Ratnāvalīnāṭikā · Chapter 1
nāndyante
Sūtradhāraḥ | alam ativistareṇa | adyāhaṃ vasantotsave sabahumānam āhūya nānādigdeśāgatena rājñaḥ śrīharṣadevasya pādapadmopajīvinā rājasamūhenokto yathā | asmatsvāminā śrīharṣadevenāpūrvavasturacanālaṅkṛtā ratnāvalī nāma nāṭikā kṛtety asmābhiḥ śrotraparamparayā śrutā na tu prayogato dṛṣṭā | tat tasyaiva rājñaḥ sakalajanahṛdayāhlādino bahumānād asmāsu cānugrahabuddhyā yathāvat prayogeṇa tvayā nāṭayitavyeti | tad yāvad idānīṃ nepathyaracanāṃ kṛtvā yathābhilaṣitaṃ saṃpādayāmi | parikramyāvalokya ca | aye | āvarjitāni sakalasāmājikānāṃ manāṃsīti me niścayaḥ | kutaḥ |
śrīharṣo nipuṇaḥ kaviḥ pariṣad apy eṣā guṇagrāhiṇī
loke hāri ca vatsarājacaritaṃ nāṭye ca dakṣā vayaṃ |
vastv ekaikam apīha vāñchitaphalaprāpteḥ padaṃ kiṃ punar
madbhāgyopacayād ayaṃ samuditaḥ sarvo guṇānāṃ gaṇaḥ || 5 || (1.5)
tad yāvad ahaṃ gṛhaṃ gatvā gṛhiṇīm āhūya saṃgītakam anutiṣṭhāmi | parikramya nepathyābhimukham avalokya ca | idam asmadīyaṃ gṛham | yāvat praviśāmi | uccaiḥ | ārye | itas tāvat |
praviśya
Naṭī | ajjautta | iamhi | āṇavedu ajjo | ko ṇioo aṇuciṭṭhīadu tti |
Sūtradhāraḥ | ārye | ratnāvalīdarśanotsuko 'yaṃ rājalokaḥ | tad gṛhyatāṃ nepathyam |
Naṭī | sodvegam | ajja | ṇiccinto dāṇiṃ si tumaṃ | tā kīsa ṇa ṇaccasi | mama uṇa mandabhāiṇīe ekkā jjevva duhidā | sā vi tae kahiṃ pi desantare diṇṇā | dūraṭṭhideṇa jāmāduṇā se pāṇiggahaṇaṃ kadhaṃ bhavissadi tti imāe cintāe appā vi ṇa me paḍibhādi | kiṃ uṇa ṇaccidavvaṃ |
Sūtradhāraḥ | ārye | dūrasthitenety alam udvegena | paśya |
dvīpād anyasmād api madhyād api jalanidher diśo 'py antāt |
ānīya jhaṭiti ghaṭayati vidhir abhimatam abhimukhībhūtaḥ || 6 || (1.6)
Nepathye | sādhu bharataputra sādhu | evam etat | kaḥ saṃdehaḥ | dvīpād anyasmād iti punaḥ paṭhati |
Sūtradhāraḥ | ākarṇya nepathyābhimukham avalokya ca | ārye | kim ataḥ paraṃ vilambase | nanv ayaṃ mama kanīyān bhrātā gṛhītayaugandharāyaṇabhūmikaḥ prāpta eva | tad ehi | nepathyagrahaṇāya sajjībhavāva | iti niṣkrāntau |
iti prastāvanā |
tataḥ praviśati yaugandharāyaṇaḥ |
Yaugandharāyaṇaḥ | evam etat | kaḥ saṃdehaḥ | dvīpād anyasmād iti punaḥ paṭhati | anyathā kva siddhādeśapratyayaprārthitāyāḥ siṃhaleśvaraduhituḥ samudre pravahaṇabhaṅganimagnāyāḥ phalakāsādanaṃ kva ca kauśāmbīyena vaṇijā siṃhalebhyaḥ pratyāgacchatā tadavasthāyāḥ saṃbhāvanaṃ ratnamālācihnāyāś cehānayanam | sarvathā spṛśanti naḥ svāminam abhyudayāḥ | vicintya | mayāpi caināṃ devīhaste sagauravaṃ nikṣipatā yuktam evānuṣṭhitam | śrutaṃ ca mayā | bābhravyo 'pi kañcukī vasubhūtinā siṃhaleśvarāmātyena saha kathaṃ katham api samudrād uttīrya kosalocchittaye gatasya rumaṇvato milita iti | tad evaṃ niṣpannaprāyam api prayojanaṃ na me dhṛtim āvahati | kaṣṭo 'yaṃ khalu bhṛtyabhāvaḥ | kutaḥ |
prārambhe 'smin svāmino vṛddhihetau
daivenetthaṃ dattahastāvalambe |
siddher bhrāntir nāsti satyaṃ tathāpi
svecchācārī bhīta evāsmi bhartuḥ || 7 || (1.7)
nepathye kalakalaḥ |
Yaugandharāyaṇaḥ | ākarṇya | aye | yathāyam abhihanyamānamṛdumṛdaṅgānugatasaṃgītamadhuraḥ puraḥ paurāṇām uccarati carcarīdhvanis tathā tarkayāmi | madanamahamahīyāṃsaṃ purajanapramodam avalokayituṃ prāsādābhimukhaṃ prasthito deva iti | ūrdhvam avalokya | aye katham | adhirūḍha eva devaḥ prāsādaṃ | ya eṣa
viśrāntavigrahakatho ratimāñ janasya
citte vasan priyavasantaka eva sākṣāt |
paryutsuko nijamahotsavadarśanāya
vatseśvaraḥ kusumacāpa ivābhyupaiti || 8 || (1.8)
tad yāvad gṛhaṃ gatvā kāryaśeṣaṃ cintayāmi | iti niṣkrāntaḥ |
iti viṣkambhakaḥ |
tataḥ praviśaty āsanastho gṛhītavasantotsavaveṣo rājā vasantakaś ca |
Rājā | sādaram | sakhe vasantaka |
Vidūṣakaḥ | āṇavedu bhavaṃ |
Rājā |
rājyaṃ nirjitaśatru yogyasacive nyastaḥ samasto bharaḥ
samyakpālanalālitāḥ praśamitāśeṣopasargāḥ prajāḥ |
pradyotasya sutā vasantasamayas tvaṃ ceti nāmnā dhṛtiṃ
kāmaḥ kāmam upaitv ayaṃ mama punar manye mahān utsavaḥ || 9 || (1.9)
Vidūṣakaḥ | saharṣam | bho vaassa | evvaṃ ṇedaṃ | ahaṃ uṇa jāṇāmi | ṇa bhavado ṇa kāmadevassa mama jjevva ekkassa bamhaṇassa aaṃ maaṇamahūsavo tti jeṇa piavaasseṇa tumaṃ ti mantīadi | vilokya | tā kiṃ imiṇā | pekkha dāva imassa mahumattakāmiṇījaṇasaaṅgāhagahidaṇaccantaṇāarajaṇajaṇidakodūhalassa samantado saṃvuttamaddaluddāmacaccarīsaddamuhararacchāmuhasohiṇo paiṇṇapaḍavāsapuñjapiñjarijjantadahadisāmuhassa sasirīattaṇaṃ maaṇamahūsavassa |
Rājā | saharṣaṃ samantād avalokya | aho | parāṃ koṭim adhirohati pramodaḥ puraḥ paurānām | tathā hi |
kīrṇaiḥ piṣṭātakaughaiḥ kṛtadivasamukhaiḥ kuṅkumakṣodagaurair
hemālaṅkārabhābhir bharanamitaśikhaiḥ śekharaiḥ kaiṅkirātaiḥ |
eṣā veṣābhilakṣyasvavibhavavijitāśeṣavitteśakośā
kauśāmbī śātakumbhadravakhacitajanevaikapītā vibhāti || 10 || (1.10)
api ca |dhārāyantravimuktasaṃtatapayaḥpūraplute sarvataḥ
sadyaḥ sāndravimardakardamakṛtakrīḍe kṣaṇam prāṅgaṇe |
uddāmapramadākapolanipatatsindūrarāgāruṇaiḥ
saindūrīkriyate janena caraṇanyāsaiḥ puraḥ kuṭṭimam || 11 || (1.11)
Vidūṣakaḥ | vilokya | edaṃ pi dāva suviaḍḍhajaṇāpūridasiṅgaajalapahāramukkasikkāramaṇoharaṃ vāravilāsiṇījaṇavilasidaṃ avaloedu piavaasso |
Rājā | vilokya | vayasya | samyag dṛṣṭaṃ tvayā | kutaḥ |
asmin prakīrṇapaṭavāsakṛtāndhakāre
dṛṣṭo manāṅ maṇivibhūṣaṇaraśṃijālaiḥ |
pātālam udyataphaṇākṛtiśṛṅgako 'yaṃ
mām adya saṃsmarayatīva bhujaṅgalokaḥ || 12 ||
Vidūṣakaḥ | vilokya | bho vaassa | pekkha pekkha | esā khu maaṇiā maaṇasarisaṃ vasantāhiṇaaṃ ṇaccantī cūdaladiāe saha ido jjevva āacchadi |
tataḥ praviśato madalīlāṃ nāṭayantyau dvipadīkhaṇḍaṃ gāyantyau cetyau |
Madanikā gāyati |
kusumāuhapiadūao maulāiabahucūao |
siḍhiliamāṇaggahaṇao vāai dāhiṇapavaṇao || 13 ||
virahavivaḍḍhiasoao kaṅkhiapiaaṇamelao |
paḍivālaṇaasamatthao tammai juvaīsatthao || 14 ||
iha paḍhamaṃ mahumāso jaṇassa hiaāi kuṇai mauāiṃ |
pacchā vijjhai kāmo laddhappasarehi kusumabāṇehiṃ || 15 ||
Rājā | nirvarṇya | aho madhuro 'yam āsāṃ nirbharaḥ krīḍārasaḥ |
srastaḥ sragdāmaśobhāṃ tyajati viracitām ākulaḥ keśapāśaḥ
kṣībāyā nūpurau ca dviguṇataram imau krandataḥ pādalagnau |
vyastaḥ kampānubandhād anavaratam uro hanti hāro 'yam asyāḥ
krīḍantyāḥ pīḍayeva stanabharavinamanmadhyabhaṅgānapekṣam || 16 ||
Vidūṣakaḥ | bho vaassa | ahaṃ pi edāṇaṃ baddhapariarāṇaṃ majjhe ṇaccanto maaṇamahūsavaṃ māṇaissaṃ |
Rājā | vayasya | evaṃ kriyatām |
Vidūṣakaḥ | jaṃ bhavaṃ āṇavedi | ity utthāya ceṭyor madhye nṛtyati | bhodi maaṇie | mama vi edaṃ caccariṃ sikkhāvehi |
Madanikā | ae hadāsa | ṇa esā caccarī |
Vidūṣakaḥ | bhodi | kiṃ khu edaṃ |
Madanikā | hadāsa | duvadīkhaṇḍaṃ kkhu edaṃ |
Vidūṣakaḥ | saharṣam | kiṃ ediṇā khaṇḍeṇa modaā karīanti |
Madanikā | vihasya | ṇa hi ṇa hi | paḍhīadi kkhu edaṃ |
Vidūṣakaḥ | saviṣādam | jai paḍhīadi tā alaṃ ediṇā | varaṃ piavaassassa jjevva saāsaṃ gamissaṃ | iti gantum udyataḥ |
Ubhe | haste gṛhītvā | hadāsa | kahiṃ gacchasi | idha jjevva kīlamha | iti ubhe vidūṣakaṃ bahuvidham ākarṣataḥ |
Vidūṣakaḥ | hastam ākṛṣya prapalāyya rājānam upasṛtya | vaassa | ṇaccido mhi |
Rājā | sādhu kṛtam |
Cūtalatikā | halā maaṇie | ciraṃ khu amhehiṃ kīlidaṃ | tā ehi | ṇivedemha dāva bhaṭṭiṇīe saṃdesaṃ mahārāassa |
Madanikā | ehi | tuvaramha | parikramyopasṛtya ca |
Ubhe | jaadu jaadu bhaṭṭā | devī āṇavedi | ity ardhokte lajjāṃ nāṭayantyau | ṇa hi ṇa hi | viṇṇavedi |
Rājā | saharṣaṃ vihasya sādaram | madanike | nanv ājñāpayatīty eva ramaṇīyaṃ viśeśato 'dya madanamahotsave | tad ucyatām | kim ājñāpayati devīti |
