રસસંકેતકલિકા · અધ્યાય 1

ચામુણ્ડ (કાયસ્થ [= કાયસ્થચામુણ્ડ], ઓર્ ચણ્ડ; અરોઉન્દ્ 1490 ચે):
રસસંકેતકલિકા [= રસસઙ્કેતકલિકા]
ર્સ્ક્, 1
શિવં નત્વા રસેશં ચામુણ્ડઃ કાયસ્થવંશભૂઃ ।
કરોતિ રસસંકેતકલિકામ્ ઇષ્ટસિદ્ધિદામ્

<મેર્ચુર્ય્:: મ્ય્થ્. ઓરિગિન્>
સ્કન્દાત્તારકહિંસાર્થં કૈલાસે વિધૃતં સુરૈઃ ।
રતે શમ્ભોશ્ચ્યુતં રેતો ગૃહીતમગ્નિના મુખે

ક્ષિપ્તં તેન ચતુર્દિક્ષુ ક્ષારાબ્ધૌ તત્પૃથક્ પૃથક્ ।
સૌમ્યાદિદિક્ત્રયસ્થં યદ્ ગૌરીશાપાન્ન કાર્યકૃત્

પશ્ચિમાયાં વિમુક્તં તત્ સૂતોઽભૂત્ સર્વકાર્યકૃત્ ।
<મેર્ચુર્ય્:: સુબ્ત્ય્પેસ્:: ચોલોઉર્, ચસ્તે>
શ્વેતારુણહરિદ્રાભકૃષ્ણા વિપ્રાદિપારદાઃ

દેહે લોહે ગદે પિષ્ટ્યાં યોજ્યા વા સ્વસ્વજાતિષુ ।
<રસદોષાઃ>
તેષુ નૈસર્ગિકા દોષાઃ પઞ્ચ સપ્તાથ કઞ્ચુકાઃ

મલાદ્યાઃ પઞ્ચ દોષાઃ સ્યુર્ ભૂજાદ્યાઃ સપ્ત કઞ્ચુકાઃ ।
કુષ્ઠાદીન્ હિ પ્રકુર્વન્તિ રસસ્થા દ્વાદશૈવ તે

<18 સંસ્કારસ્>
તેનાષ્ટાદશસંસ્કારા ઉક્તા જ્ઞૈર્ દોષમુક્તયે ।
કર્તું તે દુષ્કરા યસ્માત્ પ્રોચ્યન્તે સુકરા રસે

<મેર્ચુર્ય્:: ચોર્રેચ્ત્ wએઇઘ્ત્>
પલાદારભ્ય પઞ્ચાશત્પલં યાવચ્ચ પારદઃ ।
તત ઊનોઽધિકો વાપિ ન સંસ્કાર્યો રસો બુધૈઃ

<સંસ્કાર:: મર્દન>
વસ્ત્રે ચતુર્ગુણે પૂતઃ સૂતઃ સ્થાપ્યઃ શુભેઽહનિ ।
લોહાર્કાશ્મજખલ્વે તુ તપ્તે ચૈવ વિમર્દયેત્

નિશેષ્ટકાસુરીધૂમવ્યોષામ્લલવણૈઃ પૃથક્ ।
કાલાંશૈર્મર્દિતઃ સૂતો ભવેચ્છુદ્ધો દિનૈકતઃ

<સંસ્કાર:: સ્વેદન>
તતઃ ક્ષારામ્લમૂત્રાદ્યૈઃ સ્વેદ્યો વસ્ત્રાવૃતો દિનમ્ ।
<સંસ્કાર:: મૂર્છન>
મૂર્છયેત્ સપ્તધા પશ્ચાત્ કન્યાગ્ન્યર્કવરામ્બુભિઃ

<સંસ્કાર:: પાતન>
ત્રિધોર્ધ્વપાતનાત્ પાત્યઃ પાદાંશાર્કયુતઃ શુચિઃ ।
<મેર્ચુર્ય્:: હિઙ્ગુલાકૃષ્ટ:: નત્. પુરેનેસ્સ્>
હિઙ્ગુલાદ્ ઉદ્ધૃતઃ સૂતો ભવેદ્વા દોષવર્જિતઃ

<ઇમ્પોર્તન્ચે ઓf જારણ>
ગુરુશાસ્ત્રં પરિત્યજ્ય વિના જારિતગન્ધકાત્ ।
રસં નિર્માતિ દુર્મેધાઃ શપેત્તં ચ રસેશ્વરઃ

<સંસ્કાર:: જારણ>
સૂતં ગન્ધં રસૈકાંશં સ્તોકં સ્તોકં તુ ખલ્વગમ્ ।
કુટ્ટનાત્ કુટ્ટનાત્ પિષ્ટં ભવેદ્વા તામ્રપાત્રગમ્

તત્તુલ્યં ગન્ધકં દત્ત્વા રુદ્ધ્વા તં લોહસમ્પુટે ।
પુટેદ્ ભૂધરયન્ત્રે ચ યાવજ્જીર્યતિ ગન્ધકમ્

