રત્નાવલી · અધ્યાય 4

...
(સન્સ્ક્રિત્ તેxત્ ઓf 2.47-95 અન્દ્ 3 લોસ્ત્!)
4
અધર્મમન્વાય્યમપિ પ્રાયો રાજાનુજીવિભિઃ ।
આચરન્ સ્તૂયતે તસ્માત્ કૃચ્છ્રાદ્વેત્તિ ક્ષમાક્ષમમ્

અન્યો ઽપિ તાવદ્યઃ કશ્ચિદ્દુર્વચઃ ક્ષમમપ્રિયમ્ ।
કિમુ રાજા મહાભૌમસ્ત્વં મયા ભિક્ષુણા સતા

ત્વત્કૃતાદેવ તુ સ્નેહાજ્જગતામનુકમ્પયા ।
અહમેકો વદામિ ત્વાં પથ્યમપ્યપ્રિયં ભૃશમ્

સત્યં શ્લક્ષ્ણાર્થવત્પથ્યં શિષ્યઃ કાલે ઽનુકમ્પયા ।
વાચ્ય ઇત્યાહ ભગવાંસ્તદેવમભિધીયસે

અક્રોધે સત્યવાક્યે ચ શ્લાધ્યમાનો યદિ સ્થિતઃ ।
શ્રવ્યં સંપરિગૃણ્હીયાત્ સત્તોયં સ્નાપ્યમાનવત્

તસ્ય મે વદતો વાક્યં ત્વમિહામુત્ર ચ ક્ષમમ્ ।
જ્ઞાત્વા કુરુ હિતાયેદમાત્મનો જગતો ઽપિ ચ

યાચકેભ્યઃ પુરા દાનાત્ પ્રાપ્યાર્થાંશ્ચેન્ન દાસ્યસિ ।
અકૃતજ્ઞત્વલોભાભ્યાં નાર્થાન્ પુનરવાપ્સ્યસિ

ઇહ પથ્યદનં લોકે ન વહત્યભૃતો ભૃતઃ ।
યાચકસ્ત્વભૃતો ઽમુત્ર હીનઃ શતગુણોદ્વહઃ

ઉદારચિત્તઃ સતતં ભવોદારક્રિયારતઃ ।
ઉદારકર્મણઃ સર્વમુદારં જાયતે ફલમ્

મનોરથૈરપિ ક્લીબૈરનાલીઢં નરાધિપૈઃ ।
કુરુ ધર્માસ્પદં શ્રીમત્ખ્યાતં રત્નત્રયાસ્પદમ્

સામન્તરાજરોમાઞ્ચકરં ધર્માસ્પદં ન યત્ ।
મૃતસ્યાપ્યપ્રશસ્યત્વાદ્ રાજંસ્તદકૃતં વરમ્

અત્યૌદાર્યાદુદારાણાં વિસ્મયોત્સાહવર્ધનમ્ ।
ઉત્સાહન્ઘં ચ મન્દાનાં સર્વસ્વેનાપિ કારય

ઉત્સૃજ્યામુત્ર ગન્તવ્યં સર્વસ્વમવશેન તે ।
ધર્મે નિયુક્તં યાત્યેવ પુરસ્તાત્સર્વમેવ તત્

સર્વસ્વં પૂર્વનૃપતેર્નૃપસ્ય વશમાગતમ્ ।
કિં પૂર્વકસ્ય ધર્માય સુખાય યશસે ઽપિ વા

ભુક્તાદર્થાદિહ સુખં દત્તાત્પારત્રિકં સુખમ્ ।
અભુક્તાદત્તનષ્ટત્વાદ્દુઃખમેવ કુતઃ સુખમ્

વિનશ્યન્ સચિવૈર્દાતુમસ્વાતન્ત્ર્યાન્ન શક્યસિ ।
આપતિચ્છેદનિઃસ્નેહૈર્નવરાજપ્રિયૈષિભિઃ

સર્વસ્વેનાપ્યતઃ સ્વસ્થઃ શીઘ્રં ધર્માસ્પદં કુરુ ।
મૃત્યુપ્રત્યયમધ્યસ્થઃ પ્રવાતસ્થપ્રદીપવત્

ધર્માધિકારા યે ચાન્યે પૂર્વરાજપ્રવર્વિતાઃ ।
દેવદ્રોણ્યાદયસ્તે ઽપિ પ્રવર્ત્યન્તાં યથાસ્થિતાઃ

અહિંસકૈઃ શુભાચારૈર્વ્રતસ્થૈરતિથિપ્રિયૈઃ ।
સર્વક્ષમૈરકલહૈર્ભજ્યેરંસ્તૈઃ સદો(દ્ય)તૈઃ

અન્ધવ્યાધિતહીનાઙ્ગદીનાનાથવનીપકાઃ ।
તે ઽપ્યન્નપાનં સામ્યેન લભેરન્નવિઘટ્ટિતાઃ

અનર્થાનામપિ સતાં ધાર્મિકાણામનુગ્રહાન્ ।
અપ્યન્યરાજ્યસંસ્થાનામનુરૂપાન્ પ્રવર્તય

સર્વધર્માધિકારેષુ ધર્માધિકૃતમુત્થિતમ્ ।
અલુબ્ધં પણ્ડિતં ધર્મ્યં કુરુ તેસામબાધકમ્

નીતિજ્ઞાન્ ધાર્મિકાન્ સ્નિગ્ધાન્ શુચીન્ ભક્તાનકાતરાન્ ।
કુલીનાન્ શીલસંપન્નાન્ કૃતજ્ઞાન્ સચિવાન્ કુરુ

અક્ષુદ્રાંસ્ત્યાગિનઃ શૂરાન્ સ્નિગ્ધાન્ સંભોગિનઃ સ્થિરાન્ ।
કુરુ નિત્યાપ્રમત્તાંશ્ચ ધાર્મિકાન્ દણ્ડનાયકાન્

ધર્મશીલાન્ શૂચીન્ દક્ષાન્ કાર્યજ્ઞાન્ શાસ્ત્રકોવિદાન્ ।
કૃતવૃત્તીન્ સમાન્ સ્નિગ્ધાન્ વૃદ્ધાનધિકૃતાન્ કુરુ

પ્રતિમાસં ચ તેભ્યસ્ત્વં સર્વમાયવ્યયં શૃણુ ।
શ્રુત્વા ધર્માધિકારાદ્યં કાર્યં સર્વં સ્વયં વદ

ધર્માર્થં યદિ તે રાજ્યં ન કીર્ત્યર્થં ન કામતઃ ।
તતઃ સફલમત્યર્થમનર્થાર્થમતો ઽન્યથા

પરસ્પરામિષીભૂતે લોકો ઽસ્મિન્ પ્રાયશો નૃપ ।
યથા રાજ્યં ચ ધર્મશ્ચ ભવેત્તવ તથા શૃણુ

જ્ઞાનવૃદ્ધાઃ કુલે જાતા ન્યાયજ્ઞાઃ પાપભીરવઃ ।
સમેતા બહવો નિત્યં સન્તુ તે કાર્યદર્શિનઃ

દણ્ડબન્ધપ્રહારદીન્ કુર્યુસ્તે ન્યાયતો ઽપિ ચેત્ ।
કારુણ્યાર્દ્રઃ સદા ભૂત્વા ત્વમનુગ્રહવાન્ ભવ

હિતાયૈવ ત્વયા ચિત્તમુન્નામ્યં સર્વદેહિનામ્ ।
કારુણ્યાત્સતતં રાજંસ્તીવ્રપાપકૃતામપિ

તીવ્રપાપેષુ હિંસ્રેષુ કૃપા કાર્યા વિશેષતઃ ।
ત એવ હિ કૃપાસ્થાનં હતાત્માનો મહાત્મનામ્

પ્રત્યહં પઞ્ચરાત્રં વા બદ્ધાન્ ક્ષીણાન્ વિમોચય ।
શેષાનપિ યથાયોગં મા કાંશ્ચિત્ નૈવ મોચય

યેષ્વમોક્ષણચિત્તં તે જાયતે તેષ્વસંવરઃ ।
તસ્માદસંવરાત્ પાપમજસ્રમુપચીયતે

યાવચ્ચ ન વિમુચ્યેરંસ્તાવત્સ્યુઃ સુખબન્ધનાઃ ।
નાપિતસ્નાનપાનાન્નભૈષજ્યવસનાન્વિતાઃ

અપાત્રેષ્વિવ પુત્રેષુ પાત્રીકરણકાઙ્ક્ષયા ।
કારુણ્યા[ત્તાડનં કાર્યં ન દ્વેષાન્]નાર્થલિપ્સયા

વિમૃશ્ય સમ્યગ્વિજ્ઞાય પ્રદુષ્ટાન્ ઘાતકાનપિ ।
અહત્વા પીડયિત્વા ચ કુરુ નિર્વિષયાન્ નરાન્

સ્વતન્ત્રઃ પશ્ય સર્વં ચ વિષયં ચારચક્ષુષા ।
નિત્યાપ્રમત્તઃ સ્મૃતિમાન્ કુરુ કાર્યં ચ ધાર્મિકમ્

પ્રદાનમાનસત્કારૈર્ગુણસ્થાન્ સતતં ભજ ।
ઉદારૈરનુરૂપૈસ્તુ શેષાનપિ યથાવિધિ

સંમાનસ્ફીતકુસુમઃ સંપ્રદાનમહાફલઃ ।
રાજવૃક્ષઃ ક્ષમાચ્છાયઃ સેવ્યતે ભૃત્યપક્ષિભિઃ

ત્યાગશીલમયો રાજા તેજસ્વી ભવતિ પ્રિયઃ ।
શર્કરામોદકો યદ્વદેલામરિચકર્કશઃ

માત્સ્યન્યાયશ્ચ તે નૈવં ન્યાયાદ્રાજ્યં ભવિષ્યતિ ।
ન ચાન્યાયો ન વાધર્મો ધર્મશ્ચૈવં ભવિષ્યતિ

પરલોકાત્ત્વયા રાજ્યં નાનીતં નાપિ નેષ્યસિ ।
ધર્માત્ પ્રાપ્તમતો ઽસ્યાર્થે નાધર્મં કર્તુમર્હસિ

રાજ્યેન ભાણ્ડમૂલ્યેન દુઃખભાણ્ડપરંપરામ્ ।
રાજન્ યથા નાર્જયસિ પ્રયત્નઃ ક્રિયતાં તથા

રાજ્યેન ભાણ્ડમૂલ્યેન રાજ્યભાણ્ડપરંપરામ્ ।
રાજન્ યથા નિર્વિશસિ પ્રયત્નઃ ક્રિયતાં તથા

ચતુર્દ્વીપમપિ પ્રાપ્ય પૃથિવીં ચક્રવર્તિનઃ ।
શારીરં માનસં ચૈવ સુખદ્વયમિદં મતમ્

દુઃખપ્રતિક્રિયામાત્રં શારીરં વેદનાસુખમ્ ।
સંજ્ઞામયં માનસં તુ કેવલં કલ્પનાકૃતમ્

દુઃખપ્રતિક્રિયામાત્રં કલ્પનામાત્રમેવ ચ ।
લોકસ્ય સુખસર્વસ્વં વ્યર્થમેતદતો ઽર્થતઃ

દ્વીપદેશપુરાવાસપ્રદેશસ્થાનવાસસામ્ ।
શય્યાન્નપાનહસ્ત્યશ્વસ્ત્રીણાં ચૈકૈકભોગ્યતા

યદા ચ યત્ર ચિત્તં સ્યાત્ તદાનેન સુખં કિલ ।
શેષાણામમનસ્કારાત્તેષાં વ્યર્થત્વમર્થતઃ

વિષયાન્ પઞ્ચભિઃ પઞ્ચ ચક્ષુરાદિભિરિન્દ્રિયૈઃ ।
ન કલ્પયતિ ચેદ્ગણ્હન્ નાસ્માત્તેષુ તદા સુખમ્

જાનીતે વિષયં યં યં યેન યેનેન્દ્રિયેણ ચ ।
તદા ન શેષૈઃ શેષાણિ વ્યર્થાન્યેવ યતસ્તદા

ઇન્દ્રિયૈરુપલબ્ધસ્ય વિષયસ્યાકૃતિં મનઃ ।
ઉપલભ્ય વ્યતીતસ્ય કલ્પયન્ મન્યતે સુખમ્

એકમર્થં વિજાનાતિ યદ્યપ્યેકમિહેન્દ્રિયમ્ ।
તદપ્યર્થં વિના વ્યર્થં વ્યર્થો ઽર્થો ઽપિ ચ તદ્વિના

પ્રતીત્ય માતાપિતરૌ યથોક્તઃ પુત્રસંભવઃ ।
ચક્ષૂરૂપે પ્રતીત્યૈવમુક્તો વિજ્ઞાનસંભવઃ

અતીતાનાગતા વ્યર્થા વિષયાઃ સાર્ધમિન્દ્રિયૈઃ ।
તદુદ્વયાનતિરિક્તત્વાદ્ વ્યર્થા યે ઽપિ ચ સાંપ્રતાઃ

અલાતચક્રં ગૃણ્હાતિ યથા ચક્ષુર્વિપર્યયાત્ ।
તથેન્દ્રિયાણિ ગૃણ્હન્તિ વિષયાન્ સાંપ્રતાનિવ

ઇન્દ્રિયાણિન્દ્રિયાએર્થાશ્ચ પઞ્ચભૂતમયા મતાઃ ।
પ્રતિસ્વં ભૂતવૈયર્થ્યાદેષાં વ્યર્થત્વમર્થતઃ

નિરિન્ધનો ઽગ્નિર્ભૂતાનાં વિનિર્ભાગે પ્રસજ્યતે ।
સંપર્કે લક્ષણાભાવઃ શેષેષ્વપ્યેષ નિર્ણયઃ

એવં દ્વિધાપિ ભૂતાનાં વ્યર્થત્વાત્સંગતિર્વૃથા ।
વ્યર્થત્વાત્સંગતેશ્ચૈવં રૂપં વ્યર્થમતો ઽર્થતઃ

વિજ્ઞાનવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાણાં ચ સર્વશઃ ।
પ્રત્યેકમાત્મવૈયર્થ્યદ્વૈયર્થ્યં પરમાર્થતઃ

સુખાભિમાનો દુઃખસ્ય પ્રતીકારે યથાર્થતઃ ।
તથા સુખાભિમાનો ઽપિ સુખસ્ય પ્રતિઘાતજઃ

સુખે સંયોગતૃષ્ણૈવં નૈઃસ્વાભાવ્યાત્પ્રહીયતે ।
દુઃખે વિયોગતૃષ્ણા ચ પશ્યતાં મુક્તિરિત્યતઃ

કઃ પશ્યતીતિ ચેચ્ચિત્તં વ્યહારેણ કથ્યતે ।
ન હિ ચૈત્તં વિના ચિત્તં વ્યર્થત્વાન્ન સહેષ્યતે

વ્યર્થમેવં જગન્મત્વા યાથાભૂત્યાન્નિરાસ્પદઃ ।
નિર્વાતિ નિરુપાદાનો નિરુપાદાનવન્હિવત્

બોધિસત્ત્વો ઽપિ દૃષ્ટૈવં સંબોધૌ નિયતો મતઃ ।
કેવલં તસ્ય કારુણ્યાદા બોધેર્ભવસંતતિઃ

બોધિસત્ત્વસ્ય સંભારો મહાયાને તથાગતૈઃ ।
નિર્દિષ્ટઃ સ તુ સંમૂઢૈઃ પ્રદ્વિષ્ટશ્ચૈવ નિન્દ્યતે