Vidūṣakaḥ | ā dāsīe dhīe | kiṃ devī āṇavedi |
Cetyau | evvaṃ bhaṭṭiṇī viṇṇavedi jadhā | ajja mae maarandujjāṇaṃ gadua rattāsoasaṃṭhidassa bhaavado kusumāuhassa pūā ṇivvattidavvā | tattha ajjautteṇa saṃṇihideṇa hodavvaṃ ti |
Rājā | vayasya | kiṃ vyaktavyam | utsavād utsavāntaram āpatitam |
Vidūṣakaḥ | tā uṭṭhehi | tahiṃ jevva gacchamha jeṇa tahiṃ gadassa mama vi bamhaṇassa sotthivāaṇaṃ kiṃ pi bhavissadi |
Rājā | madanike | gamyatāṃ devyai nivedayituṃ | ayam aham āgata eva makarandodyānam iti |
Ceṭyau | jaṃ bhaṭṭā āṇavedi | iti niṣkrānte |
Rājā | vayasya | ehi | avatarāva |
ity utthāya prāsādāvataraṇaṃ nāṭayataḥ |
Rājā | vayasya | ādeśaya makarandodyānasya mārgam |
Vidūṣakaḥ | edu edu bhavaṃ |
iti parikrāmataḥ |
Vidūṣakaḥ | agrato 'valokya | bho | edaṃ maarandujjāṇaṃ | tā ehi | pavisamha |
iti praviśataḥ |
Vidūṣakaḥ | savismayam | bho mahārāa | pekkha pekkha | edaṃ taṃ malaamārudandolidamaulantasahaāramañjarīreṇupaḍalapaḍibaddhapaḍavidāṇaṃ mattamahuaraṇiaramukkajhaṅkāramilidamahuradarakoilālāvasaṃgīdasuhāvahaṃ tuha āgamaṇadaṃsidāaraṃ via maarandujjāṇaṃ lakkhīadi | tā avaloedu piavaasso |
Rājā | samantād avalokya | aho ramyatā makarandodyānasya | iha hi
udyadvidrumakāntibhiḥ kisalayais tāmrāṃ tviṣaṃ bibhrato
bhṛṅgālīvirutaiḥ kalair aviśadavyāhāralīlābhṛtaḥ |
ghūrṇanto malayānilāhaticalaiḥ śākhāsamūhair muhur
bhrāntiṃ prāpya madhuprasaṅgam adhunā mattā ivāmī drumāḥ || 17 || (1.17)
api ca |mūle gaṇḍūṣasekāsava iva bakulair vamyate puṣpavṛṣtyā
madhvātāmre taruṇyā mukhaśaśini cirāc campakāny adya bhānti |
ākarṇyāśokapādāhatiṣu ca raṇatāṃ nirbharaṃ nūpurāṇāṃ
jhaṅkārasyānugītair anukaraṇam ivārabhyate bhṛṅgasārthaiḥ || 18 || (1.18)
Vidūṣakaḥ | ākarṇya | bho vaassa | ṇa ede mahuarā ṇeurasaddaṃ aṇuharanti | ṇeurasaddo jjevva eso devīe pariaṇassa |
Rājā | vayasya | samyag avadhāritam |
tataḥ praviśati vāsavadattā kāñcanamālā sāgarikā vibhavataś ca parīvārāḥ |
Vāsavadattā | hañje kañcanamāle | ādesehi maarandujjāṇamaggaṃ |
Kāñcanamālā | edu edu bhaṭṭiṇī |
Vāsavadattā | parikramya | hañje kañcaṇamāle | adha kettia dūre dāṇiṃ so rattāsoapāavo jahiṃ mae bhaavado maaṇassa pūā ṇivvattidavvā |
Kāñcanamālā | bhaṭṭiṇi | āsaṇṇo jjevva | kiṃ ṇa pekkhadi bhaṭṭiṇī | iaṃ khu ṇirantarubbhiṇṇakusumasohiṇī bhaṭṭiṇīe parigahidā māhavīladā | esā khu avarā ṇomāliāladā jāe aālakusumasamuggamasaddhālueṇa bhaṭṭiṇā appā āāsīadi | tā edaṃ adikkamia dīsadi jjevva so rattāsoapāavo jahiṃ devī pūaṃ ṇivvattaissadi |
Vāsavadattā | tā ehi | tahiṃ gacchamha |
Kāñcanamālā | edu edu bhaṭṭiṇī |
sarvāḥ parikrāmanti |
Vāsavadattā | aaṃ so rattāsoapāavo jahiṃ pūaṃ nivvattaissaṃ | teṇa hi me pūāṇimittāiṃ uvaaraṇāiṃ uvaṇehi |
Sāgarikā | upasṛtya | bhaṭṭiṇi | edaṃ savvaṃ sajjaṃ |
Vāsavadattā | nirūpyātmagatam | aho pamādo pariaṇassa | jassa daṃsaṇapadhādo rakkhīadi tassa jjevva diṭṭhigoaraṃ paḍidā bhave | bhodu evvaṃ dāva | prakāśam | hañje sāarie | kīsa tumaṃ ajja maaṇamahūsavaparāhīṇe pariaṇe sāriaṃ ujjhia idha āadā | tā tahiṃ jevva lahuṃ gaccha | edaṃ pi savvaṃ pūovaaraṇaṃ kañcaṇamālāe hatthe samappehi |
Sāgarikā | jaṃ bhaṭṭiṇī āṇavedi | tathā kṛtvā kati cit padāni gatvātmagatam | sāriā mae susaṃgadāe hatthe samappidā | evvaṃ pi atthi me kodūhalaṃ pekkhiduṃ | kiṃ jadhā tādassa anteure bhaavaṃ aṇaṅgo accīadi idha vi tadhā jevva kiṃ vā aṇṇadha tti | tā alakkhidā bhavia pekkhissaṃ | parikramyāvalokya ca | jāva idha pūāsamao bhodi tāva ahaṃ pi bhaavantaṃ maaṇaṃ jevva pūiduṃ kusumāiṃ avaciṇissaṃ | iti kusumāvacayaṃ nāṭayati |
Vāsavadattā | kañcaṇamāle | paḍiṭṭhāvehi bhaavantaṃ pajjuṇṇaṃ |
Kāñcanamālā | jaṃ bhaṭṭiṇī āṇavedi | iti tathā karoti |
Vidūṣakaḥ | parikramyāvalokya ca | bho vaassa | jadhā vīsanto ṇeurasaddo tadhā takkemi | āadā devī asoamūlaṃ ti |
Rājā | vayasya | samyag avadhāritam | paśya | eṣā
kusumasukumāramūrtir dadhatī niyamena tanutaraṃ madhyam |
ābhāti makaraketoḥ pārśvasthā cāpayaṣtir iva || 19 ||
tad ehi | upasarpāva | upasṛtya | priye vāsavadatte |
Vāsavadattā | vilokya | kadhaṃ | ajjautto | jaadu jaadu ajjautto | alaṅkaredu imaṃ desaṃ āsaṇapaḍiggaheṇa | edaṃ āsaṇaṃ | ettha uvavisadu ajjautto |
rājā nāṭyenopaviśati |
Kāñcanamālā | bhaṭṭiṇi | sahatthadiṇṇakusumakuṅkumacandaṇathāsaehiṃ sohidaṃ kadua rattāsoapāavaṃ accīadu bhaavaṃ pajjuṇṇo |
Vāsavadattā | teṇa uvaṇehi me pūovaaraṇāiṃ |
Kāñcanamālopanayati |
Vāsavadattā tathā karoti |
Rājā | priye vāsavadatte |
pratyagramajjanaviśeṣaviviktakāntiḥ
kausumbharāgarucirasphuradaṃśukāntā |
vibhrājase makaraketanam arcayantī
bālapravālaviṭapiprabhavā lateva || 20 || (1.20)
api ca |spṛṣṭas tvayaiṣa dayitesmarapūjāvyāpṛtena hastena |
udbhinnāparamṛdutara-kisalaya iva lakṣyate 'śokaḥ || 21 || (1.21)
api ca | anaṅgo 'yam anaṅgatvam adya nindiṣyati dhruvam |
yad anena na saṃprāptaḥ pāṇisparśotsavas tava || 22 || (1.22)
Kāñcanamālā | bhaṭṭiṇi | accido bhaavaṃ pajjuṇṇo | tā karehi bhaṭṭiṇo pūāsakkāraṃ |
