Language

ENहिગુ
Scripture Library

Ratnāvalī · Chapter 4

4.1

...
(Sanskrit text of 2.47-95 and 3 lost!)
4
adharmamanvāyyamapi prāyo rājānujīvibhiḥ /
ācaran stūyate tasmāt kṛcchrādvetti kṣamākṣamam

4.2

anyo 'pi tāvadyaḥ kaściddurvacaḥ kṣamamapriyam /
kimu rājā mahābhaumastvaṃ mayā bhikṣuṇā satā

4.3

tvatkṛtādeva tu snehājjagatāmanukampayā /
ahameko vadāmi tvāṃ pathyamapyapriyaṃ bhṛśam

4.4

satyaṃ ślakṣṇārthavatpathyaṃ śiṣyaḥ kāle 'nukampayā /
vācya ityāha bhagavāṃstadevamabhidhīyase

4.5

akrodhe satyavākye ca ślādhyamāno yadi sthitaḥ /
śravyaṃ saṃparigṛṇhīyāt sattoyaṃ snāpyamānavat

4.6

tasya me vadato vākyaṃ tvamihāmutra ca kṣamam /
jñātvā kuru hitāyedamātmano jagato 'pi ca

4.7

yācakebhyaḥ purā dānāt prāpyārthāṃścenna dāsyasi /
akṛtajñatvalobhābhyāṃ nārthān punaravāpsyasi

4.8

iha pathyadanaṃ loke na vahatyabhṛto bhṛtaḥ /
yācakastvabhṛto 'mutra hīnaḥ śataguṇodvahaḥ

4.9

udāracittaḥ satataṃ bhavodārakriyārataḥ /
udārakarmaṇaḥ sarvamudāraṃ jāyate phalam

4.10

manorathairapi klībairanālīḍhaṃ narādhipaiḥ /
kuru dharmāspadaṃ śrīmatkhyātaṃ ratnatrayāspadam

4.11

sāmantarājaromāñcakaraṃ dharmāspadaṃ na yat /
mṛtasyāpyapraśasyatvād rājaṃstadakṛtaṃ varam

4.12

atyaudāryādudārāṇāṃ vismayotsāhavardhanam /
utsāhanghaṃ ca mandānāṃ sarvasvenāpi kāraya

4.13

utsṛjyāmutra gantavyaṃ sarvasvamavaśena te /
dharme niyuktaṃ yātyeva purastātsarvameva tat

4.14

sarvasvaṃ pūrvanṛpaternṛpasya vaśamāgatam /
kiṃ pūrvakasya dharmāya sukhāya yaśase 'pi vā

4.15

bhuktādarthādiha sukhaṃ dattātpāratrikaṃ sukham /
abhuktādattanaṣṭatvādduḥkhameva kutaḥ sukham

4.16

vinaśyan sacivairdātumasvātantryānna śakyasi /
āpaticchedaniḥsnehairnavarājapriyaiṣibhiḥ

4.17

sarvasvenāpyataḥ svasthaḥ śīghraṃ dharmāspadaṃ kuru /
mṛtyupratyayamadhyasthaḥ pravātasthapradīpavat

4.18

dharmādhikārā ye cānye pūrvarājapravarvitāḥ /
devadroṇyādayaste 'pi pravartyantāṃ yathāsthitāḥ

4.19

ahiṃsakaiḥ śubhācārairvratasthairatithipriyaiḥ /
sarvakṣamairakalahairbhajyeraṃstaiḥ sado(dya)taiḥ

4.20

andhavyādhitahīnāṅgadīnānāthavanīpakāḥ /
te 'pyannapānaṃ sāmyena labherannavighaṭṭitāḥ

4.21

anarthānāmapi satāṃ dhārmikāṇāmanugrahān /
apyanyarājyasaṃsthānāmanurūpān pravartaya

4.22

sarvadharmādhikāreṣu dharmādhikṛtamutthitam /
alubdhaṃ paṇḍitaṃ dharmyaṃ kuru tesāmabādhakam

4.23

nītijñān dhārmikān snigdhān śucīn bhaktānakātarān /
kulīnān śīlasaṃpannān kṛtajñān sacivān kuru

4.24

akṣudrāṃstyāginaḥ śūrān snigdhān saṃbhoginaḥ sthirān /
kuru nityāpramattāṃśca dhārmikān daṇḍanāyakān

4.25

dharmaśīlān śūcīn dakṣān kāryajñān śāstrakovidān /
kṛtavṛttīn samān snigdhān vṛddhānadhikṛtān kuru