ગુણદોષાનભિજ્ઞો વા દોષસંજ્ઞી ગુણેષુ વા ।
અથવાપિ ગુણદ્વેષી મહાયાનસ્ય નિન્દકઃ

પરોપઘાતિનો દોષાન્ પરાનુગ્રાહિણો ગુણાન્ ।
જ્ઞાત્વોચ્યતે ગુણદ્વેષી મહાયાનસ્ય નિન્દકઃ

યત્સ્વાર્થનિરપેક્ષત્વાત્ પરાર્થૈકરસપ્રિયમ્ ।
ગુણાકરં મહાયાનં તદ્દ્વિષી તેન દહ્યતે

શ્રાદ્ધો ઽપિ દુર્ગૃહીતેન દ્વિષ્યાત્ ક્રુદ્ધો ઽથવેતરઃ ।
શ્રાદ્ધો ઽપિ દગ્ધ ઇત્યુક્તઃ કા ચિન્તા દ્વેષાબન્ધુરે

વિષેણાપિ વિષં હન્યાદ્યથૈવોક્તં ચિકિત્સકૈઃ ।
દુઃખેનાપ્યહિતં હન્યાદિત્યુક્તે કિં વિરુધ્યતે

મનઃપૂર્વંગમા ધર્મા મનઃશ્રેષ્ઠા ઇતિ શ્રુતેઃ ।
હિતં હિતમનાઃ કુર્વન્ દુઃખેનાપ્યહિતં કથમ્

દુઃખમપ્યાયતીપથ્યં કાર્યં કિમુ સુખં હિતમ્ ।
આત્મનશ્ચ પરેષાં ચ ધર્મ એષા સનાતનઃ

માત્રાસુખપરિત્યાગાત્ પશ્ચાચ્ચેદ્વિપુલં સુખમ્ ।
ત્યજેન્માત્રાસુખં ધીરઃ સંપશ્યન્ વિપુલં સુખમ્

ન મૃશ્યતે ચ યદ્યેતત્ કટુભૈષજ્યદાયિનઃ ।
તતશ્ચિકિત્સકાદ્યાશ્ચ હતા નૈવં ચ યુજ્યતે

અપથ્યમપિ યદ્દૃષ્ટં તત્પથ્યં પણ્ડિતૈઃ ક્વચિત્ ।
ઉત્સર્ગશ્ચાપવાદશ્ચ સર્વશાસ્ત્રેષુ શસ્યતે

કરુણાપૂર્વકાઃ સર્વે નિષ્યન્દા જ્ઞાનનિર્મલાઃ ।
ઉક્તા યત્ર મહાયાને કસ્તન્નિન્દેત્સચેતનઃ

અત્યૌદાર્યાતિગામ્ભીર્યાદ્વિષણ્ણૈરકૃતાત્મભિઃ ।
નિન્દ્યતે ઽદ્ય મહાયાનં મોહાત્ સ્વપરવૈરિભિઃ

દાનશીલક્ષમાવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાકૃપાત્મકમ્ ।
મહાયાનમતસ્તસ્મિન્ કસ્માદ્દુર્ભાષિતં વચઃ

પરાર્થો દાનશીલાભ્યાં ક્ષાન્ત્યા વીર્યેણ ચાત્મનઃ ।
ધ્યાનં પ્રજ્ઞા ચ મોક્ષાય મહાયાનાર્થસંગ્રહઃ

પરા[ત્મહિત]મોક્ષાર્થાઃ સંક્ષેપાદ્બુદ્ધશાસનમ્ ।
તે ષટ્પારમિતાગર્ભાસ્તસ્માદ્ બૌદ્ધમિદં વચઃ

પુણ્યજ્ઞાનમયો યત્ર બુદ્ધૈર્બોધેર્મહાપથઃ ।
દેશિતસ્તન્મહાયાનમજ્ઞાનાદ્વૈ ન દૃશ્યતે

ખમિવાચિન્ત્યગુણત્વાદુક્તો ઽચિન્ત્યગુણો જિનઃ ।
મહાયાને યતો બુદ્ધમાહાત્મ્યં ક્ષમ્યતામિદમ્

આર્યશારદ્વતસ્યાપિ શીલમાત્રે ઽપ્યગોચરઃ ।
યસ્માત્ તદ્બુદ્ધમાહાત્મ્યમચિન્ત્યં કિં ન મૃષ્યતે

અનુત્પાદો મહાયાને પરેસાં શૂન્યતા ક્ષયઃ ।
ક્ષયાનુત્પાદયોશ્ર્ચૈક્યમર્થતઃ ક્ષમ્યતાં યતઃ

શૂન્યતા બુદ્ધમાહાત્મ્યમેવં યુક્ત્યાનુપશ્યતામ્ ।
મહાયાનેતરોક્તાનિ ન સમેયુઃ કથં સતામ્

તથાગતાભિસંધ્યોક્તાન્યસુખં જ્ઞાતુમિત્યતઃ ।
એકયાનત્રિયાનોક્તાદાત્મા રક્ષ્ય ઉપેક્ષયા

ઉપેક્ષયા હિ નાપુણ્યં દ્વેસાત્પાપં કુતઃ શુભમ્ ।
મહાયાને યતો દ્વેષો નાત્મકામૈઃ કૃતો ઽર્હતિ

ન બોધિસત્ત્વપ્રણિધિર્ન ચર્યાપરિણામના ।
ઉક્તાઃ શ્રાવકયાને ઽસ્માદ્બોધિસત્ત્વઃ કુતસ્તતઃ

અધિષ્ઠાનાનિ નોક્તાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય બોધયે ।
બુદ્ધૈરન્યત્પ્રમાણં ચ કો ઽસ્મિન્નર્થે જિનાધિકઃ

અધિષ્ઠાનાર્યસત્યાર્થબોધિપક્ષોપસંહિતાત્ ।
માર્ગાચ્છાવકસામાન્યાદ્બૌદ્ધં કેનાધિકં ફલમ્

બોધિચર્યાપ્રતિષ્ઠાર્થ ન સૂત્રે ભાષિતં વચઃ ।
ભાષિતં ચ મહાયાને ગ્રાહ્યમસ્માદ્વિચક્ષણૈઃ

યથૈવ વૈયાકરણો માતૃકામપિ પાઠયેત્ ।
બુદ્ધો ઽવદત્તથા ધર્મં વિનેયાનાં યથાક્ષમમ્

કેષાંચિદવદદ્ધર્મં પાપેભ્યો વિનિવૃત્તયે ।
કેષાંચિત્પુણ્યસિદ્ધયર્થં કેષાંચિદૂ દ્વયનિશ્રિતમ્

દ્વયાનિશ્રિતમેકેષાં ગમ્ભીરં ભીરુભીષણમ્ ।
શૂન્યતાકરુણાગર્ભમેકેષાં બોધિસાધનમ્

ઇતિ સદ્ભિર્મહાયાને કર્તવ્યઃ પ્રતિઘક્ષયઃ ।
પ્રસાદશ્ચાધિકઃ કાર્યઃ સમ્યક્સંબોધિસિદ્ધયે

મહાયાનપ્રસાદેન તદુક્તાચરણેન ચ ।
પ્રાપ્યતે ઽનુત્તરા બોધિઃ સર્વસૌખ્યાનિ ચાન્તરા

દાનં શીલં ક્ષમા સત્યં ગૃહસ્થસ્ય વિશેષતઃ ।
ધર્મ ઉક્તઃ કૃપાગર્ભઃ સ સાત્મીક્રિયતાં દૃઢમ્

અથ લોકસ્ય વૈધર્મ્યાદ્રાજ્યં ધર્મેણ દુષ્કરમ્ ।
તતો ધર્મયશોર્થં તે પ્રવ્રજ્યાધિગમઃ ક્ષમઃ