ।
શૃણ્વન્તિ ચાપરે ભક્ત્યા મુક્તપાપા ભવન્તિ તે

એતત્તે સર્વમાખ્યાતમ્ એરણ્ડીસઙ્ગમં નૃપ ।
ભૂયશ્ચાન્યત્ પ્રવક્ષ્યામિ સર્વપાપક્ષયંકરમ્