રત્નાવલીનાટિકા · અધ્યાય 1

નાન્દ્યન્તે
સૂત્રધારઃ । અલમ્ અતિવિસ્તરેણ । અદ્યાહં વસન્તોત્સવે સબહુમાનમ્ આહૂય નાનાદિગ્દેશાગતેન રાજ્ઞઃ શ્રીહર્ષદેવસ્ય પાદપદ્મોપજીવિના રાજસમૂહેનોક્તો યથા । અસ્મત્સ્વામિના શ્રીહર્ષદેવેનાપૂર્વવસ્તુરચનાલઙ્કૃતા રત્નાવલી નામ નાટિકા કૃતેત્ય્ અસ્માભિઃ શ્રોત્રપરમ્પરયા શ્રુતા ન તુ પ્રયોગતો દૃષ્ટા । તત્ તસ્યૈવ રાજ્ઞઃ સકલજનહૃદયાહ્લાદિનો બહુમાનાદ્ અસ્માસુ ચાનુગ્રહબુદ્ધ્યા યથાવત્ પ્રયોગેણ ત્વયા નાટયિતવ્યેતિ । તદ્ યાવદ્ ઇદાનીં નેપથ્યરચનાં કૃત્વા યથાભિલષિતં સંપાદયામિ । પરિક્રમ્યાવલોક્ય ચ । અયે । આવર્જિતાનિ સકલસામાજિકાનાં મનાંસીતિ મે નિશ્ચયઃ । કુતઃ ।
શ્રીહર્ષો નિપુણઃ કવિઃ પરિષદ્ અપ્ય્ એષા ગુણગ્રાહિણી
લોકે હારિ ચ વત્સરાજચરિતં નાટ્યે ચ દક્ષા વયં ।
વસ્ત્વ્ એકૈકમ્ અપીહ વાઞ્છિતફલપ્રાપ્તેઃ પદં કિં પુનર્
મદ્ભાગ્યોપચયાદ્ અયં સમુદિતઃ સર્વો ગુણાનાં ગણઃ ॥ 5 ॥ (1.5)
તદ્ યાવદ્ અહં ગૃહં ગત્વા ગૃહિણીમ્ આહૂય સંગીતકમ્ અનુતિષ્ઠામિ । પરિક્રમ્ય નેપથ્યાભિમુખમ્ અવલોક્ય ચ । ઇદમ્ અસ્મદીયં ગૃહમ્ । યાવત્ પ્રવિશામિ । ઉચ્ચૈઃ । આર્યે । ઇતસ્ તાવત્ ।

પ્રવિશ્ય
નટી । અજ્જૌત્ત । ઇઅમ્હિ । આણવેદુ અજ્જો । કો ણિઓઓ અણુચિટ્ઠીઅદુ ત્તિ ।

સૂત્રધારઃ । આર્યે । રત્નાવલીદર્શનોત્સુકો ઽયં રાજલોકઃ । તદ્ ગૃહ્યતાં નેપથ્યમ્ ।

નટી । સોદ્વેગમ્ । અજ્જ । ણિચ્ચિન્તો દાણિં સિ તુમં । તા કીસ ણ ણચ્ચસિ । મમ ઉણ મન્દભાઇણીએ એક્કા જ્જેવ્વ દુહિદા । સા વિ તએ કહિં પિ દેસન્તરે દિણ્ણા । દૂરટ્ઠિદેણ જામાદુણા સે પાણિગ્ગહણં કધં ભવિસ્સદિ ત્તિ ઇમાએ ચિન્તાએ અપ્પા વિ ણ મે પડિભાદિ । કિં ઉણ ણચ્ચિદવ્વં ।

સૂત્રધારઃ । આર્યે । દૂરસ્થિતેનેત્ય્ અલમ્ ઉદ્વેગેન । પશ્ય ।
દ્વીપાદ્ અન્યસ્માદ્ અપિ મધ્યાદ્ અપિ જલનિધેર્ દિશો ઽપ્ય્ અન્તાત્ ।
આનીય ઝટિતિ ઘટયતિ વિધિર્ અભિમતમ્ અભિમુખીભૂતઃ ॥ 6 ॥ (1.6)

નેપથ્યે । સાધુ ભરતપુત્ર સાધુ । એવમ્ એતત્ । કઃ સંદેહઃ । દ્વીપાદ્ અન્યસ્માદ્ ઇતિ પુનઃ પઠતિ ।