4.26

pratimāsaṃ ca tebhyastvaṃ sarvamāyavyayaṃ śṛṇu /
śrutvā dharmādhikārādyaṃ kāryaṃ sarvaṃ svayaṃ vada

4.27

dharmārthaṃ yadi te rājyaṃ na kīrtyarthaṃ na kāmataḥ /
tataḥ saphalamatyarthamanarthārthamato 'nyathā

4.28

parasparāmiṣībhūte loko 'smin prāyaśo nṛpa /
yathā rājyaṃ ca dharmaśca bhavettava tathā śṛṇu

4.29

jñānavṛddhāḥ kule jātā nyāyajñāḥ pāpabhīravaḥ /
sametā bahavo nityaṃ santu te kāryadarśinaḥ

4.30

daṇḍabandhaprahāradīn kuryuste nyāyato 'pi cet /
kāruṇyārdraḥ sadā bhūtvā tvamanugrahavān bhava

4.31

hitāyaiva tvayā cittamunnāmyaṃ sarvadehinām /
kāruṇyātsatataṃ rājaṃstīvrapāpakṛtāmapi

4.32

tīvrapāpeṣu hiṃsreṣu kṛpā kāryā viśeṣataḥ /
ta eva hi kṛpāsthānaṃ hatātmāno mahātmanām

4.33

pratyahaṃ pañcarātraṃ vā baddhān kṣīṇān vimocaya /
śeṣānapi yathāyogaṃ mā kāṃścit naiva mocaya

4.34

yeṣvamokṣaṇacittaṃ te jāyate teṣvasaṃvaraḥ /
tasmādasaṃvarāt pāpamajasramupacīyate

4.35

yāvacca na vimucyeraṃstāvatsyuḥ sukhabandhanāḥ /
nāpitasnānapānānnabhaiṣajyavasanānvitāḥ

4.36

apātreṣviva putreṣu pātrīkaraṇakāṅkṣayā /
kāruṇyā[ttāḍanaṃ kāryaṃ na dveṣān]nārthalipsayā

4.37

vimṛśya samyagvijñāya praduṣṭān ghātakānapi /
ahatvā pīḍayitvā ca kuru nirviṣayān narān

4.38

svatantraḥ paśya sarvaṃ ca viṣayaṃ cāracakṣuṣā /
nityāpramattaḥ smṛtimān kuru kāryaṃ ca dhārmikam

4.39

pradānamānasatkārairguṇasthān satataṃ bhaja /
udārairanurūpaistu śeṣānapi yathāvidhi

4.40

saṃmānasphītakusumaḥ saṃpradānamahāphalaḥ /
rājavṛkṣaḥ kṣamācchāyaḥ sevyate bhṛtyapakṣibhiḥ

4.41

tyāgaśīlamayo rājā tejasvī bhavati priyaḥ /
śarkarāmodako yadvadelāmaricakarkaśaḥ

4.42

mātsyanyāyaśca te naivaṃ nyāyādrājyaṃ bhaviṣyati /
na cānyāyo na vādharmo dharmaścaivaṃ bhaviṣyati

4.43

paralokāttvayā rājyaṃ nānītaṃ nāpi neṣyasi /
dharmāt prāptamato 'syārthe nādharmaṃ kartumarhasi

4.44

rājyena bhāṇḍamūlyena duḥkhabhāṇḍaparaṃparām /
rājan yathā nārjayasi prayatnaḥ kriyatāṃ tathā

4.45

rājyena bhāṇḍamūlyena rājyabhāṇḍaparaṃparām /
rājan yathā nirviśasi prayatnaḥ kriyatāṃ tathā

4.46

caturdvīpamapi prāpya pṛthivīṃ cakravartinaḥ /
śārīraṃ mānasaṃ caiva sukhadvayamidaṃ matam

4.47

duḥkhapratikriyāmātraṃ śārīraṃ vedanāsukham /
saṃjñāmayaṃ mānasaṃ tu kevalaṃ kalpanākṛtam

4.48

duḥkhapratikriyāmātraṃ kalpanāmātrameva ca /
lokasya sukhasarvasvaṃ vyarthametadato 'rthataḥ

4.49

dvīpadeśapurāvāsapradeśasthānavāsasām /
śayyānnapānahastyaśvastrīṇāṃ caikaikabhogyatā

4.50

yadā ca yatra cittaṃ syāt tadānena sukhaṃ kila /
śeṣāṇāmamanaskārātteṣāṃ vyarthatvamarthataḥ

4.51

viṣayān pañcabhiḥ pañca cakṣurādibhirindriyaiḥ /
na kalpayati cedgaṇhan nāsmātteṣu tadā sukham

4.52

jānīte viṣayaṃ yaṃ yaṃ yena yenendriyeṇa ca /
tadā na śeṣaiḥ śeṣāṇi vyarthānyeva yatastadā

4.53

indriyairupalabdhasya viṣayasyākṛtiṃ manaḥ /
upalabhya vyatītasya kalpayan manyate sukham

4.54

ekamarthaṃ vijānāti yadyapyekamihendriyam /
tadapyarthaṃ vinā vyarthaṃ vyartho 'rtho 'pi ca tadvinā

4.55

pratītya mātāpitarau yathoktaḥ putrasaṃbhavaḥ /
cakṣūrūpe pratītyaivamukto vijñānasaṃbhavaḥ

4.56

atītānāgatā vyarthā viṣayāḥ sārdhamindriyaiḥ /
tadudvayānatiriktatvād vyarthā ye 'pi ca sāṃpratāḥ

4.57

alātacakraṃ gṛṇhāti yathā cakṣurviparyayāt /
tathendriyāṇi gṛṇhanti viṣayān sāṃpratāniva

4.58

indriyāṇindriyāerthāśca pañcabhūtamayā matāḥ /
pratisvaṃ bhūtavaiyarthyādeṣāṃ vyarthatvamarthataḥ

4.59

nirindhano 'gnirbhūtānāṃ vinirbhāge prasajyate /
saṃparke lakṣaṇābhāvaḥ śeṣeṣvapyeṣa nirṇayaḥ

4.60

evaṃ dvidhāpi bhūtānāṃ vyarthatvātsaṃgatirvṛthā /
vyarthatvātsaṃgateścaivaṃ rūpaṃ vyarthamato 'rthataḥ

4.61

vijñānavedanāsaṃjñāsaṃskārāṇāṃ ca sarvaśaḥ /
pratyekamātmavaiyarthyadvaiyarthyaṃ paramārthataḥ

4.62

sukhābhimāno duḥkhasya pratīkāre yathārthataḥ /
tathā sukhābhimāno 'pi sukhasya pratighātajaḥ

4.63

sukhe saṃyogatṛṣṇaivaṃ naiḥsvābhāvyātprahīyate /
duḥkhe viyogatṛṣṇā ca paśyatāṃ muktirityataḥ

4.64

kaḥ paśyatīti ceccittaṃ vyahāreṇa kathyate /
na hi caittaṃ vinā cittaṃ vyarthatvānna saheṣyate

4.65

vyarthamevaṃ jaganmatvā yāthābhūtyānnirāspadaḥ /
nirvāti nirupādāno nirupādānavanhivat

4.66

bodhisattvo 'pi dṛṣṭaivaṃ saṃbodhau niyato mataḥ /
kevalaṃ tasya kāruṇyādā bodherbhavasaṃtatiḥ

4.67

bodhisattvasya saṃbhāro mahāyāne tathāgataiḥ /
nirdiṣṭaḥ sa tu saṃmūḍhaiḥ pradviṣṭaścaiva nindyate

4.68

guṇadoṣānabhijño vā doṣasaṃjñī guṇeṣu vā /
athavāpi guṇadveṣī mahāyānasya nindakaḥ

4.69

paropaghātino doṣān parānugrāhiṇo guṇān /
jñātvocyate guṇadveṣī mahāyānasya nindakaḥ

4.70

yatsvārthanirapekṣatvāt parārthaikarasapriyam /
guṇākaraṃ mahāyānaṃ taddviṣī tena dahyate

4.71

śrāddho 'pi durgṛhītena dviṣyāt kruddho 'thavetaraḥ /
śrāddho 'pi dagdha ityuktaḥ kā cintā dveṣābandhure

4.72

viṣeṇāpi viṣaṃ hanyādyathaivoktaṃ cikitsakaiḥ /
duḥkhenāpyahitaṃ hanyādityukte kiṃ virudhyate

4.73

manaḥpūrvaṃgamā dharmā manaḥśreṣṭhā iti śruteḥ /
hitaṃ hitamanāḥ kurvan duḥkhenāpyahitaṃ katham

4.74

duḥkhamapyāyatīpathyaṃ kāryaṃ kimu sukhaṃ hitam /
ātmanaśca pareṣāṃ ca dharma eṣā sanātanaḥ

4.75

mātrāsukhaparityāgāt paścāccedvipulaṃ sukham /
tyajenmātrāsukhaṃ dhīraḥ saṃpaśyan vipulaṃ sukham

4.76

na mṛśyate ca yadyetat kaṭubhaiṣajyadāyinaḥ /
tataścikitsakādyāśca hatā naivaṃ ca yujyate

4.77

apathyamapi yaddṛṣṭaṃ tatpathyaṃ paṇḍitaiḥ kvacit /
utsargaścāpavādaśca sarvaśāstreṣu śasyate

4.78

karuṇāpūrvakāḥ sarve niṣyandā jñānanirmalāḥ /
uktā yatra mahāyāne kastannindetsacetanaḥ

4.79

atyaudāryātigāmbhīryādviṣaṇṇairakṛtātmabhiḥ /
nindyate 'dya mahāyānaṃ mohāt svaparavairibhiḥ

4.80

dānaśīlakṣamāvīryadhyānaprajñākṛpātmakam /
mahāyānamatastasmin kasmāddurbhāṣitaṃ vacaḥ

4.81

parārtho dānaśīlābhyāṃ kṣāntyā vīryeṇa cātmanaḥ /
dhyānaṃ prajñā ca mokṣāya mahāyānārthasaṃgrahaḥ

4.82

parā[tmahita]mokṣārthāḥ saṃkṣepādbuddhaśāsanam /
te ṣaṭpāramitāgarbhāstasmād bauddhamidaṃ vacaḥ

4.83

puṇyajñānamayo yatra buddhairbodhermahāpathaḥ /
deśitastanmahāyānamajñānādvai na dṛśyate

4.84

khamivācintyaguṇatvādukto 'cintyaguṇo jinaḥ /
mahāyāne yato buddhamāhātmyaṃ kṣamyatāmidam

4.85

āryaśāradvatasyāpi śīlamātre 'pyagocaraḥ /
yasmāt tadbuddhamāhātmyamacintyaṃ kiṃ na mṛṣyate

4.86

anutpādo mahāyāne paresāṃ śūnyatā kṣayaḥ /
kṣayānutpādayośrcaikyamarthataḥ kṣamyatāṃ yataḥ

4.87

śūnyatā buddhamāhātmyamevaṃ yuktyānupaśyatām /
mahāyānetaroktāni na sameyuḥ kathaṃ satām

4.88

tathāgatābhisaṃdhyoktānyasukhaṃ jñātumityataḥ /
ekayānatriyānoktādātmā rakṣya upekṣayā

4.89

upekṣayā hi nāpuṇyaṃ dvesātpāpaṃ kutaḥ śubham /
mahāyāne yato dveṣo nātmakāmaiḥ kṛto 'rhati

4.90

na bodhisattvapraṇidhirna caryāpariṇāmanā /
uktāḥ śrāvakayāne 'smādbodhisattvaḥ kutastataḥ

4.91

adhiṣṭhānāni noktāni bodhisattvasya bodhaye /
buddhairanyatpramāṇaṃ ca ko 'sminnarthe jinādhikaḥ

4.92

adhiṣṭhānāryasatyārthabodhipakṣopasaṃhitāt /
mārgācchāvakasāmānyādbauddhaṃ kenādhikaṃ phalam

4.93

bodhicaryāpratiṣṭhārtha na sūtre bhāṣitaṃ vacaḥ /
bhāṣitaṃ ca mahāyāne grāhyamasmādvicakṣaṇaiḥ

4.94

yathaiva vaiyākaraṇo mātṛkāmapi pāṭhayet /
buddho 'vadattathā dharmaṃ vineyānāṃ yathākṣamam

4.95

keṣāṃcidavadaddharmaṃ pāpebhyo vinivṛttaye /
keṣāṃcitpuṇyasiddhayarthaṃ keṣāṃcidū dvayaniśritam

4.96

dvayāniśritamekeṣāṃ gambhīraṃ bhīrubhīṣaṇam /
śūnyatākaruṇāgarbhamekeṣāṃ bodhisādhanam

4.97

iti sadbhirmahāyāne kartavyaḥ pratighakṣayaḥ /
prasādaścādhikaḥ kāryaḥ samyaksaṃbodhisiddhaye

4.98

mahāyānaprasādena taduktācaraṇena ca /
prāpyate 'nuttarā bodhiḥ sarvasaukhyāni cāntarā

4.99

dānaṃ śīlaṃ kṣamā satyaṃ gṛhasthasya viśeṣataḥ /
dharma uktaḥ kṛpāgarbhaḥ sa sātmīkriyatāṃ dṛḍham

4.100

atha lokasya vaidharmyādrājyaṃ dharmeṇa duṣkaram /
tato dharmayaśorthaṃ te pravrajyādhigamaḥ kṣamaḥ

Original text: Ratnāvalī · Edition: P.L. Vaidya: Madhyamaka shastra, · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc