Rāvaṇavadha · Chapter 15

rākṣasendras tato 'bhaiṣīdaikṣiṣṭa paritaḥ puram,
prātiṣṭhipac ca bodhā'rthaṃ kumbhakarṇasya rākṣasān,

te 'bhyagur bhavanaṃ tasya, suptaṃ caikṣiṣatā 'tha tam,
vyāhārṣus tumulān śabdān, daṇḍaiś cā 'vadhiṣur drutam

keśānaluñciṣus, tasya gajān gātreṣvacikraman,
śītairabhyaṣicaṃs toyairalātaiś cā'pyadambhiṣuḥ.

nakhairakartiṣus tīkṣṇairadāṅkṣur daśanais tathā,
śitairatautsuḥ śūlaiś ca, bherīś cā'vīvadan śubhāḥ.

sa tān nā 'jīgaṇat sarvā- nicchayā 'buddha ca svayam,
abūbudhata kasmān mā- maprākṣīc ca niśā-carān.

te 'bhāṣiṣata "rājā tvāṃ didṛkṣuḥ kṣaṇadā-cara !"
so'snāsīd, vyalipan, māṃsamapsāsīd, vāruṇīmapāt

nyavasiṣṭa tato draṣṭuṃ rāvaṇaṃ, prāvṛtat gṛhāt.
rājā yāntaṃ tamadrākṣīdudasthāc ceṣadāsanāt.

atuṣat, pīṭhamāsanne niradikṣac ca kāñcanam.
asmeṣṭa kumbhakarṇo'lpamupāvikṣadathā 'ntike.

avādīn "māṃ kimityāhvo" rājñā ca pratyavādi saḥ
"mājñāsīs tvaṃ sukhī, rāmo yadakārṣīt sa rakṣasām.

udatārīdudanvantaṃ, puraṃ naḥ parito 'rudhat,
vyadyotiṣṭa raṇe śastrairanaiṣīd rākṣasān kṣayam.

na prāvocamahaṃ kiṃcit priyaṃ, yāvadajīviṣam,
bandhus tvamarcitaḥ snehān mādviṣo na vadhīr mama

vīryaṃ mā na dadarśas tvaṃ, mā na trāsthāḥ kṣatāṃ puram,
tavā 'drākṣma vayaṃ vīryaṃ, tvamajaiṣīḥ purā surān"

avocat kumbhakarṇas taṃ, "vayaṃ mantre'bhyadhāma yat
na tvaṃ sarvaṃ tadaśrauṣīḥ, phalaṃ tasyedamāgamat.

prājña-vākyānyavāmaṃsthā, mūrkha-vākyeṣvavā'sthithāḥ
adhyagīṣṭhāś ca śāstrāṇi, pratyapatthā hitaṃ na ca

mūrkhās tvāmavavañcanta, ye vigrahamacīkaran,
abhāṇīn mālyavān yuktamakṣaṃsthās tvaṃ na tan madāt

rāghavasyā 'muṣaḥ kāntāmāptairukto na cā'rpipaḥ,
mā nā'nubhūḥ svakān doṣān, mā muho mā ruṣo'dhunā.

tasyā'pyatyakramīt kālo, yat tadā'hamavādiṣam
aghāniṣata rakṣāsi paraiḥ, kośāṃs tvamavyayīḥ

sandhāna-kāraṇaṃ tejo nyagabhūt te, kṛthās tathā,
yat tvaṃ vairāṇi kośaṃ ca saha-daṇḍamajiglapaḥ."

akrudhac cā'bhyadhād vākyaṃ kumbhakarṇaṃ daśānanaḥ
"kiṃ tvaṃ māmajugupsiṣṭhā, naididhaḥ sva-parākramam.

mojjigrahaḥ su-nītāni, mā sma kraṃsthā na saṃyuge,
mopālabdhāh kṛtair doṣair mā na vākṣīr hitaṃ param."

kumbhakarṇas tato 'garjīd, bhaṭāṃś cā 'nyān nyavīvṛtat.
upāyaṃsta mahā'strāṇi, niragāc ca drutaṃ puraḥ.

mūrdhnā divamivā 'lekhīt, khaṃ vyāpad vapuṣoruṇā,
pādābhyāṃ kṣmāmivā 'bhaistīt, dṛṣṭyā 'dhākṣīdiva dviśaḥ

dagdha-śaila ivā 'bhāsīt, prākraṃsta kṣaya-megha-vat,
prācakampadudanvantaṃ, rākṣasānapyatitrasat.

sa-pakṣo 'dririvā 'cālīn, nyaśvasīt kalpa-vāyu-vat,
abhārṣīd dhvaninā lokā- nabhrājiṣṭa kṣayā'gni-vat.

anaṃsīd bhūr bhareṇā 'sya, raṃhasā śākhino 'luṭhan,
siṃhāḥ prādudruvan bhītāḥ, prākṣubhan kula-parvatāḥ

utpātāḥ prāvṛtaṃs tasya, dyauraśīkiṣṭa śoṇitam,
vāyavo'vāsiṣur bhīmāḥ, krūrāś cā'kuṣata dvijāḥ.

aspandiṣṭā 'kṣi vāmaṃ ca, ghorāś cā 'rāṭiṣuḥ śivāḥ,
nyapaptan musale gṛdhrā, dīptayā 'pāti colkayā.

āṃhiṣṭa tāna-saṃmānya darpāt sa pradhana-kṣitim,
tato'nardīdanandīc ca, śatrūnāhvāsta cā''have.

prāśīn, na cā 'tṛpat krūraḥ, kṣuc cā'syā'vṛdhadaśnataḥ,
adhād vasāmadhāsīc ca rudhiraṃ vana-vāsinām.

māmsenā 'syā 'śvatāṃ kukṣī, jaṭharaṃ cā 'pyaśiśviyat,
bahūnāmaglucat prāṇā- naglocīc ca raṇe yaśaḥ.

sāmarthyaṃ cā 'pi so 'stambhīd vikramaṃ cā'sya nā 'stabhan,
śākhinaḥ kecidadhyaṣṭhur nyamāṅkṣurapare 'mbu-dhau.

anye tvalaṅghiṣuḥ, śailān, guhāsvanye nyaleṣata,
kecidāsiṣata stabdhā, bhayāt kecidaghūrṇiṣuḥ.

udatāriṣurambho-dhiṃ vānarāḥ setunā 'pare,
alajjiṣṭā'ṅgadas tatra, pratyavāsthita corjitam.

sattvaṃ samadudhukṣac ca vānarāṇāmayuddha ca,
tataḥ śailānudakṣaipsurudagūriṣata drumān.

anardiṣuḥ kapi-vyāghrāḥ, samyak cā 'yutsatā''have,
tānamardīdakhādīc ca, nirāsthac ca talā''hatān,

prācucūrṇac ca pādābhyāmabibhīṣata ca drutam,
atarhīc caiva śūlena kumbhakarṇaḥ plavaṅgamān.

atautsīd gadayā gāḍhamapiṣac copagūhanaiḥ,
janubhyāmadamīc cā'nyān, hasta-vartamavīvṛtat,

adāliṣuḥ śilā dehe, cūrṇyabhūvan mahā-drumāḥ,
kṣiptās tasya na cā 'cetīt tānasau, nā 'pi cā 'kṣubhat.

adrāṣṭāṃ taṃ raghu-vyāghrau ākhyac cainaṃ vibhīṣaṇaḥ
"eṣa vyajeṣṭa devendraṃ, nā'śaṅkiṣṭa vivasvataḥ.

yakṣendra-śaktimacchāsīn, nā 'prothīdasya kaścana,
kumbhakarṇān na bhaiṣṭaṃ mā yuvāmasmān nṛpā''tmajau.

ghnantaṃ mopekṣiṣāthāṃ ca, mā na kārṣṭamihā''daram.,
"amuṃ mā na vadhiṣṭe"ti rāmo'vādīt tataḥ kapīn.

te vyarāsiṣurāhvanta rākṣasaṃ cā 'pyapiplavan,
ababhāsan svakāḥ śaktīr, druma-śailaṃ vyakāriṣuḥ

te taṃ vyāśiṣatā 'kṣautsuḥ pādair, dantais tathā 'cchidan.
ārjijat śarabho vṛkṣaṃ, nīlas tvā ''dita parvatam.