સૂત્રધારઃ । આકર્ણ્ય નેપથ્યાભિમુખમ્ અવલોક્ય ચ । આર્યે । કિમ્ અતઃ પરં વિલમ્બસે । નન્વ્ અયં મમ કનીયાન્ ભ્રાતા ગૃહીતયૌગન્ધરાયણભૂમિકઃ પ્રાપ્ત એવ । તદ્ એહિ । નેપથ્યગ્રહણાય સજ્જીભવાવ । ઇતિ નિષ્ક્રાન્તૌ ।
ઇતિ પ્રસ્તાવના ।
તતઃ પ્રવિશતિ યૌગન્ધરાયણઃ ।

યૌગન્ધરાયણઃ । એવમ્ એતત્ । કઃ સંદેહઃ । દ્વીપાદ્ અન્યસ્માદ્ ઇતિ પુનઃ પઠતિ । અન્યથા ક્વ સિદ્ધાદેશપ્રત્યયપ્રાર્થિતાયાઃ સિંહલેશ્વરદુહિતુઃ સમુદ્રે પ્રવહણભઙ્ગનિમગ્નાયાઃ ફલકાસાદનં ક્વ ચ કૌશામ્બીયેન વણિજા સિંહલેભ્યઃ પ્રત્યાગચ્છતા તદવસ્થાયાઃ સંભાવનં રત્નમાલાચિહ્નાયાશ્ ચેહાનયનમ્ । સર્વથા સ્પૃશન્તિ નઃ સ્વામિનમ્ અભ્યુદયાઃ । વિચિન્ત્ય । મયાપિ ચૈનાં દેવીહસ્તે સગૌરવં નિક્ષિપતા યુક્તમ્ એવાનુષ્ઠિતમ્ । શ્રુતં ચ મયા । બાભ્રવ્યો ઽપિ કઞ્ચુકી વસુભૂતિના સિંહલેશ્વરામાત્યેન સહ કથં કથમ્ અપિ સમુદ્રાદ્ ઉત્તીર્ય કોસલોચ્છિત્તયે ગતસ્ય રુમણ્વતો મિલિત ઇતિ । તદ્ એવં નિષ્પન્નપ્રાયમ્ અપિ પ્રયોજનં ન મે ધૃતિમ્ આવહતિ । કષ્ટો ઽયં ખલુ ભૃત્યભાવઃ । કુતઃ ।
પ્રારમ્ભે ઽસ્મિન્ સ્વામિનો વૃદ્ધિહેતૌ
દૈવેનેત્થં દત્તહસ્તાવલમ્બે ।
સિદ્ધેર્ ભ્રાન્તિર્ નાસ્તિ સત્યં તથાપિ
સ્વેચ્છાચારી ભીત એવાસ્મિ ભર્તુઃ ॥ 7 ॥ (1.7)
નેપથ્યે કલકલઃ ।

યૌગન્ધરાયણઃ । આકર્ણ્ય । અયે । યથાયમ્ અભિહન્યમાનમૃદુમૃદઙ્ગાનુગતસંગીતમધુરઃ પુરઃ પૌરાણામ્ ઉચ્ચરતિ ચર્ચરીધ્વનિસ્ તથા તર્કયામિ । મદનમહમહીયાંસં પુરજનપ્રમોદમ્ અવલોકયિતું પ્રાસાદાભિમુખં પ્રસ્થિતો દેવ ઇતિ । ઊર્ધ્વમ્ અવલોક્ય । અયે કથમ્ । અધિરૂઢ એવ દેવઃ પ્રાસાદં । ય એષ
વિશ્રાન્તવિગ્રહકથો રતિમાઞ્ જનસ્ય
ચિત્તે વસન્ પ્રિયવસન્તક એવ સાક્ષાત્ ।
પર્યુત્સુકો નિજમહોત્સવદર્શનાય
વત્સેશ્વરઃ કુસુમચાપ ઇવાભ્યુપૈતિ ॥ 8 ॥ (1.8)
તદ્ યાવદ્ ગૃહં ગત્વા કાર્યશેષં ચિન્તયામિ । ઇતિ નિષ્ક્રાન્તઃ ।
ઇતિ વિષ્કમ્ભકઃ ।
તતઃ પ્રવિશત્ય્ આસનસ્થો ગૃહીતવસન્તોત્સવવેષો રાજા વસન્તકશ્ ચ ।

રાજા । સાદરમ્ । સખે વસન્તક ।

વિદૂષકઃ । આણવેદુ ભવં ।

રાજા ।
રાજ્યં નિર્જિતશત્રુ યોગ્યસચિવે ન્યસ્તઃ સમસ્તો ભરઃ
સમ્યક્પાલનલાલિતાઃ પ્રશમિતાશેષોપસર્ગાઃ પ્રજાઃ ।
પ્રદ્યોતસ્ય સુતા વસન્તસમયસ્ ત્વં ચેતિ નામ્ના ધૃતિં
કામઃ કામમ્ ઉપૈત્વ્ અયં મમ પુનર્ મન્યે મહાન્ ઉત્સવઃ ॥ 9 ॥ (1.9)

વિદૂષકઃ । સહર્ષમ્ । ભો વઅસ્સ । એવ્વં ણેદં । અહં ઉણ જાણામિ । ણ ભવદો ણ કામદેવસ્સ મમ જ્જેવ્વ એક્કસ્સ બમ્હણસ્સ અઅં મઅણમહૂસવો ત્તિ જેણ પિઅવઅસ્સેણ તુમં તિ મન્તીઅદિ । વિલોક્ય । તા કિં ઇમિણા । પેક્ખ દાવ ઇમસ્સ મહુમત્તકામિણીજણસઅઙ્ગાહગહિદણચ્ચન્તણાઅરજણજણિદકોદૂહલસ્સ સમન્તદો સંવુત્તમદ્દલુદ્દામચચ્ચરીસદ્દમુહરરચ્છામુહસોહિણો પૈણ્ણપડવાસપુઞ્જપિઞ્જરિજ્જન્તદહદિસામુહસ્સ સસિરીઅત્તણં મઅણમહૂસવસ્સ ।

રાજા । સહર્ષં સમન્તાદ્ અવલોક્ય । અહો । પરાં કોટિમ્ અધિરોહતિ પ્રમોદઃ પુરઃ પૌરાનામ્ । તથા હિ ।
કીર્ણૈઃ પિષ્ટાતકૌઘૈઃ કૃતદિવસમુખૈઃ કુઙ્કુમક્ષોદગૌરૈર્
હેમાલઙ્કારભાભિર્ ભરનમિતશિખૈઃ શેખરૈઃ કૈઙ્કિરાતૈઃ ।
એષા વેષાભિલક્ષ્યસ્વવિભવવિજિતાશેષવિત્તેશકોશા
કૌશામ્બી શાતકુમ્ભદ્રવખચિતજનેવૈકપીતા વિભાતિ ॥ 10 ॥ (1.10)
અપિ ચ ।ધારાયન્ત્રવિમુક્તસંતતપયઃપૂરપ્લુતે સર્વતઃ
સદ્યઃ સાન્દ્રવિમર્દકર્દમકૃતક્રીડે ક્ષણમ્ પ્રાઙ્ગણે ।
ઉદ્દામપ્રમદાકપોલનિપતત્સિન્દૂરરાગારુણૈઃ
સૈન્દૂરીક્રિયતે જનેન ચરણન્યાસૈઃ પુરઃ કુટ્ટિમમ્ ॥ 11 ॥ (1.11)

વિદૂષકઃ । વિલોક્ય । એદં પિ દાવ સુવિઅડ્ઢજણાપૂરિદસિઙ્ગઅજલપહારમુક્કસિક્કારમણોહરં વારવિલાસિણીજણવિલસિદં અવલોએદુ પિઅવઅસ્સો ।

રાજા । વિલોક્ય । વયસ્ય । સમ્યગ્ દૃષ્ટં ત્વયા । કુતઃ ।
અસ્મિન્ પ્રકીર્ણપટવાસકૃતાન્ધકારે
દૃષ્ટો મનાઙ્ મણિવિભૂષણરશ્ંઇજાલૈઃ ।
પાતાલમ્ ઉદ્યતફણાકૃતિશૃઙ્ગકો ઽયં
મામ્ અદ્ય સંસ્મરયતીવ ભુજઙ્ગલોકઃ ॥ 12 ॥

