Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rāvaṇavadha · Chapter 14

14.1

tato daśā''syaḥ smara-vihvalā''tmā cāra-prakāśīkṛta-śatru-śaktiḥ
vimohya māyā-maya-rāma-mūrdhnā sītāmanīkaṃ prajighāya yoddhum.

14.2

kambūnatha samādadhmuḥ, koṇair bheryo nijaghnire,
veṇūn pupūrire, guñjā juguñjuḥ kara-ghaṭṭitāḥ

14.3

vādayāṃcakrire ḍhakkāḥ, paṇavā dadhvanur hatāḥ,
kāhalāḥ pūrayāṃcakruḥ, pūrṇāḥ peraś ca sasvanuḥ

14.4

mṛdaṅgā dhīramāsvenur, hatair svene ca gomukhaiḥ
ghaṇṭāḥ śiśiñjire dīrghaṃ, jahrāde paṭahair bhṛśam.

14.5

hayā jiheṣire harṣād, gambhīraṃ jagajur gajāḥ,
saṃtrastāḥ karabhā reṭuś, cukuvuḥ patti-paṅktayaḥ

14.6

turaṅgā-pusphuṭur bhītāḥ, pusphurur vṛṣabhāḥ param
nāryaś cukṣubhire mamlur mumuhuḥ śuśucuḥ patīn.

14.7

jagarjur, jahṛṣuḥ, śurā rejus tuṣṭuvire paraiḥ,
babandhuraṅguli-trāṇi, sannehuḥ pariniryayuḥ.

14.8

dhanūṣyāropayāṃcakrurāruruhū rathā''diṣu,
asīnudvavṛhur dīptān, gurvīruccikṣipur gadāḥ

14.9

śūlāni bhramayāṃcakrur, bāṇānādadire śubhān,
bhremuś, cukurdire, resur vavalguś ca padātayaḥ

14.10

amutpetuḥ kaśā-ghātai, raśmyākarṣair mamaṅgire
aśvāḥ, pradudruvur mokṣe raktaṃ nijagaruḥ śrame.

14.11

gajānāṃ pradaduḥ śārīn, kambalān paritastaruḥ,
tenuḥ kakṣāṃ, dhvajāṃś caiva samucchiśriyurucchikhān.

14.12

viśiśvāsayiṣāṃcakrurāliliṅguś ca yoṣitaḥ,
ājaghnur mūrdhni bālāṃś ca cucumbuś ca suta-priyāḥ.

14.13

gambhīra-vedinaḥ saṃjñā gajā jagṛhurakṣatāḥ,
vavṛdhe śuśubhe caiṣāṃ mado, hṛṣṭaiś ca pupluve.

14.14

mṛgāḥ pradakṣiṇaṃ sasruḥ, śivāḥ samyag vavāśire,
a-vāmaiḥ pusphure dehaiḥ, prasede citta-vṛttibhiḥ.

14.15

prājyamāñjihiṣāṃcakre prahasto rāvaṇā''jñayā
dvāraṃ raraṅghatur yāmyṃ mahāpārśva-mahodarau.

14.16

prayayāvindra-jit pratyagiyāya svayamuttaram.
sahadhyāsisiṣāṃcakre virūpā'kṣaḥ purodaram.

14.17

śuśrāva rāmas tat sarvaṃ, pratasthe ca sa-sainikaḥ
visphārayāṃcakārā'straṃ babandhā'tha ca bāṇadhī.

14.18

īkṣāṃcakre 'tha saumitrimanujajñe balāni ca,
namaścakāra devebhyaḥ parṇa-talpaṃ mumoca ca.

14.19

cakāsāṃcakruruttasthur, nedurānaśire diśaḥ
vānarā, bhūdharān, redhur, babhañjuś, ca tatas tarūn.

14.20

dadāla bhūr, nabho raktaṃ goṣpadapraṃ vavarṣa ca,
mṛgāḥ prasasṛpur vāmaṃ, khagāś cukuvire'śubham.

14.21

ulkā dadṛśire dīptā, ruruvuś cā'śivaṃ śivāḥ,
cakṣmāye ca mahī, rāmaḥ śaśaṅke cā'śubhā'gamam.

14.22

rāvaṇaḥ śuśruvān śatrūn rākṣasānabhyupeyuṣaḥ,
svayaṃ yuyutsayāṃcakre prākārā'gre niṣedivān.

14.23

nirāsū rākṣasā bāṇān, prajahuḥ śūla-paṭṭiśān
asīṃś ca vāhayāṃcakruḥ pāśaiś cā''cakṛṣus tataiḥ

14.24

bhallaiś ca bibhidus tīkṣṇair vividhus tomarais tathā.
gadābhiś cūrṇayāṃcakruḥ, śitaiś cakraiś ca cicchiduḥ.

14.25

vānarā muṣṭibhir jaghnur dadaṃśur daśanais tathā,
nirāsuś ca girīṃs tuṅgān, drumān vicakarus tathā.

14.26

lāṅgūlair loṭhayāṃcakrus, talair, ninyuś ca saṃkṣayam,
nakhaiś cakṛtatuḥ, kruddhāḥ pipiṣuś ca kṣitau balāt.

14.27

saṃbabhūvuḥ kabandhāni, prohuḥ śoṇita-toya-gāḥ,
terur bhaṭā''sya-padmāni, dhvajaiḥ pheṇairivā''babhe,

14.28

rakta-paṅke gajāḥ sedur, na pracakramire rathāḥ,
nimamajjus turaṅgāś ca, gantuṃ notsehire bhaṭāḥ.

14.29

koṭyā koṭyā pura-dvāramekaikaṃ rurughe dviṣām,
ṣaṭ-triṃśaddhari-koṭyaś ca nivavrur vānarā''dhipam,

14.30

tastanur, jahvalur, mamlur, jaglur, luluṭhire kṣatāḥ,
mumūrcchur, vavamū raktaṃ, tatṛṣuś cobhaye bhaṭāḥ

14.31

sampātinā prajaṅghas tu yuyudhe, 'sau drumāhataḥ
cakampe, tīva cukrośa, jīvanāśaṃ nanāśa ca.

14.32

uccakhnāte nalenā ''jau sphurat-pratapanā'kṣiṇī,
jambumālī jahau prāṇān grāvṇā mārutinā hataḥ.

14.33

mitrighnasya pracukṣoda gadayā 'ṅgaṃ vibhīṣaṇaḥ.
sugrīvaḥ praghasaṃ nebhe, bahūn rāmas tatarda ca.

14.34

vajramuṣṭer viśiśleṣa maindenā 'bhihataṃ śiraḥ,
nīlaś cakarta cakreṇa nikumbhasya śiraḥ sphurat.

14.35

virūpākṣo jahe prāṇais tṛḍhaḥ saumitri-patribhiḥ,
pramocayāṃcakārā'sūn dvividas tvaśani-prabham.

14.36

gadā śatru-jitā jighye, tāṃ pratīyeṣa vāli-jaḥ
rathaṃ mamantha sa-hayaṃ śākhinā 'sya tato 'ṅgadaḥ.

14.37

tat karma vāli-putrasya dṛṣṭvā viśvaṃ visiṣmiye,
saṃtresū rākṣasāḥ sarve, bahu mene ca rāghavaḥ.

14.38

sugrīvo mumude, devāḥ sādhvityūcuḥ savismayāḥ,
vibhīṣaṇo 'bhituṣṭāva, praśaśaṃsuḥ plavaṅgamāḥ.

14.39

hī citraṃ lakṣmaṇenode, rāvaṇiś ca tirodadhe
vicakāra tato rāmaḥ śarān, saṃtatrasur dviṣaḥ

14.40

vibhinnā jughurur ghoraṃ, jakṣuḥ kravyā'śino hatān,
cuṣcyota vraṇināṃ raktaṃ, chinnāś celuḥ kṣaṇaṃ bhujāḥ

14.41

kṛttairapi dṛḍha-krodho vīra-vaktrair na tatyaje,
palāyāṃcakrire śeṣā, jihriyuḥ śūra-māninaḥ.

14.42

rāghavo na dayāṃcakre, dadhur dhairyaṃ na kecana,
mamre pataṅgavad vīrair hāheti ca vicukruśe.

14.43

tirobabhūve sūryeṇa, prāpe ca niśayā ''spadam,
jagrase kāla-rātrīva vānarān rākṣasāmś ca sā.

14.44

cukopendrajidatyugraṃ sarpā'straṃ cā ''juhāva, saḥ
ājuhuve tirobhūtaḥ parānīkaṃ, jahāsa ca.

14.45

babādhe ca balaṃ kṛtsnaṃ, nijagrāha ca sāyakaiḥ
utsasarja śarāṃs, te'sya sarpa-sāc ca prapedire.