એવં પુનઃ પુનર્દેયં ષડ્ગુણં ગન્ધચૂર્ણકમ્ ।
ષડ્ગુણે ગન્ધકે જીર્ણે રસો નિખિલરોગહા

<બન્ધ:: સુબ્ત્ય્પેસ્>
પાટઃ ખોટો જલૌકા ચ ભસ્માખ્યશ્ચ ચતુર્થકઃ ।
બન્ધશ્ચતુર્વિધઃ સૂતે વિજ્ઞેયો ભિષગુત્તમૈઃ

પાટઃ પર્પટિકાબન્ધઃ પિષ્ટિબન્ધસ્તુ ખોટકઃ ।
જલૌકા પક્વબન્ધઃ સ્યાદ્ભસ્મ ભસ્મનિભો ભવેત્

<મેર્ચુર્ય્:: ભસ્મન્:: સુબ્ત્ય્પેસ્>
સૂતભસ્મ દ્વિધા જ્ઞેયમૂર્ધ્વગં તલભસ્મ ચ ।
<ઊર્ધ્વભસ્મન્:: પ્રોદુચ્તિઓન્>
ઊર્ધ્વભસ્મકરં યન્ત્રં સ્થાલિકાસમ્પુટં શૃણુ

કાર્યં સ્થાલીદ્વયં મધ્યે સર્વતઃ ષોડશાઙ્ગુલમ્ ।
લવણેનેષદ્ આર્દ્રેણાપૂર્ય સ્થાલીમ્ અધોગતામ્

સંધિં વસ્ત્રમૃદા લિમ્પેત્ સંપુટીકૃત્ય ચાન્યયા ।
ત્રિદ્વારચુલ્લ્યાં સંસ્થાપ્ય ચતુર્યામં દૃઢાગ્નિના

પચેત્તત્સ્વાઙ્ગશીતં વૈ હ્યુદ્ધૃત્ય લવણં ત્યજેત્ ।
લાવણીમૂર્ધ્વગાં કૃત્વા ક્ષેપ્યોઽન્યસ્યાં રસેશ્વરઃ

પૂર્વવત્ સંપુટીકૃત્ય પશ્ચાત્તુ ચુલ્લકે ન્યસેત્ ।
દૃઢં કૃત્વાલવાલં તુ જલં તત્ર વિનિક્ષિપેત્

ઉષ્ણં પુનઃ પુનસ્ત્યક્ત્વા ક્ષિપેચ્છીતં મુહુર્મુહુઃ ।
ત્રિદ્વારે કાષ્ઠમેકૈકં દીર્ઘં હસ્તમિતં ક્ષિપેત્

હસ્તવત્પિણ્ડમાનં તુ હ્યાદૌ પ્રજ્વાલયેત્સુધીઃ ।
દ્વે દ્વે કાષ્ઠે ચ તસ્યોર્ધ્વં તદૂર્ધ્વં ત્રિતયં ક્ષિપેત્

યાવદ્યામદ્વયં પશ્ચાદઙ્ગારાંશ્ચ જલં ત્યજેત્ ।
ઊર્ધ્વસ્થાલ્યાં તુ યલ્લગ્નં તદૂર્ધ્વં ભસ્મ સિદ્ધિદમ્

<મેર્ચુર્ય્:: તલભસ્મન્:: પ્રોદુચ્તિઓન્>
ગન્ધકં ધૂમસારં ચ શુદ્ધસૂતં સમં ત્રયમ્ ।
યામૈકં મર્દયેત્ ખલ્વે કાચકૂપ્યાં વિનિક્ષિપેત્

રુદ્ધ્વા દ્વાદશયામં તદ્વાલુકાયન્ત્રગં પચેત્ ।
સ્ફોટયેત્સ્વાઙ્ગશીતં ચ તદૂર્ધ્વં ગન્ધકં ત્યજેત્

<તલભસ્મન્:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
તલભસ્મ ભવેદ્યોગવાહિ સ્યાત્ સર્વરોગહૃત્ ।
ઔષધાન્તરસંયોગાદ્ વક્ષ્યે વર્ણવિપર્યયમ્

રક્તં પીતં તથા કૃષ્ણં નીલં ચ પાણ્ડુરારુણમ્ ।
<રક્તભસ્મન્>
નિર્ગુણ્ડીરસસંયુક્તં ચપલેન સમન્વિતમ્

રક્તવર્ણં ભવેદ્ભસ્મ દાડિમીકુસુમોપમમ્ ।
<પીતભસ્મન્>
ભૂધાત્રીહસ્તિશુણ્ડીભ્યાં રસં ગન્ધં ચ મર્દયેત્

કાચકૂપ્યાં ચતુર્યામં પક્વઃ પીતો ભવેદ્રસઃ ।
<કૃષ્ણભસ્મન્>
સૂતં ગન્ધકસંયુક્તં કુમારીરસમર્દિતમ્

કૃષ્ણવર્ણં ભવેદ્ભસ્મ દેવાનામપિ દુર્લભમ્ ।
<શ્યામ-।નીલભસ્મન્>
વારાહીકન્દસંયુક્તં રસકેન સમન્વિતમ્

શ્યામવર્ણં ભવેદ્ભસ્મ વલીપલિતનાશનમ્ ।
<પાણ્ડુરારુણભસ્મન્>
લવણાન્તર્વિલિપ્તાયાં કૂપ્યાં સ્યાત્ પાણ્ડુરારુણમ્

<મેર્ચુર્ય્:: મારણ>
લવણાદ્વિંશતિર્ભાગાઃ સૂતશ્ચાથૈકભાગિકઃ ।
કાઞ્જિકે મર્દયિત્વાગ્નૌ પુટનાદ્ ભસ્મતાં વ્રજેત્

ઉદ્ધૃત્યાન્યં રસં ક્ષિપ્ત્વા યથેચ્છં મારયેદ્રસમ્ ।
એવં તામ્રાહિવઙ્ગાભ્રં મારિતં સ્યાદ્ગુણપ્રદમ્

તદમ્બુપૂરિતે પાત્રે સ્થાપ્યં યામાષ્ટકં શનૈઃ ।
ત્યક્ત્વા તોયં રસો ગ્રાહ્યઃ પાત્રસ્થો ભસ્મસૂતકઃ

<મેર્ચુર્ય્:: મારણ>
મૂષાદ્વયમપામાર્ગબીજચૂર્ણૈઃ પ્રકલ્પયેત્ ।
પારદં તત્પુટે કૃત્વા મલયૂરસમર્દિતમ્

દ્રોણપુષ્પ્યાઃ પ્રસૂનાનિ વિડઙ્ગમરિમેદકઃ ।
ચૂર્ણમ્ એષામ્ અધશ્ચોર્ધ્વં દત્ત્વા મુદ્રાં પ્રકલ્પયેત્

વિધાય ગોલકં સમ્યઙ્મૃન્મૂષાસમ્પુટે ક્ષિપેત્ ।
શોષયેન્મુદ્રિતં કૃત્વા પચેદ્ ગજપુટે તતઃ

પારદો ભસ્મતામ્ ઇત્થં પુટેનૈકેન ગચ્છતિ ।
સ્વાઙ્ગશીતં સમુદ્ધૃત્ય સર્વકર્મસુ યોજયેત્

પ્રોત્તાનખર્પરે ચુલ્લ્યાં સ્ફટિકાલેપિતે ક્ષિપેત્ ।
પુનર્નવારસે પક્વો મર્દનાન્મ્રિયતે રસઃ

<મેર્ચુર્ય્:: મૃત:: પરીક્ષા>
અતેજા અગુરુઃ શુભ્રો લોહહા ચાચલો રસઃ ।
યદા નાવર્તતે વહ્નૌ નોર્ધ્વં ગચ્છેત્તદા મૃતઃ

<મેર્ચુર્ય્:: મૃત:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
પારદઃ સર્વરોગઘ્નો યોગવાહી સરો ગુરુઃ ।
પાણ્ડુતાકૃમિકુષ્ઠઘ્નો વૃષ્યો બલ્યો રસાયનઃ

સૂતો ધાતુરસાઃ સર્વે જીર્ણા જીર્ણા ગુણાધિકાઃ ।
<મેર્ચુર્ય્:: મૃત:: સ્તોરગે>
દન્તે શૃઙ્ગે મણૌ વેણૌ રક્ષયેત્સાધિતં રસમ્

<wએઇઘ્ત્ ઓf દ્રુગ્સ્>
પિત્તાનિ ષોડશાંશેન વિષાણામપિ રક્તિકા ।
ગુટીરસેષ્વનુક્તો ઽપિ જ્ઞેયો વિધિરયં સ્વયમ્

<મેર્ચુર્ય્:: સેવન>
સર્વરોગવિનાશાર્થં દેહદાર્ઢ્યસ્ય હેતવે ।
શુદ્ધકાયશ્ચ પથ્યાશી સેવેત પૂજ્યપૂજનાત્

વલ્લમેકં નરેઽશ્વે તુ ગદ્યાણં ચ ગજે દ્વયમ્ ।
દત્તઃ સૂતો હરેદ્રોગાન્ ધાતુયુગ્વા નિજૌષધૈઃ

રસસ્ય વિકૃતૌ સત્યાં મૂર્છા હિક્કા જ્વરોઽરતિઃ ।
કાસઃ શ્વાસો ભ્રમો મોહો દાહઃ કમ્પશ્ચ જાયતે

તચ્છાન્ત્યૈ બીજપૂરસ્ય રસં શુણ્ઠીં ચ સૈન્ધવમ્ ।
પિબેદ્વા ગોજલે સિદ્ધં મૂલં કર્કોટજં શુભમ્

યત્રાગારે રસાધીશઃ પૂજ્યતે બહુભક્તિતઃ ।
તદપત્યધનૈઃ પૂર્ણમ્ આધિવ્યાધિવિવર્જિતમ્