વિદૂષકઃ । વિલોક્ય । ભો વઅસ્સ । પેક્ખ પેક્ખ । એસા ખુ મઅણિઆ મઅણસરિસં વસન્તાહિણઅં ણચ્ચન્તી ચૂદલદિઆએ સહ ઇદો જ્જેવ્વ આઅચ્છદિ ।
તતઃ પ્રવિશતો મદલીલાં નાટયન્ત્યૌ દ્વિપદીખણ્ડં ગાયન્ત્યૌ ચેત્યૌ ।

મદનિકા ગાયતિ ।
કુસુમાઉહપિઅદૂઅઓ મૌલાઇઅબહુચૂઅઓ ।
સિઢિલિઅમાણગ્ગહણઓ વાઐ દાહિણપવણઓ ॥ 13 ॥
વિરહવિવડ્ઢિઅસોઅઓ કઙ્ખિઅપિઅઅણમેલઓ ।
પડિવાલણઅસમત્થઓ તમ્મૈ જુવઈસત્થઓ ॥ 14 ॥
ઇહ પઢમં મહુમાસો જણસ્સ હિઅઆઇ કુણૈ મૌઆઇં ।
પચ્છા વિજ્ઝૈ કામો લદ્ધપ્પસરેહિ કુસુમબાણેહિં ॥ 15 ॥

રાજા । નિર્વર્ણ્ય । અહો મધુરો ઽયમ્ આસાં નિર્ભરઃ ક્રીડારસઃ ।
સ્રસ્તઃ સ્રગ્દામશોભાં ત્યજતિ વિરચિતામ્ આકુલઃ કેશપાશઃ
ક્ષીબાયા નૂપુરૌ ચ દ્વિગુણતરમ્ ઇમૌ ક્રન્દતઃ પાદલગ્નૌ ।
વ્યસ્તઃ કમ્પાનુબન્ધાદ્ અનવરતમ્ ઉરો હન્તિ હારો ઽયમ્ અસ્યાઃ
ક્રીડન્ત્યાઃ પીડયેવ સ્તનભરવિનમન્મધ્યભઙ્ગાનપેક્ષમ્ ॥ 16 ॥

વિદૂષકઃ । ભો વઅસ્સ । અહં પિ એદાણં બદ્ધપરિઅરાણં મજ્ઝે ણચ્ચન્તો મઅણમહૂસવં માણૈસ્સં ।

રાજા । વયસ્ય । એવં ક્રિયતામ્ ।

વિદૂષકઃ । જં ભવં આણવેદિ । ઇત્ય્ ઉત્થાય ચેટ્યોર્ મધ્યે નૃત્યતિ । ભોદિ મઅણિએ । મમ વિ એદં ચચ્ચરિં સિક્ખાવેહિ ।

મદનિકા । અએ હદાસ । ણ એસા ચચ્ચરી ।

વિદૂષકઃ । ભોદિ । કિં ખુ એદં ।

મદનિકા । હદાસ । દુવદીખણ્ડં ક્ખુ એદં ।

વિદૂષકઃ । સહર્ષમ્ । કિં એદિણા ખણ્ડેણ મોદઆ કરીઅન્તિ ।

મદનિકા । વિહસ્ય । ણ હિ ણ હિ । પઢીઅદિ ક્ખુ એદં ।

વિદૂષકઃ । સવિષાદમ્ । જૈ પઢીઅદિ તા અલં એદિણા । વરં પિઅવઅસ્સસ્સ જ્જેવ્વ સઆસં ગમિસ્સં । ઇતિ ગન્તુમ્ ઉદ્યતઃ ।

ઉભે । હસ્તે ગૃહીત્વા । હદાસ । કહિં ગચ્છસિ । ઇધ જ્જેવ્વ કીલમ્હ । ઇતિ ઉભે વિદૂષકં બહુવિધમ્ આકર્ષતઃ ।

વિદૂષકઃ । હસ્તમ્ આકૃષ્ય પ્રપલાય્ય રાજાનમ્ ઉપસૃત્ય । વઅસ્સ । ણચ્ચિદો મ્હિ ।

રાજા । સાધુ કૃતમ્ ।

ચૂતલતિકા । હલા મઅણિએ । ચિરં ખુ અમ્હેહિં કીલિદં । તા એહિ । ણિવેદેમ્હ દાવ ભટ્ટિણીએ સંદેસં મહારાઅસ્સ ।

મદનિકા । એહિ । તુવરમ્હ । પરિક્રમ્યોપસૃત્ય ચ ।

ઉભે । જઅદુ જઅદુ ભટ્ટા । દેવી આણવેદિ । ઇત્ય્ અર્ધોક્તે લજ્જાં નાટયન્ત્યૌ । ણ હિ ણ હિ । વિણ્ણવેદિ ।

રાજા । સહર્ષં વિહસ્ય સાદરમ્ । મદનિકે । નન્વ્ આજ્ઞાપયતીત્ય્ એવ રમણીયં વિશેશતો ઽદ્ય મદનમહોત્સવે । તદ્ ઉચ્યતામ્ । કિમ્ આજ્ઞાપયતિ દેવીતિ ।

વિદૂષકઃ । આ દાસીએ ધીએ । કિં દેવી આણવેદિ ।

ચેત્યૌ । એવ્વં ભટ્ટિણી વિણ્ણવેદિ જધા । અજ્જ મએ મઅરન્દુજ્જાણં ગદુઅ રત્તાસોઅસંઠિદસ્સ ભઅવદો કુસુમાઉહસ્સ પૂઆ ણિવ્વત્તિદવ્વા । તત્થ અજ્જૌત્તેણ સંણિહિદેણ હોદવ્વં તિ ।

રાજા । વયસ્ય । કિં વ્યક્તવ્યમ્ । ઉત્સવાદ્ ઉત્સવાન્તરમ્ આપતિતમ્ ।

વિદૂષકઃ । તા ઉટ્ઠેહિ । તહિં જેવ્વ ગચ્છમ્હ જેણ તહિં ગદસ્સ મમ વિ બમ્હણસ્સ સોત્થિવાઅણં કિં પિ ભવિસ્સદિ ।

રાજા । મદનિકે । ગમ્યતાં દેવ્યૈ નિવેદયિતું । અયમ્ અહમ્ આગત એવ મકરન્દોદ્યાનમ્ ઇતિ ।

ચેટ્યૌ । જં ભટ્ટા આણવેદિ । ઇતિ નિષ્ક્રાન્તે ।

રાજા । વયસ્ય । એહિ । અવતરાવ ।
ઇત્ય્ ઉત્થાય પ્રાસાદાવતરણં નાટયતઃ ।

રાજા । વયસ્ય । આદેશય મકરન્દોદ્યાનસ્ય માર્ગમ્ ।

વિદૂષકઃ । એદુ એદુ ભવં ।
ઇતિ પરિક્રામતઃ ।

વિદૂષકઃ । અગ્રતો ઽવલોક્ય । ભો । એદં મઅરન્દુજ્જાણં । તા એહિ । પવિસમ્હ ।
ઇતિ પ્રવિશતઃ ।

વિદૂષકઃ । સવિસ્મયમ્ । ભો મહારાઅ । પેક્ખ પેક્ખ । એદં તં મલઅમારુદન્દોલિદમૌલન્તસહઆરમઞ્જરીરેણુપડલપડિબદ્ધપડવિદાણં મત્તમહુઅરણિઅરમુક્કઝઙ્કારમિલિદમહુરદરકોઇલાલાવસંગીદસુહાવહં તુહ આગમણદંસિદાઅરં વિઅ મઅરન્દુજ્જાણં લક્ખીઅદિ । તા અવલોએદુ પિઅવઅસ્સો ।

રાજા । સમન્તાદ્ અવલોક્ય । અહો રમ્યતા મકરન્દોદ્યાનસ્ય । ઇહ હિ
ઉદ્યદ્વિદ્રુમકાન્તિભિઃ કિસલયૈસ્ તામ્રાં ત્વિષં બિભ્રતો
ભૃઙ્ગાલીવિરુતૈઃ કલૈર્ અવિશદવ્યાહારલીલાભૃતઃ ।
ઘૂર્ણન્તો મલયાનિલાહતિચલૈઃ શાખાસમૂહૈર્ મુહુર્
ભ્રાન્તિં પ્રાપ્ય મધુપ્રસઙ્ગમ્ અધુના મત્તા ઇવામી દ્રુમાઃ ॥ 17 ॥ (1.17)
અપિ ચ ।મૂલે ગણ્ડૂષસેકાસવ ઇવ બકુલૈર્ વમ્યતે પુષ્પવૃષ્ત્યા
મધ્વાતામ્રે તરુણ્યા મુખશશિનિ ચિરાચ્ ચમ્પકાન્ય્ અદ્ય ભાન્તિ ।
આકર્ણ્યાશોકપાદાહતિષુ ચ રણતાં નિર્ભરં નૂપુરાણાં
ઝઙ્કારસ્યાનુગીતૈર્ અનુકરણમ્ ઇવારભ્યતે ભૃઙ્ગસાર્થૈઃ ॥ 18 ॥ (1.18)

વિદૂષકઃ । આકર્ણ્ય । ભો વઅસ્સ । ણ એદે મહુઅરા ણેઉરસદ્દં અણુહરન્તિ । ણેઉરસદ્દો જ્જેવ્વ એસો દેવીએ પરિઅણસ્સ ।

રાજા । વયસ્ય । સમ્યગ્ અવધારિતમ્ ।
તતઃ પ્રવિશતિ વાસવદત્તા કાઞ્ચનમાલા સાગરિકા વિભવતશ્ ચ પરીવારાઃ ।

વાસવદત્તા । હઞ્જે કઞ્ચનમાલે । આદેસેહિ મઅરન્દુજ્જાણમગ્ગં ।

કાઞ્ચનમાલા । એદુ એદુ ભટ્ટિણી ।

વાસવદત્તા । પરિક્રમ્ય । હઞ્જે કઞ્ચણમાલે । અધ કેત્તિઅ દૂરે દાણિં સો રત્તાસોઅપાઅવો જહિં મએ ભઅવદો મઅણસ્સ પૂઆ ણિવ્વત્તિદવ્વા ।

કાઞ્ચનમાલા । ભટ્ટિણિ । આસણ્ણો જ્જેવ્વ । કિં ણ પેક્ખદિ ભટ્ટિણી । ઇઅં ખુ ણિરન્તરુબ્ભિણ્ણકુસુમસોહિણી ભટ્ટિણીએ પરિગહિદા માહવીલદા । એસા ખુ અવરા ણોમાલિઆલદા જાએ અઆલકુસુમસમુગ્ગમસદ્ધાલુએણ ભટ્ટિણા અપ્પા આઆસીઅદિ । તા એદં અદિક્કમિઅ દીસદિ જ્જેવ્વ સો રત્તાસોઅપાઅવો જહિં દેવી પૂઅં ણિવ્વત્તૈસ્સદિ ।

વાસવદત્તા । તા એહિ । તહિં ગચ્છમ્હ ।

કાઞ્ચનમાલા । એદુ એદુ ભટ્ટિણી ।
સર્વાઃ પરિક્રામન્તિ ।

વાસવદત્તા । અઅં સો રત્તાસોઅપાઅવો જહિં પૂઅં નિવ્વત્તૈસ્સં । તેણ હિ મે પૂઆણિમિત્તાઇં ઉવઅરણાઇં ઉવણેહિ ।

સાગરિકા । ઉપસૃત્ય । ભટ્ટિણિ । એદં સવ્વં સજ્જં ।

વાસવદત્તા । નિરૂપ્યાત્મગતમ્ । અહો પમાદો પરિઅણસ્સ । જસ્સ દંસણપધાદો રક્ખીઅદિ તસ્સ જ્જેવ્વ દિટ્ઠિગોઅરં પડિદા ભવે । ભોદુ એવ્વં દાવ । પ્રકાશમ્ । હઞ્જે સાઅરિએ । કીસ તુમં અજ્જ મઅણમહૂસવપરાહીણે પરિઅણે સારિઅં ઉજ્ઝિઅ ઇધ આઅદા । તા તહિં જેવ્વ લહું ગચ્છ । એદં પિ સવ્વં પૂઓવઅરણં કઞ્ચણમાલાએ હત્થે સમપ્પેહિ ।

સાગરિકા । જં ભટ્ટિણી આણવેદિ । તથા કૃત્વા કતિ ચિત્ પદાનિ ગત્વાત્મગતમ્ । સારિઆ મએ સુસંગદાએ હત્થે સમપ્પિદા । એવ્વં પિ અત્થિ મે કોદૂહલં પેક્ખિદું । કિં જધા તાદસ્સ અન્તેઉરે ભઅવં અણઙ્ગો અચ્ચીઅદિ ઇધ વિ તધા જેવ્વ કિં વા અણ્ણધ ત્તિ । તા અલક્ખિદા ભવિઅ પેક્ખિસ્સં । પરિક્રમ્યાવલોક્ય ચ । જાવ ઇધ પૂઆસમઓ ભોદિ તાવ અહં પિ ભઅવન્તં મઅણં જેવ્વ પૂઇદું કુસુમાઇં અવચિણિસ્સં । ઇતિ કુસુમાવચયં નાટયતિ ।

વાસવદત્તા । કઞ્ચણમાલે । પડિટ્ઠાવેહિ ભઅવન્તં પજ્જુણ્ણં ।

કાઞ્ચનમાલા । જં ભટ્ટિણી આણવેદિ । ઇતિ તથા કરોતિ ।

વિદૂષકઃ । પરિક્રમ્યાવલોક્ય ચ । ભો વઅસ્સ । જધા વીસન્તો ણેઉરસદ્દો તધા તક્કેમિ । આઅદા દેવી અસોઅમૂલં તિ ।

રાજા । વયસ્ય । સમ્યગ્ અવધારિતમ્ । પશ્ય । એષા
કુસુમસુકુમારમૂર્તિર્ દધતી નિયમેન તનુતરં મધ્યમ્ ।
આભાતિ મકરકેતોઃ પાર્શ્વસ્થા ચાપયષ્તિર્ ઇવ ॥ 19 ॥
તદ્ એહિ । ઉપસર્પાવ । ઉપસૃત્ય । પ્રિયે વાસવદત્તે ।

વાસવદત્તા । વિલોક્ય । કધં । અજ્જૌત્તો । જઅદુ જઅદુ અજ્જૌત્તો । અલઙ્કરેદુ ઇમં દેસં આસણપડિગ્ગહેણ । એદં આસણં । એત્થ ઉવવિસદુ અજ્જૌત્તો ।
રાજા નાટ્યેનોપવિશતિ ।

કાઞ્ચનમાલા । ભટ્ટિણિ । સહત્થદિણ્ણકુસુમકુઙ્કુમચન્દણથાસએહિં સોહિદં કદુઅ રત્તાસોઅપાઅવં અચ્ચીઅદુ ભઅવં પજ્જુણ્ણો ।

વાસવદત્તા । તેણ ઉવણેહિ મે પૂઓવઅરણાઇં ।

કાઞ્ચનમાલોપનયતિ ।

વાસવદત્તા તથા કરોતિ ।

રાજા । પ્રિયે વાસવદત્તે ।
પ્રત્યગ્રમજ્જનવિશેષવિવિક્તકાન્તિઃ
કૌસુમ્ભરાગરુચિરસ્ફુરદંશુકાન્તા ।
વિભ્રાજસે મકરકેતનમ્ અર્ચયન્તી
બાલપ્રવાલવિટપિપ્રભવા લતેવ ॥ 20 ॥ (1.20)
અપિ ચ ।સ્પૃષ્ટસ્ ત્વયૈષ દયિતેસ્મરપૂજાવ્યાપૃતેન હસ્તેન ।
ઉદ્ભિન્નાપરમૃદુતર-કિસલય ઇવ લક્ષ્યતે ઽશોકઃ ॥ 21 ॥ (1.21)
અપિ ચ । અનઙ્ગો ઽયમ્ અનઙ્ગત્વમ્ અદ્ય નિન્દિષ્યતિ ધ્રુવમ્ ।
યદ્ અનેન ન સંપ્રાપ્તઃ પાણિસ્પર્શોત્સવસ્ તવ ॥ 22 ॥ (1.22)