14.46

ācicāya sa taiḥ senāmācikāya ca rāghavau,
babhāṇa ca, "na me māyāṃ jigāyendro'pi, kiṃ nṛbhiḥ".

14.47

ācikyāte ca bhūyo 'pi rāghavau tena pannagaiḥ
tau mumuhaturudvignau, vasudhāyāṃ ca petatuḥ

14.48

tato rāmeti cakrandus, tresuḥ parididevire
niśaśvasuś ca senānyaḥ, procur dhigiti cā''tmanaḥ.

14.49

manyuṃ śekur na te roddhuṃ, nā 'sraṃ saṃrurudhuḥ patat,
vividur nendrajin-mārgaṃ, parīyuś ca plavaṅgamāḥ.

14.50

dadhāvā 'dbhis tataś cakṣuḥ sugrīvasya vibhīṣaṇaḥ
vidāṃcakāra dhautā'kṣaḥ sa ripuṃ khe, nanarda ca.

14.51

ujjugūre tataḥ śailaṃ hantumindrajitaṃ kapiḥ
vihāya rāvaṇis tasmādānaṃhe cā 'ntikaṃ pituḥ.

14.52

ācacakṣe ca vṛttāntaṃ, prajaharṣa ca rāvanaḥ
gāḍhaṃ copajugūhainaṃ, śirasyupaśiśiṅgha ca.

14.53

dhvajānuddudhuvus tuṅgān, māṃsaṃ cemur, jaguḥ, papuḥ,
kāmayāṃcakrire kāntās, tatas tuṣṭā niśācarāḥ.

14.54

darśayāṃcakrire rāmaṃ sītāṃ rājñaś ca śāsanāt,
tasyā mimīlatur netre, luluṭhe puṣpakodare.

14.55

prāṇā dadhvaṃsire, gātraṃ tastambhe ca priye hate,
ucchaśvāsa cirād dīnā, rurodā 'sau rarāsa ca.

14.56

"lauha-bandhair babandhe nu, vajreṇa kiṃ vinirmame
mano me, na vinā rāmād yat pusphoṭa sahasra-dhā.

14.57

utteritha samudraṃ tvaṃ madarthe, 'rīn jihiṃsitha,
mamartha cā'tighorāṃ māṃ dhig jīvita-laghūkṛtām.

14.58

na jijīvā 'sukhī tātaḥ prāṇatā rahitas tvayā,
mṛte'pi tvayi jīvantyā kiṃ mayā 'ṇakabhāryayā."

14.59

sā jugupsān pracakre 'sūn, jagarhe lakṣaṇāni ca
dehabhāñji, tataḥ keśān luluñca, luluṭhe muhuḥ.

14.60

jaglau, dadhyau, vitastāna, kṣaṇaṃ prāṇa na, vivyathe,
daivaṃ nininda, cakranda, dehe cā 'tīva manyunā.

14.61

āśvāsayāṃcakārā 'tha trijaṭā tāṃ, nināya ca.
tataḥ prajāgarāṃcakrur vānarāḥ sa-vibhīṣaṇāḥ

14.62

ciceta rāgas tat kṛcchramoṣāṃcakre śucā 'tha saḥ,
manyuś cā 'sya samāpipye, virurāva ca lakṣmaṇam.

14.63

samīhe martumānarce tena vācā 'khilaṃ balam,
āpapṛcche ca sugrīvaṃ svaṃ deśaṃ visasarja ca.

14.64

ādideśa sa kiṣkindhāṃ rāghavau netumaṅgadam,
pratijajñe svayaṃ caiva sugrīvo rakṣasā vadham.

14.65

"nāgā'stramidametasya vipakṣas tārkṣya-saṃsmṛtiḥ"
vibhīṣaṇāditi śrutvā taṃ nidadhyau raghūttamaḥ.

14.66

tato vijaghaṭe śailairudvelaṃ pupluve 'mbudhiḥ
vṛkṣebhyaś cucyute puṣpair, virejur bhāsurā diśaḥ

14.67

jagāhire 'mbudhiṃ nāgā, vavau vāyur mano-ramaḥ
tejāṃsi śaṃśamāṃcakruḥ, śara-bandhā viśiśliṣuḥ.