ṛṣabho 'drīnudakṣaipsīt, te tairarimatardiṣuḥ.
asphūrjīd, giri-śṛṅgaṃ ca vyasrākṣīd gandhamādanaḥ,

akūrdiṣṭa, vyakārīc ca gavākṣo bhū-dharān bahūn.
sa tān nā'jīgaṇad vīraḥ kumbhakarṇo'vyathiṣṭa na.

amanthīc ca parā'nīkamaploṣṭa ca niraṅkuśaḥ,
nihantuṃ cā'tvariṣṭā'rīnajakṣīc cā'ṅkamāgatān.

vyakrukṣad vānarā'nīkaṃ, saṃpalāyiṣṭa cā''yati,
hastābhyāṃ naśyadakrākṣīd, bhīme copādhitā''nane.

raktenā 'ciklidad bhūmiṃ, sainyaiś cā 'tastaraddhataiḥ,
nā 'tārpsīd bhakṣayan krūro, nā 'śramad ghnan plavaṅgamān,

na yoddhumaśakan kecin, nā 'ḍhaukiṣata kecana,
prāṇaśan nāsikābhyāṃ ca, vaktreṇa ca vanaukasaḥ.

udare cā 'jarannanye tasya pātāla-sannibhe,
ākrandiṣuḥ, sakhīnāhvan, prapalāyiṣatā'svidan.

raktamaścyotiṣuḥ kṣuṇṇāḥ, kṣatāś ca kapayo'tṛṣan,
upāsthāyi nṛpo bhagnairasau sugrīvamaijihat.

yoddhuṃ so pyaruṣacchatrorairirac ca mahā-drumam.
taṃ prāptaṃ prāsahiṣṭā'riḥ, śaktiṃ cogrāmudagrahīt.

sa tāmabibhramad bhīmāṃ, vānarendrasya cā 'mucat.
prāpaptan mārutis tatra tāṃ cā 'lāsīd viyad-gatām.

aśobhiṣṭā'cakhaṇḍac ca śaktiṃ vīro, na cā 'yasat.
lauha-bhāra-sahasreṇa nirmitā nirakāri me

śaktiratyakupad rakṣo, giriṃ codakhanīd gurum,
vyasṛṣṭa taṃ kapī-ndrasya, tenā'mūrcchīdasau kṣataḥ.

aloṭhiṣṭa ca bhū-pṛṣṭhe, śoṇitaṃ cā 'pyasusruvat,
tamādāyā'palāyiṣṭa, vyarociṣṭa ca rākṣasaḥ.

abhaiṣuḥ kapayo, 'nvārat kumbhukarṇaṃ marut-sutaḥ,
śanairabodhi sugrīvaḥ, so'luñcīt karṇa-nāsikam

rākṣasasya, na cā 'trāsīt, pranaṣṭumayatiṣṭa ca.
akrodhi kumbhakarṇena, peṣṭumārambhi ca kṣitau.

sugrīvo 'syā 'bhraśaddhastāt, samagāhiṣṭa cā 'mbaram,
tūrṇamanvasṛpad rāma- mānanandac ca vānarān.

atatvarac ca tān yoddhumaciceṣṭac ca rāghavau.
kumbhakarṇo nyavartiṣṭa, raṇe'yutsanta vānarāḥ.

aviveṣṭan nṛpā''deśādārukṣaṃś cā''śu rākṣasam
tānadhāvīt samārūḍhāṃs te 'pyusraṃsiṣatā ''kulāḥ.

agrasiṣṭa, vyadhāviṣṭa, samāślikṣac ca nir-dayam.
te cā 'pyaghoriṣur ghoraṃ, raktaṃ cā 'vamiṣur mukhaiḥ.

sa cā'pi rudhirair mattaḥ sveṣāmapyadayiṣṭa na,
agrahīc cā ''yuranyeṣāmaruddha ca parākramam.

saṃtrastānāṃapāhāri sattvaṃ ca vana-vāsinām,
acchedi lakṣmaṇenā'sya kirīṭaṃ kavacaṃ tathā.

abhedi ca śarair dehaḥ prāśaṃsīt taṃ niśā-caraḥ.
aspardhiṣṭa ca rāmeṇa tenā 'syā 'kṣipsateṣavaḥ,

yairaghāni kharo, vālī, mārīco, dūṣaṇas tathā.
avāmaṃsta sa tān darpāt, prodayaṃsīc ca mudgaram.

vāyavyā'streṇa taṃ pāṇiṃ rāmo 'cchaitsīt sahā''yudham,
ādīpi taru-hasto 'sā- vadhāvīc cā 'ri-saṃmukham.

sa-vṛkṣamacchidat tasya śakrā'streṇa karaṃ nṛpaḥ,
jaṅghe cā 'śīśatad bāṇairaprāsīdiṣubhir mukham.

aindreṇa hṛdaye 'vyātsīt, so 'dhyavātsīc ca gāṃ hataḥ.
apikṣātāṃ sahasre dve tad-dehena vanaukasām.

astāviṣuḥ surā rāmaṃ, diśaḥ prāpan niśā-carāḥ,
bhūrakampiṣṭa sā'drīndrā, vyacālīdambhasāṃ patiḥ.

hataṃ rakṣāṃsi rājānaṃ kumbhakarṇamaśiśravan,
arodīd rāvaṇo 'śocīn, mohaṃ cā 'śiśriyat param.

apaprathad guṇān bhrāturacikīrtac ca vikramam,
"kruddhena kumbhakarṇena ye 'dirṣiśata śatravaḥ

kathaṃ nvajīviṣus te ca, sa cā 'mṛta mahā-balaḥ."
ayuyutsiṣatā ''śvāsya kumārā rāvaṇaṃ tataḥ

devāntako 'tikāyaś ca triśirāḥ sa narāntakaḥ
te cāṃ''hiṣata saṃgrāmaṃ balino rāvaṇā''tmajāḥ.

yuddhonmattaṃ ca mattaṃ ca rājā rakṣārthamāñjihat
sutānāṃ, niragātāṃ tau rākṣasau raṇa-paṇḍitau.

tairajeṣata sainyāni, dviṣo 'kāriṣatā ''kulāḥ
parvatāniva te bhūmāvacaiṣur vānarottamān.

aṅgadena samaṃ yoddhumaghaṭiṣṭa narāntakaḥ,
praiṣiṣad rākṣasaḥ prāsaṃ, so 'sphoṭīdaṅgadorasi.

aśvān vāli-suto 'hiṃsīdatatāḍac ca muṣṭinā.
rāvaṇiś cā 'vyatho yoddhumārabdha ca mahīṃ gataḥ.

tasyā 'hāriṣata prāṇā muṣṭinā vāli-sūnunā.
prādudruvaṃs tataḥ kruddhāḥ sarve rāvaṇayo'ṅgadam.

tato nīla-hanūmantau rāvaṇīnavaveṣṭatām,
akāriṣṭāṃ girīṃs tuṅgānarautsīt triśirāḥ śaraiḥ

parigheṇā 'vadhiṣṭā 'tha raṇe devāntako balī,
muṣṭinā 'dadarat tasya mūrdhānaṃ mārutā''tmajaḥ.

adīdipat tato vīryaṃ, nīlaṃ cā'pīpiḍac charaiḥ
yuddhonmattas, tu nīlena giriṇā'nāyi saṃkṣayam.