કાઞ્ચનમાલા । ભટ્ટિણિ । અચ્ચિદો ભઅવં પજ્જુણ્ણો । તા કરેહિ ભટ્ટિણો પૂઆસક્કારં ।

વાસવદત્તા । તેણ હિ ઉવણેહિ મે કુસુમાઇં વિલેવણં ચ ।

કાઞ્ચનમાલા । ભટ્ટિણિ । એદં સવ્વં સજ્જં ।

વાસવદત્તા નાટ્યેન રાજાનં પૂજયતિ ।

સાગરિકા ગૃહીતકુસુમા । હદ્ધી હદ્ધી । કધં । કુસુમલોહાક્ખિત્તહિઅઆએ અદિચિરં મએ કદં । તા ઇમિણા સિન્દુવારવિડવેન વારિદા ભવિઅ પેક્ખામિ । વિલોક્ય । કધં । પચ્ચક્ખો જ્જેવ્વ ભઅવં કુસુમાઉહો પૂઅં પડિચ્છદિ । તા અહં પિ ઇમેહિં કુસુમેહિં ઇધટ્ઠિદા જેવ્વ ભઅવન્તં કુસુમાઉહં પૂઐસ્સં । ઇતિ કુસુમાનિ પ્રક્ષિપતિ । ણમો દે ભઅવં કુસુમાઉહ । અમોહદંસણો મે ભવિસ્સસિ । દિટ્ઠં જં દટ્ઠવ્વં । ઇતિ પ્રણમતિ । અચ્છરીઅં । દિટ્ઠો વિ પુણો પેક્ખિદવ્વો । તા જાવ ણ કો વિ પેક્ખદિ તાવ જ્જેવ્વ ગમિસ્સં । ઇતિ નિષ્ક્રામતિ ।

કાઞ્ચનમાલા । અજ્જ વસન્તઅ । એહિ । સંપદં તુમં સોત્થિવાઅણં પડિચ્છ ।

વિદૂષક ઉપસર્પતિ ।

વાસવદત્તા । વિલેપનકુસુમાભરણદાનપૂર્વકમ્ । અજ્જ વસન્તઅ । એદં સોત્થિવાઅણં । ઇત્ય્ અર્પયતિ ।

વિદૂષકઃ । સહર્ષં ગૃહીત્વા । સોત્થિ ભોદીએ ।

નેપથ્યે વૈતાલિકઃ પઠતિ ।
અસ્તાપાસ્તસમસ્તભાસિ નભસઃ પારં પ્રયાતે રવાવ્
આસ્થાનીં સમયે સમં નૃપજનઃ સાયન્તને સંપતન્ ।
સંપ્રત્ય્ એવ સરોરુહદ્યુતિમ્ ઉષઃ પાદાંસ્ તવાસેવિતું
પ્રીત્યુત્કર્ષકૃતો દૃશામ્ ઉદયનસ્યેન્દોર્ ઇવોદ્વીક્ષતે ॥ 23 ॥

સાગરિકા । પરિવૃત્ય રાજાનમ્ અવલોક્ય સસ્પૃહમ્ । કધં । અઅં સો રાઆ ઉદઅણો જસ્સ અહં તાદેણ દિણ્ણા । તા પરપેસણકરિસિદં મે સરીરં એદસ્સ દંસણેણ બહુમદં સમ્વુત્તં ।

રાજા । કથમ્ । ઉત્સવાપહૃતચેતોભિઃ સંધ્યાતિક્રમો ઽપ્ય્ અસ્માભિર્ નોપલક્ષિતઃ । દેવિ । પશ્ય ।
ઉદયતટાન્તરિતમ્ ઇયંપ્રાચી સૂચયતિ દિઙ્ નિશાનાથમ્ ।
પરિપાણ્ડુના મુખેનપ્રિયમ્ ઇવ હૃદયસ્થિતં રમણી ॥ 24 ॥
દેવિ । તદ્ ઉત્તિષ્ઠ । આવાસાભ્યન્તરં પ્રવિશાવ ।
સર્વ ઉત્થાય પરિક્રામન્તિ ।

સાગરિકા । કધં । પત્થિદા દેવી । ભોદુ । તુરિદં ગમિસ્સં । રાજાનં સસ્પૃહં દૃષ્ટ્વા નિઃશ્વસ્ય ચ । હદ્ધી હદ્ધી । મન્દભાઇનીએ મએ પેક્ખિદું પિ ચિરં ણ પારિદો અઅં જણો । ઇતિ નિષ્ક્રાન્તા ।

રાજા । પરિક્રામન્ ।
દેવિ ત્વન્મુખપઙ્કજેન શશિનઃ શોભાતિરસ્કારિણા
પશ્યાબ્જાનિ વિનિર્જિતાનિ સહસા ગચ્છન્તિ વિચ્છાયતામ્ ।
શ્રુત્વા તે પરિવારવારવનિતાગીતાનિ ભૃઙ્ગાઙ્ગના
લીયન્તે મુકુલાન્તરેષુ શનકૈઃ સંજાતલજ્જા ઇવ ॥ 25 ॥
ઇતિ નિષ્ક્રાન્તાઃ સર્વે ।
ઇતિ પ્રથમો ઽઙ્કઃ ।
(અચ્ત્ ઇઇ)
તતઃ પ્રવિશતિ શારિકાપઞ્જરવ્યગ્રહસ્તા સુસંગતા ।