14.68

bhrejire 'kṣata-vad yodhā, lebhe saṃjñāṃ ca lakṣmaṇaḥ,
vibhīṣaṇo 'pi babhrāje, garutmān prāpa cā 'ntikam

14.69

saṃpasparśā 'tha kākutsthau, jajñāte tau gata-vyathau
tayorātmānamācakhyau, yayau cā 'tha yathā-gatam.

14.70

svenus, titviṣurudyemuraccakhnuḥ parvatāṃs tarūn,
vānarā dadramuś cā 'tha saṃgrāmaṃ cā''śaśāśire.

14.71

ḍuḍhaukire punar laṅkāṃ, bubudhe tān daśānanaḥ
jīvataś ca vivedā 'rīn, babhraṃśe 'sau dhṛtes tataḥ.

14.72

sasraṃse śara-bandhena divyeneti bubunda saḥ,
babhājā 'tha paraṃ mohamūhāṃcakre jayaṃ na ca.

14.73

ghūmrākṣo 'tha pratiṣṭhāsāṃcakre rāvaṇa-saṃmataḥ
siṃhā''syair yuyuje tasya vṛkā''syaiś ca rathaḥ khagaiḥ.

14.74

tvak-traiḥ saṃvivyayur dehān, vāhanānyadhiśiśyire,
ānarjur nṛ-bhujo'strāṇi, vavañcuś cā''hava-kṣitim.

14.75

adhyuvāsa rathaṃ, teye purāc, cukṣāva cā 'śubham,
saṃśrāvayāṃcakārā ''khyāṃ dhūmrākṣas tatvare tathā.

14.76

nililye mūrdhni gṛdhro'sya, krūrā dhvāṅkṣā vivāśire,
śiśīke śoṇitaṃ vyoma, cacāla kṣmā-talaṃ tathā.

14.77

tataḥ prajaghaṭe yuddhaṃ, śastrāṇyāsuḥ parasparam,
vavraścurājughūrṇuś, ca syemuś, cukūrdire tathā.

14.78

rurujur, bhrejire, pheṇur, bahudhā hari-rākṣasāḥ,
vīrā na bibhayāṃcakrur, bhīṣayāṃcakrire parān.

14.79

rattaṃ pracuścutuḥ kṣaṇṇāḥ, śiśviyur bāṇa-vikṣatāḥ,
asyatāṃ śuśuvur bāṇān bhujāḥ sā'ṅguṣṭha-muṣṭayaḥ.

14.80

raṇe cikrīḍa dhūmrākṣas, taṃ tatarjā'nilā''tmajaḥ,
ādade ca śilāṃ, sā'śvaṃ pipeṣā 'sya rathaṃ tayā.

14.81

papāta rākṣaso bhūmau, rarāṭa ca bhayaṃkaram,
tutoda gadayā cā'riṃ, taṃ dudhrāvā 'driṇā kapiḥ.

14.82

akampanas tato yoddhuṃ cakame rāvaṇā'jñayā,
sa rathenā 'bhidudrāva, jughure cā'tibhairavam.

14.83

paspande tasya vāmā'kṣi, sasyamuś cā'śivāḥ khagāḥ,
tān vavrājā 'vamatyā 'sau, babhāse ca raṇe śaraiḥ.

14.84

khamūyur, vasudhāmūvuḥ sāyakā rajju-vat tatāḥ
tasmād balairapatrepe, puprothā 'smai na kaścana.

14.85

sa bhasma-sāc cakārā'rīn, dudāva ca kṛtānta-vat,
cukrodha mārutis, tāla- muccakhne ca mahā-śikham.

14.86

yamāyā 'kampanaṃ tena niruvāpa mahā-paśum,
babhrajja nihate tasmin śoko rāvaṇamagnivat.

14.87

sa bibhreṣa, pracukṣoda, dantairoṣṭhaṃ cakhāda ca,
pragopāyāṃcakārā ''śu yatnena paritaḥ puram.

14.88

prahastamarthayāṃcakre yoddhumadbhuta-vikramam.
"kiṃ vicāreṇa, rajendra ! yuddhā'rthā vayamitysau"

14.89

cakvāṇā 'śaṅkito yoddhumutsehe ca mahā-rathaḥ,
niryemire 'sya yoddhāraś, cakwxlqqpe cā'śva-kuñjaram.

14.90

yuyujuḥ syandanānaśvairījur devān purohitāḥ
ānarcur brāhmaṇān samyagāśiṣaś cā''śaśaṃsire.