ababhrājat tataḥ śaktiṃ triśirāḥ pavanā''tmaje,
hanūmatā kṣatās tasya raṇe 'mṛṣata vājinaḥ.

asrasac cā''hato mūrdhni, khaḍgaṃ cā 'jīharad dviṣā,
prāṇānaujjhīc ca khaḍgena chinnais tenaiva mūrdhabhiḥ.

mattenā 'māri saṃprāpya śarabhā'stāṃ mahā-gadām,
sahasra-hariṇā 'krīḍīdatikāyas tato raṇe.

rathenā 'vivyathac cā'rīn, vyacārīc ca ni-raṅkuśaḥ,
vibhīṣaṇena so 'khyāyi rāghavasya mahā-rathaḥ.

"atastambhadayaṃ vajraṃ, svayambhuvamatūtuṣat,
aśikṣiṣṭa mahā'strāṇi, raṇe 'rakṣīc ca rākṣasān.

adyagīṣṭā 'rtha-śāstrāṇi, yamasyā 'hnoṣṭa vikramam,
devā''haveṣvadīpiṣṭa, nā 'janiṣṭā 'sya sādhvasam.

eṣa rāvaṇirāpādi vānarāṇāṃ bhayaṅkaraḥ"
āhvatā 'tha sa kākutsthaṃ dhanuś cā 'pusphurad guru.

saumitriḥ sarpa-vat siṃhamārdidat taṃ mahā''have.
tau prāvīvṛtatāṃ jetuṃ śara-jālānyanekaśaḥ.

acchaittāṃ ca mahā''tmānau, ciramaśramatāṃ na ca,
tathā tāvāsthatāṃ bāṇānatāniṣṭāṃ tamo yathā.

sauryā''gneye vyakāriṣṭāmastre rākṣasa-lakṣmaṇau,
te copāgamatā nāśaṃ samāsādya parasparam

abibhrajat tataḥ śastramaiṣīkaṃ rākṣaso raṇe,
tadapyadhvasadāsādya māhendraṃ lakṣmaṇeritam.

tataḥ saumitrirasmārṣīdadeviṣṭa ca dur-jayam
brahmā'straṃ, tena mūrdhānamadadhvaṃsan nara-dviṣaḥ.

tato 'krandīd daśagrīvas tamāśiśvasadindrajit,
nirayāsīc ca saṃkruddhaḥ, prārcicac ca svayambhuvam.

ahauṣīt kṛṣṇavartmānaṃ, samayaṣṭā 'stra-maṇḍalam,
so 'labdha brahmaṇaḥ śastraṃ syandanaṃ ca jayā''vaham.

tamadhyāsiṣṭa dīprā'gramamodiṣṭa ca rāvaṇiḥ
channa-rūpas tato 'kartīd dehān rāvaṇa-vidviṣām.

sapta-ṣaṣṭiṃ plavaṅgānāṃ koṭīr bāṇairasūṣupat.
niśā'nte rāvaṇiḥ kruddho rāghavau ca vyamūmuhat.

apisphavat sva-sāmarthyamagūhīt sāyakair diśaḥ,
aghorīc ca mahā-ghoraṃ, gatvā, praiṣīc ca rāvaṇam.

vibhīṣaṇas tato 'bodhi sa-sphurau rāma-lakṣmaṇau,
apārīt sa gṛhītolko hata-śeṣān plavaṅgamān.

"mā śociṣṭa, raghu-vyāghrau nā'mṛṣātāmiti bruvan
avābuddha sa nīlā''dīn nihatān kapi-yūtha-pān.

tatraiṣaj jāmbavān prāṇīdudamīlīc ca locane,
paulastyaṃ cā'gadīt "kaccidajīvīn mārutā''tmajaḥ."

tasya kṣeme mahā-rāja ! nā 'mṛṣmahyakhilā vayam.
paulastyo 'śiśravat taṃ ca jīvantaṃ pavanā''tmajam.

āyiṣṭa mārutis tatra, tau cā 'pyahṛṣatāṃ tataḥ,
prāhaiṣṭāṃ himavat-pṛṣṭhe sarvauṣadhi-giriṃ tataḥ

tau hanūmantamānetumoṣadhīṃ mṛta-jīvinīm
sandhāna-karaṇīṃ cā'nyāṃ vi-śalya-karaṇīṃ tathā.

prodapāti nabhas tena, sa ca prāpi mahā-giriḥ,
yasminnajvaliṣū rātrau mahauṣadhyaḥ sahasra-śaḥ

niracāyi yadā bhedo nauṣadhīnāṃ hanū-matā,
sarva eva samāhāri tadā śailaḥ mahauṣadhiḥ.

prāṇiṣur nihatāḥ kecit, kecit tu prodamīliṣuḥ
tamo 'nye 'hāsiṣur yodhā, vyajṛmbhiṣata cā'pare.

ajighrapaṃs tathaivā'nyānoṣadhīrālipaṃs tathā,
evaṃ te'cetiṣuḥ sarve, vīryaṃ cā'dhiṣatā'dhikam.

ajihladat sa kākutsthau, śeṣāṃś cā 'jījivat kapīn
hanūmānatha te laṅkā- magninā 'dīdipan drutam.

samanātsīt tataḥ sainyamamārjīd bhalla-tomaram,
amārkṣīc cā 'sipatrā''dīnababhāsat paraśvadhān.

kumbhakarṇa-sutau tatra samanaddhāṃ mahā-balau
nikumbhaś caiva kumbhaś ca, prāpatāṃ tau plavaṅgamān.

agopiṣṭāṃ purīṃ laṅkāmagauptāṃ rakṣasāṃ balam,
atyāktāmāyudhā'nīkamanaiṣṭāṃ ca kṣayaṃ dviṣaḥ.

akokūyiṣṭa tat sainyaṃ, prapalāyiṣṭa cā''kulam,
acyutac ca kṣataṃ raktaṃ, hataṃ cā 'dhyaśayiṣṭa gām.

aṅgadenā 'hasātāṃ tau yudhyakampana-kampanau,
abhyārdīd vālinaḥ putraṃ prajaṅgho 'pi sa-matsaraḥ.

tasyā 'pyabebhidiṣṭā 'sau mūrdhānaṃ muṣṭinā 'ṅgadaḥ,
ahārṣīc ca śiraḥ kṣipraṃ yūpākṣasya nirākulaḥ.

śarīraṃ lohitākṣasya nyabhāṅkṣīd dvividas tadā,
kruddhaḥ kumbhas tato 'bhaitsīn maindaṃ sa-dvividaṃ śaraiḥ

āghūrṇiṣṭāṃ kṣatau, kṣmāṃ ca tāvāśiśriyatāmubhau.
mātulau vihvalau dṛṣṭvā kumbhaṃ vāli-suto nagaiḥ

praurṇāvīc, chara-varṣeṇa tānaprauhīn niśā-caraḥ.
vānarānaijihad rāmasya tūrṇaṃ rakṣitumaṅgadam.

drutamatrāsta sugrīvo bhrātṛvyaṃ ṣatru-saṃkaṭāt,
muṣṭinā kaumbhakarṇiṃ ca kruddhaḥ prāṇairatityajat.

nikumbho vānarendrasya prāhaiṣīt parighaṃ tataḥ,
hanūmāṃś cā ''patantaṃ tamabhāṅkṣīd bhogi-bhīṣaṇam.

praurṇuvīt tejasā'rātimarāsīc ca bhayaṃkaram,
grīvāṃ cā 'sya tathākrākṣīdajijīvad yathā na tam.

samagatakapi-sainyaṃ sammadenā 'timātraṃ, viṭapa-hariṇa-nāthaḥ siddhimauhiṣṭa nityām,
nṛ-pati-matiraraṃsta prāpta-kāmeva harṣāt, rajani-cara-patīnāṃ santato 'tāyi śokaḥ.