Vāsavadattā | teṇa hi uvaṇehi me kusumāiṃ vilevaṇaṃ ca |
Kāñcanamālā | bhaṭṭiṇi | edaṃ savvaṃ sajjaṃ |
Vāsavadattā nāṭyena rājānaṃ pūjayati |
Sāgarikā gṛhītakusumā | haddhī haddhī | kadhaṃ | kusumalohākkhittahiaāe adiciraṃ mae kadaṃ | tā imiṇā sinduvāraviḍavena vāridā bhavia pekkhāmi | vilokya | kadhaṃ | paccakkho jjevva bhaavaṃ kusumāuho pūaṃ paḍicchadi | tā ahaṃ pi imehiṃ kusumehiṃ idhaṭṭhidā jevva bhaavantaṃ kusumāuhaṃ pūaissaṃ | iti kusumāni prakṣipati | ṇamo de bhaavaṃ kusumāuha | amohadaṃsaṇo me bhavissasi | diṭṭhaṃ jaṃ daṭṭhavvaṃ | iti praṇamati | accharīaṃ | diṭṭho vi puṇo pekkhidavvo | tā jāva ṇa ko vi pekkhadi tāva jjevva gamissaṃ | iti niṣkrāmati |
Kāñcanamālā | ajja vasantaa | ehi | saṃpadaṃ tumaṃ sotthivāaṇaṃ paḍiccha |
Vidūṣaka upasarpati |
Vāsavadattā | vilepanakusumābharaṇadānapūrvakam | ajja vasantaa | edaṃ sotthivāaṇaṃ | ity arpayati |
Vidūṣakaḥ | saharṣaṃ gṛhītvā | sotthi bhodīe |
Nepathye vaitālikaḥ paṭhati |
astāpāstasamastabhāsi nabhasaḥ pāraṃ prayāte ravāv
āsthānīṃ samaye samaṃ nṛpajanaḥ sāyantane saṃpatan |
saṃpraty eva saroruhadyutim uṣaḥ pādāṃs tavāsevituṃ
prītyutkarṣakṛto dṛśām udayanasyendor ivodvīkṣate || 23 ||
Sāgarikā | parivṛtya rājānam avalokya saspṛham | kadhaṃ | aaṃ so rāā udaaṇo jassa ahaṃ tādeṇa diṇṇā | tā parapesaṇakarisidaṃ me sarīraṃ edassa daṃsaṇeṇa bahumadaṃ samvuttaṃ |
Rājā | katham | utsavāpahṛtacetobhiḥ saṃdhyātikramo 'py asmābhir nopalakṣitaḥ | devi | paśya |
udayataṭāntaritam iyaṃprācī sūcayati diṅ niśānātham |
paripāṇḍunā mukhenapriyam iva hṛdayasthitaṃ ramaṇī || 24 ||
devi | tad uttiṣṭha | āvāsābhyantaraṃ praviśāva |
Sarva utthāya parikrāmanti |
Sāgarikā | kadhaṃ | patthidā devī | bhodu | turidaṃ gamissaṃ | rājānaṃ saspṛhaṃ dṛṣṭvā niḥśvasya ca | haddhī haddhī | mandabhāinīe mae pekkhiduṃ pi ciraṃ ṇa pārido aaṃ jaṇo | iti niṣkrāntā |
Rājā | parikrāman |
devi tvanmukhapaṅkajena śaśinaḥ śobhātiraskāriṇā
paśyābjāni vinirjitāni sahasā gacchanti vicchāyatām |
śrutvā te parivāravāravanitāgītāni bhṛṅgāṅganā
līyante mukulāntareṣu śanakaiḥ saṃjātalajjā iva || 25 ||
iti niṣkrāntāḥ sarve |
iti prathamo 'ṅkaḥ |
(Act II)
tataḥ praviśati śārikāpañjaravyagrahastā susaṃgatā |
Original text: Ratnāvalīnāṭikā · Edition: Carl Cappeller in: Otto Böhtlingk: Sanskrit-Chrestomathie, 3. verbesserte und vermehrte Auflage, herausgegeben von Richard Garbe, Leipzig 1909, pp. 326-382. · Data entry Martin Straube · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0