14.91

ūhire mūrdhni siddhārthā, gāvaś cā ''lebhire bhaṭaiḥ,
pracukṣṇuvur mahā 'strāṇi, jijñāsāṃcakrire hayān.

14.92

laluḥ khaḍgān, mamārjuś ca, mamṛjuś ca paraśvadhān
"alaṃcakre, samālebhe vavase, bubhuje, pape,

14.93

jahase ca kṣaṇaṃ, yānair nirjagme yoddhṛbhis tataḥ
viprān prahasta ānarca, juhāva ca vibhāvasum.

14.94

saṃvargayāṃcakārā ''ptān, candanena lilepa ca,
cacāma madhu mārdvīkaṃ, tvak-traṃ cā''cakace varam.

14.95

uṣṇīṣaṃ mumuce cāru, rathaṃ, ca jujuṣe śubham,
ālalambe mahā'strāṇi, gantuṃ pravavṛte tataḥ.

14.96

ājaghnus tūrya-jātāni, tuṣṭuvuś cā 'nujīvinaḥ,
rajaḥ pravavṛdhe ghoraṃ, ghoṣaś ca vyānaśe diśaḥ.

14.97

taṃ yāntaṃ dudruvur gṛdhrāḥ, kravyādaś ca siṣevire
āvavur vāyavo ghorāḥ, khādulkāś ca pracakṣaruḥ.

14.98

sasyande śoṇitaṃ vyoma, raṇā'ṅgāni prajajvaluḥ,
rathāḥ pracaskhaluḥ sā'śvā, na, raraṃhā'-śvakuñjaram.

14.99

pratodā jagalur, vāmamānañcur yajñiyā mṛgāḥ
dadāla bhūḥ, pupūre dyauḥ, kapīnāmapi niḥsvanaiḥ

14.100

mimeha raktaṃ hastyaśvaṃ, rākṣasāś ca nitiṣṭhivuḥ,
tataḥ śuśubhatuḥ sene, nir-dayaṃ ca prajahratuḥ

14.101

didviśur, dudyuvuś, cacchuś, caklamuḥ, suṣupur, hatāḥ
cakhādire cakhāduś ca, vilepuś ca raṇe bhaṭāḥ

14.102

prahastasya puro-mātyān jihiṃsur, dadhṛṣus tathā
vānarāḥ, karma senānī rakṣasāṃ cakṣame ne tat.

14.103

ūrṇunāva sa śastraughair vānarāṇāmanīkinīm,
śaśāsa ca bahūn, yodhān, jīvitena viveca ca,

14.104

āsasañja bhayaṃ teṣāṃ, didyute ca yathā raviḥ,
nā''yayāsa, dviṣad-dehair jagāhe ca diśo daśa.

14.105

kecit saṃcukuṭur bhītā, lejire 'nye parājitāḥ,
saṃgrāmād babhraśuḥ kecid yayācuś cā 'pare 'bhayam.

14.106

evaṃ vijigye tāṃ senāṃ prahasto, 'tidadarpa ca,
śaśāma na ca saṃkruddho, nirjugopa niśācarān.

14.107

cukrudhe tatra nīlena, taruś coccikṣipe mahān,
prahasto 'bhihatas tena bāṇān visasṛje bahūn,

14.108

sehe kapī, rathā'śvāṃś ca ripos tatarha śākhinā,
dharitrīṃ musalī teye prahastaś, cikhide na ca,

14.109

saṃdudhukṣe tayoḥ kopaḥ, pasphāye śastra-lāghavam,
nunoda śākhinaṃ nīla, āvavre musalī tarum,

14.110

viyatyānabhratur, bhūmau maṇḍalāni viceratuḥ,
pradudruvaturanyonyaṃ vīrau, śaśramatur na ca ,

14.111

samīrayāṃcakārā 'tha rākṣasasya kapiḥ śilām,
kṣatas tayā mamārā 'sāvāśiśrāya ca bhū-talam.

14.112

tutuṣur vānarāḥ sarve, neśuś citrā niśā-carāḥ,
jerurāśā daśāsyasya, sainyaṃ nīlaṃ nunāva ca,

14.113

yadā na pheluḥ kṣaṇadā-carāṇāṃ manorathā rāma-balā'bhiyoge,
laṅkāṃ tadā bhejurudīrṇa-dainyā, vyācakhyuruccaiś ca hataṃ prahastam,

Original text: Rāvaṇavadha (= Bhaṭṭikāvya) · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc