રસાર્ણવસુધાકર · અધ્યાય 3

268
ઇતિ શ્રીમદ્-આન્ધ્ર-મણ્ડલાધીશ્વર-પ્રતિગણ્ડ-ભૈરવ-શ્રીમદ્-અનપોત-નરેન્દ્ર-નન્દન-ભુજ-બલ-ભીમ-શ્રી-સિંહ-ભૂપાલ-વિરચિતે રસાર્ણવ-સુધાકર-નામ્નિ નાટ્યાલઙ્કાર-શાસ્ત્રે રસિકોલ્લાસો નામ
દ્વિતીયો વિલાસઃ
॥2॥
(3)
તૃતીયો વિલાસઃ
ભાવકોલ્લાસઃ
સ ક્ષેમદાયી કમલાનુકૂલઃ
કઠોર-પારાવત-કણ્ઠ-નીલઃ ।
કૃપા-નિધિર્ ભવ્ય-ગુણાભિરામઃ
પરઃ પુમાન્ રજ-મહીધ્ર-વાસી

1
ભવત્વ્ ઇતિ સમ્બન્ધઃ સ્મરણીયઃ ।
તદ્ ઈદૃશ-રસાધારં નાટ્યં રૂપકમ્ ઇત્ય્ અપિ ।
નટસ્યાતિપ્રવીણસ્ય કર્મત્વાન્ નાટ્યમ્ ઉચ્યતે

2
યથા મુખાદૌ પદ્માદેર્ આરોપે રૂપક-પ્રથા ।
તથૈવ નાયકારોપો નટે રૂપકમ્ ઉચ્યતે । 3
તચ્ ચ નાટ્યં દશ-વિધં વાક્યાર્થાભિનયાત્મકમ્

4અ
તથા ચ ભારતીયે (18.2-3)-
નાટકં સપ્રકરણમ્ અઙ્કો વ્યાયોગ એવ ચ ।
ભાણઃ સમવકારશ્ ચ વીથી પ્રહસનં ડિમઃ ।
ઈહામૃગશ્ ચ વિજ્ઞેયો દશધા નાટ્ય-લક્ષણમ્ ।

રસેતિવૃત્ત-નેતારસ્ તત્-તદ્-રૂપક-ભેદકાઃ । 4
લક્ષિતૌ રસનેતારાવ્ ઇતિવૃત્તં તુ કથ્યતે

ઇતિવૃત્ત-કથા-વસ્તુ-શબ્દાઃ પર્યાય-વાચિનઃ । 5
ઇતિવૃત્તં પ્રબન્ધસ્ય શરીરં ત્રિવિધં હિ તત્

ખ્યાતં કલ્પ્યં ચ સઙ્કીર્ણં ખ્યાતં રામ-કથાદિકમ્ । 6
કવિ-બુદ્ધિ-કૃતં કલ્પ્યં માલતી-માધવાદિકમ્

સઙ્કીર્ણમ્ ઉભયાયત્તં લવ-રાઘવ-ચેષ્ટિતમ્ । 7
લક્ષ્યેષ્વ્ એતત્ તુ બહુધા દિવ્ય-મર્ત્યાદિ-ભેદતઃ

તચ્ ચેતિવૃત્તં વિદ્વદ્ભિઃ પઞ્ચધા પરિકીર્તિતમ્ । 8
બીજં બિન્દુઃ પતાકા ચ પ્રકરી કાર્યમ્ ઇત્ય્ અપિ

અથ બીજઃ-
યત્ તુ સ્વલ્પમ્ ઉપક્ષિપ્તં બહુધા વિસ્તૃતિં ગતમ્ । 9
કાર્યસ્ય કારણં પ્રાજ્ઞૈસ્ તદ્ બીજમ્ ઇતિ કથ્યતે ।
ઉપ્તં બીજં તરોર્ યદ્વદ્ અઙ્કુરાદિ-પ્રભેદતઃ

10
ફલાય કલ્પતે તદ્વન્ નાયકાદિ-વિભેદતઃ ।
ફલાયૈતદ્ ભવેદ્ યસ્માદ્ બીજમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે

11
યથા બાલ-રામાયણે પ્રથમ-દ્વિતીયાઙ્કયોઃ કલ્પિતે મુખ-સન્ધૌ સ્વલ્પો રામોત્સાહો બીજમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
અથ બિન્દુઃ-
ફલે પ્રધાને બીજસ્ય પ્રસઙ્ગોક્તૈઃ ફલાન્તરૈઃ ।
વિચ્છિન્ને યદ્ અવિચ્છેદ-કારણં બિન્દુર્ ઉચ્યતે

12
જલ-બિન્દુર્ યથા સિઞ્ચંસ્ તરુ-મૂલં ફલાય હિ ।
તથૈવાયમ્ ઉપક્ષિપ્તો બિન્દુર્ ઇત્ય્ અભિધીયતે

13
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] તૃતીય-ચતુર્થાઙ્કયોઃ કલ્પિતે પ્રતિમુખ-સન્ધૌ નિક્ષિપ્તો રાવણ-વિરોધ-મૂલં સીતા-પરિગ્રહો બિન્દુર્ ઉચ્યતે ।
અથ પતાકા--
યત્ પ્રધાનોપકરણ-પ્રસઙ્ગાત્ સ્વાર્થમ્ ઋચ્છતિ ।
સા સ્યાત્ પતાકા સુગ્રીવ-મકરન્દાદિ-વૃત્તવત્

14
અથ પ્રકરી-
યત્ કેવલં પરાર્થસ્ય સાધકં ચ પ્રદેશ-ભાક્ ।
પ્રકરી સા સમુદ્દિષ્ટા નવ-વૃન્દાદિ-વૃત્તવત્

15
પતાકા-પ્રકરી-વ્યપદેશો ભાવ-પ્રકાશિકા-કારેણોક્તઃ, યથા-
યથા પતાકા કસ્યાપિ શોભાકૃચ્ ચિહ્ન-રૂપતઃ ।
સ્વસ્યોપનાયકાદીનાં વૃત્તાન્તસ્ તદ્વદ્ ઉચ્યતે

શોભાયૈ વેદિકાદીનાં યથા પુષ્પાક્ષતાદયઃ ।
તથ ર્તુ-વર્ણનાદિસ્ તુ પ્રસઙ્ગે પ્રકરી ભવેત્

ઇતિ (ભાવ-પ્રકાશે) ।
અથ પતાકા-સ્થાનકાનિ-
અઙ્ગસ્ય ચ પ્રધાનસ્ય ભાવ્યવસ્થસ્ય સૂચકમ્ ।
યદ્ આગન્તુક-ભાવેન પતાકા-સ્થાનકં હિ તત્

16
એતદ્ દ્વિધા તુલ્ય-સંવિધાનં તુલ્ય-વિશેષણમ્ ।
તત્રાદ્યં ત્રિ-પ્રકારં સ્યાદ્ દ્વિતીયં ત્વ્ એકમ્ એવ હિ ।17
એવં ચતુર્વિધં જ્ઞેયં પતાકા-સ્થાનકં બુધૈઃ

18અ
તથા ચ ભરતઃ (19.31)-
સહસૈવાર્થ-સમ્પત્તિર્ ગુણવત્ય્ ઉપચારતઃ ।
પતાકા-સ્થાનકમ્ ઇદં પ્રથમં પરિકીર્તિતમ્

ઇતિ ।
યથા રત્નાવલ્યામ્-
વિદૂષકઃ- ભોઃ ! એસા ક્ખુ અબરા દેબી બાસબદત્તા । (ભોઃ ! એષા ખલુ અપરા દેવી વાસવદત્તા ।)
રાજા (સશઙ્કં રત્નાવલી-હસ્તં વિસૃજતિ ।)
ઇત્ય્ અત્ર ઇયં વાસવત્તેત્ય્ અનેનોપચાર-પ્રયોગેણ ભાવિનો વાસવદત્તા-કોપસ્ય સૂચનાત્ સહસાર્થ-સમ્પત્તિ-રૂપમ્ ઇદમ્ એકં પતાકા-સ્થાનકમ્ ।
તથા ચ (19.32)-
વચઃ સાતિશયં શ્લિષ્ટં કાવ્ય-બન્ધ-સમાશ્રયમ્ ।
પતાકા-સ્થાનકમ્ ઇદં દ્વિતીયં પરિકીર્તિતમ્

ઇતિ ।
યથા ઉત્તર-રામ-ચરિતે (1.38)-
ઇયં ગેહે લક્ષ્મીર્ ઇયમ્ અમૃત-વર્તિર્ નયનયોર્
અસાવ્ અસ્યાઃ સ્પર્શો વપુષિ બહલશ્ ચન્દન-રસઃ ।
અયં કણ્ઠે બાહુઃ શિશિર-મસૃણો મૌક્તિક-સરઃ
કિમ્ અસ્યા ન પ્રેયો યદિ પરમ્ અસહ્યસ્ તુ વિરહઃ

(પ્રવિશ્ય) પ્રતીહારી-દેવ ઉપસ્થિતઃ ।
રામઃ-અયે કઃ ? ઇત્ય્ અત્ર ભવિષ્યતઃ સીતા-વિરહસ્ય સૂચનાદ્ ઇદં શ્લિષ્ટં નામ દ્વિતીયં પતાકા-સ્થાનકમ્ ।
તથા ચ (19.33)-
અર્થોપક્ષેપણં યત્ર લીનં સ-વિનયં ભવેત્ ।
શ્લિષ્ટ-પ્રત્યુત્તરોપેતં તૃતીયમ્ ઇદમ્ ઇષ્યતે

યથા વેણી-સંહારે (2.23), રાજા-
લોલાંશુકસ્ય પવનાકુલિતાંશુકાન્તં
ત્વદ્-દૃષ્ટિ-હારિ મમ લોચન-બાન્ધવસ્ય ।
અધ્યાસિતું તવ ચિરં જઘન-સ્થલસ્ય
પર્યાપ્તમ્ એવ કરભોરુ મઓરુ-યુગ્મમ્

(પ્રવિશ્ય સમ્ભ્રાન્તઃ) કઞ્ચુકી-દેવ ભગ્નમ્ । દેવ ભગ્નમ્ !
રાજા-કેન ?
કઞ્ચુકી-દેવ ભીમેન ।
રાજા-આઃ કિં પ્રલપસિ ?
ઇત્ય્ અત્ર શ્લિષ્ટ-પ્રત્યુત્તરેણ કઞ્ચુકિ-વાક્યેન ભાવિનો દુર્યોધનોરુ-ભઙ્ગસ્ય સૂચનેન શ્લિષ્ટોત્તરં નામ તૃતીયમ્ ઇદં પતાકા-સ્થાનકમ્ ।
તથા ચ (19.34) -
દ્વ્ય્-અર્થો વચન-વિન્યાસઃ સુશ્લિષ્ટઃ કાવ્ય-યોજિતઃ ।
ઉપન્યાસ-સુયુક્તશ્ ચ તચ્ ચતુર્થમ્ ઉદાહૃતમ્

ઇતિ ।
યથા-
ઉદ્દામોત્કલિકાં વિપાણ્ડુર્ અરુચં પ્રારબ્ધ-જૃમ્ભાં ક્ષણાદ્
આયાસં શ્વસનોદ્ગમૈર્ અવિરલૈર્ આતન્વતીમ્ આત્મનઃ ।
અદ્યોદ્યાન-લતામ્ ઇમાં સમદનાં નારીમ્ ઇવાન્યાં ધ્રુવં
પશ્યન્ કોપ-વિપાટલ-દ્યુતિ મુખં દેવ્યાઃ કરિષ્યામ્ય્ અહમ્

(રત્નાવલ્યાં 2.4)
ઇત્ય્ અત્ર વિશેષણ-શ્લેષેણ ભાવિનો રત્નાવલી-સન્દર્શનસ્ય સૂચનાત્ તુલ્ય-વિશેષણં નામ ચતુર્થં પતાકા-સ્થાનકમ્ ઇદમ્ ।
અથ કાર્યમ્-
વસ્તુનસ્ તુ સમસ્તસ્ય ધર્મ-કામાર્થ-લક્ષણમ્ । 18
ફલં કાર્યમ્ ઇતિ શુદ્ધં મિશ્રં વા કલ્પયેત્ સુધીઃ

19અ
શુદ્ધં, યથા માલતી-માધવે (10.23), કામન્દકી-
યત્ પ્રાગ્ એવ મનોરથૈર્ વૃતમ્ અભૂત્ કલ્યાણમ્ આયુષ્મતોસ્
તત્ પુણ્યૈર્ મદ્-ઉપક્રમૈશ્ ચ ફલિતં ક્લેશોઽ પિ મચ્-છિષ્યયોઃ ।
નિષ્ણાતશ્ ચ સમાગમોઽ ભિવિહિતસ્ ત્વત્-પ્રેયસઃ કાન્તયા
સમ્પ્રીતૌ નૃપ-નન્દનૌ યદ્ અપરં પ્રેયસ્ તદ્ અપ્ય્ ઉચ્યતામ્

ઇત્ય્ અત્ર કાવ્યોપસંહાર-શ્લોકેન તૃતીય-પુરુષાર્થસ્યૈવ ફલ-કથનાત્ શુદ્ધં કાર્યમ્ ઇદમ્ ।
મિશ્રં, યથા બાલ-રામાયણે (10.104)-
રુગ્ણં ચાજગવં ન ચાતિકુપિતો ભર્ગઃ સુર-ગ્રામણીઃ
સેતુશ્ ચ ગ્રથિતઃ પ્રસન્ન-મધુરો દૃષ્ટશ્ ચ વારાં નિધિઃ ।
પૌલસ્ત્યશ્ ચરમ-સ્થિતશ્ ચ ભગવાન્ પ્રીતઃ શ્રુતીનાં કવિઃ
પ્રાપ્તં યાનમ્ ઇદં ચ યાચિતવતે દત્તં કુબેરાય ચ

ઇત્ય્ અનેનોપસંહાર-શ્લોકેન મિશ્રસ્ય ત્રિવર્ગ-ફલસ્ય કથનાન્ મિશ્રમ્ ઇદમ્ ।
પ્રધાનમ્ અઙ્ગમ્ ઇતિ ચ તદ્ વસ્તુ દ્વિવિધં પુનઃ । 19
પ્રધાનં નેતૃ-ચરિતં પ્રધાન-ફલ-બન્ધિ ચ

કાવ્યે વ્યાપિ પ્રધાનં તદ્ યથા રામાદિ-ચેષ્ટિતમ્ । 20
નાયકાર્થ-કૃદ્-અઙ્ગં સ્યાન્ નાયકેતર-ચેષ્ટિતમ્

નિત્યં પતાકા પ્રકરી ચાઙ્ગં બીજાદયઃ ક્વચિત્ । 21
બીજત્વાદ્ બીજમ્ આદૌ સ્યાત્ ફલત્વાત્ કાર્યમ્ અન્તતઃ

તયોઃ સન્ધાન્ અ-હેતુત્વાન્ મધ્યે બિન્દું પ્રકલ્પયેત્ । 22
યથાયોગં પતાકાયાઃ પ્રકર્યાશ્ ચ નિયોજનમ્

અથ કાર્યસ્ય પઞ્ચાવસ્થાઃ-
કાર્યસ્ય પઞ્ચધાવસ્થા નાયકાદિ-ક્રિયા-વશાત્ । 23
આરમ્ભ-યત્ન-પ્રાપ્ત્ય્-આશા-નિયતાપ્તિ-ફલાગમાઃ ।
તત્ર મુખ્ય-ફલોદ્યોગ-માત્રમ્ આરમ્ભ ઇષ્યતે

24
યથા બાલ-રામાયણે મુખ-સન્ધૌ રામસ્ય લોકોત્તરોત્કર્ષ-પ્રાપ્તયે વ્યવસાય-માત્રમ્ આરમ્ભઃ ।
અથ યત્નઃ-
યત્નસ્ તુ તત્-ફલ-પ્રાપ્ત્યામ્ ઔત્સુક્યેન તુ વર્તનમ્

25અ
યથા તત્રૈવ પ્રતિમુખ-સન્ધૌ તાટક-પાતન-ભૂત-પતિ-ધનુર્-દલનાદિષુ રામસ્ય યત્નઃ ।
અથ પ્રાપ્ત્ય્-આશા-
પ્રાપ્ત્ય્-આશા તુ મહાર્થસ્ય સિદ્ધિ-સદ્ભાવ-ભાવના[*17]

25બ્
[*17] સિદ્ધ-સદ્-ભાવના મતા.
યથા તત્રૈવ ગર્ભ-સન્ધૌ માલવન્ માયા-પ્રયોગ-વન-પ્રવાસ-સીતાપહરણાદિભિર્ અન્તરિતાયાઃ રામસ્ય પરમોત્કર્ષ-પ્રાપ્તેર્ ધનુર્-ભઙ્ગાદિ-સુગ્રીવ-સન્ધિ-સેતુ-બન્ધનાદિભિઃ સિદ્ધિ-સદ્-ભાવ-ભાવના-કથનાત્ પ્રાપ્ત્ય્-આશા ।
અથ નિયતાપ્તિઃ-
નિયતાપ્તિર્ અવિઘ્નેન કાર્ય-સંસિદ્ધિ-નિશ્ચયઃ

26અ
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] વિમર્શ-સન્ધૌ નિખિલ-રક્ષઃ-કુલ-નિબર્હણાદ્ અવિઘ્નેન રામસ્ય ફલ-સંસિદ્ધિ-નિશ્ચયો નિયતાપ્તિઃ ।
અથ ફલાગમઃ-
સમગ્રેષ્ટ-ફલાવાપ્તિર્ ભવેદ્ એવ ફલાગમઃ

26બ્
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] નિર્વહણ-સન્ધૌ રામસ્ય તાતાજ્ઞા-નિર્બહણ-વૈર-પ્રશમન-રાજ્યોપભોગૈર્ લોકોત્તર-ત્રિવર્ગ-ફલસ્યાવાપ્તિઃ ફલાગમઃ ।
અથ સન્ધિઃ-
એકૈકસ્યાસ્ ત્વ્ અવસ્થાયાઃ પ્રકૃત્યા ચૈકયૈકયા ।
યોગઃ સન્ધિર્ ઇતિ જ્ઞેયો નાટ્ય-વિદ્યા-વિશારદૈઃ

27
પતાકાયાસ્ ત્વ્ અવસ્થાનં ક્વચિદ્ અસ્તિ ન વા ક્વચિત્ ।
પતાકા-વિરહે બીજં બિન્દું વા કલ્પયેત્ સુધીઃ

28
મુખ્ય-પ્રયોજન-વશાત્ કથાઙ્ગાનાં સમન્વયે ।
અવાન્તરાર્થ-સમ્બન્ધઃ સન્ધિઃ સન્ધાન-રૂપતઃ

29
(તત્ર પઞ્ચ-સન્ધયો ભવન્તિ-)
મુખ-પ્રતિમુખે ગર્ભ-વિમર્શાવ્ ઉપસંહૃતિઃ ।
પઞ્ચૈતે સન્ધયઃ
(મુખ-સન્ધિસ્ તદ્-અઙ્ગાનિ ચેત્થમ્-)
તેષુ યત્ર બીજ-સમુદ્ભવઃ

30
નાના-વિધાનામ્ અર્થાનાં રસાનામ્ અપિ કારણમ્ ।
તન્ મુખં તત્ર ચાઙ્ગાનિ બીજારમ્ભાનુરોધતઃ

31
ઉપક્ષેપઃ પરિકરઃ પરિન્યાસો વિલોભનમ્ ।
યુક્તિઃ પ્રાપ્તિઃ સમાધાનં વિધાનં પરિભાવના । 32
ઉદ્ભેદ-ભેદૌ કરણમ્ ઇતિ દ્વાદશ યોજયેત્

33અ
તત્રોપક્ષેપઃ-
ઉપક્ષેપસ્ તુ બીજસ્ય સૂચના કથ્યતે બુધૈઃ

33બ્
યથા બાલ-રામાયણે પ્રતિજ્ઞાત-પૌલસ્ત્ય-નામનિ પ્રથએઽ ઙ્કે-
(તતઃ પ્રવિશતિ વિશ્વામિત્ર-શિષ્યઃ) શુનઃશેપઃ-પ્રાતઃસવન એવ યજમાનં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિઇત્ય્ ઉપક્રમ્યà રાક્ષસ-રક્ષૌષધં રામમ્ આનેતું સિદ્ધાશ્રમાદ્ અયોધ્યાં ગતવતા તાત-વિશ્વામિત્રેણ યજ્ઞોપનિમન્ત્રિતસ્ય પરમ-સુહૃદઃ શ્રોત્રિય-ક્ષત્રિયસ્ય સીરધ્વજસ્ય સ્વ-પ્રતિનિધિઃ પ્રેષિતોઽ સ્મિ ઇત્ય્ અન્તેન (1.23 પદ્યાત્ પૂર્વમ્] રાવણાદિ-દુષ્ટ-રાક્ષસ-શિક્ષા-લક્ષણ-રામોત્સાહોપબૃંહક-વિશ્વામિત્રારમ્ભ-રૂપસ્ય બીજસ્ય સૂચનાદ્ ઉપક્ષેપઃ ।
અથ પરિકરઃ-
પરિક્રિયા તુ બીજસ્ય બહુલીકરણં મતમ્

34અ
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] (પ્રવિશ્ય તાપસ-ચ્છમના) રાક્ષસઃ-
સમ્પ્રેષિતો માલ્યવતામ્ અહમ્ અદ્ય
જ્ઞાતું પ્રવૃત્તિં કુશિકાત્મજસ્ય ।
પુરીં નિમીનાં મિથિલાં ચ ગન્તું
તાં ચાપ્ય્ અયોધ્યાં રઘુ-રાજધાનીમ્

(1.23)
કુલ-પુત્રકેતિ સપ્રસામદ્ આશ્લિષ્ટોઽ સ્મિ ઇત્ય્ ઉપક્રમ્યà સ હિ નક્તં-ચરાણાં નિસર્ગામિત્રો વિશ્વામિત્રો વ્રત-ચર્યયા, વીર-વ્રત-ચર્યયા સમર્થો દશરથોઽ પિ તથાવિધ એવ એવ (1.25 પદ્યાદ્ અનન્તરં] ઇત્ય્ અન્તેન વિશ્વામિત્રારમ્ભસ્ય માલ્યવદાદિ-વિતર્ક-ગોચરત્વેન બહુલીકરણાત્ પરિકરઃ ।
અથ પરિન્યાસઃ-
બીજ-નિષ્પત્તિ-કથનં પરિન્યાસ ઇતીર્યતે

34બ્
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] રાક્ષસઃ (પુરોઽ વલોક્ય)-કથં તાપસઃ । (પ્રત્યભિજ્ઞાય) તત્રાપિ વિશ્વામિત્ર-ધર્મ-પુત્રઃ શુનઃશેપઃ ઇત્ય્ ઉપક્રમ્યà સમ્પ્રત્ય્ એવ રાક્ષસ-ભયાત્ સત્રે દીક્ષિષ્યમાણઃ સ ભગવાન્ ગોપ્તારં રામભદ્રં વરીતુમ્ અયોધ્યાં ગતઃ । રાક્ષસઃ (સ-ત્રાસં સ્વગતમ્)-હન્ત કથમ્ એતદ્ અપિ નિષ્પન્નમ્ । (પ્રકાશમ્) ભગવન્ મા કોપીઃ ઇત્ય્ આદિના (સ્વગતમ્) કૃતં યત્ કર્તવ્યમ્ । સમ્પ્રતિ ચાર-સઞ્ચારસ્યાયમ્ અવસરઃ (1.27 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] ઇત્ય્ અન્તેન વિશ્વામિત્રાનુભાવ-કથનાત્ સરાક્ષત્રાસ-કથનાચ્ ચ બીજ-નિષ્પત્તેઃ પરિન્યાસઃ ।
અથ વિલોભનમ્-
નાયકાદિ-ગુણાનાં યદ્ વર્ણનં તદ્ વિલોભનમ્

35અ
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] રાવણઃ-
યસ્યારોપણ-કર્મણાપિ બહવો વીર-વ્રતં ત્યાજિતાઃ

ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય, રાવણઃ (સપ્રત્યાશમ્)-
નિર્માલ્યં નયન-શ્રિયઃ કુવલયં વક્ત્રસ્ય દાસઃ શશી
કાન્તિઃ પ્રાવરણં તનોર્ મધુમુચો યસ્યાશ્ ચ વાચઃ કિલ ।
વિંશત્યા રચિતાઞ્જલિઃ કર-પુટૈસ્ ત્વાં યાચતે રાવણસ્
તાં દ્રષ્ટું જનકાત્મજાં હૃદય હે નેત્રાણિ મિત્રીકુરુ

(1.40)
ઇત્ય્ અન્તેન તદ્-ગુણ-વર્ણનાદ્ વિલોભનમ્ ।
અથ યુક્તિઃ-
સમ્યક્ પ્રયોજનાનાં હિ નિર્ણયો યુક્તિર્ ઇષ્યતે

35બ્
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] પરશુરામ-રાવણીય-નામનિ દ્વિતીયાઙ્કે-
(તતઃ પ્રવિશતિ) ભૃઙ્ગિરિટિઃ (પરિક્રામન્ન્ આત્માનં નિર્વર્ણ્ય)-અયે નિરૂપતાપિ ક્વચિન્ મહતેઽ ભુયદયાય ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય, ભૃઙ્ગિરિટિઃ-આમ્, નારદ યથા સમર્થયસે । તથા હિ-
એકં કૈલાસમ્ અદ્રિં કર-ગતમ્ અકરોચ્ ચિચ્છદે ક્રૌઞ્ચમ્ અન્યો
લઙ્કામ્ એકઃ કુબેરાદ્ અહૃત વસતયે કોઙ્કણાનબ્ધિતોઽ ન્યઃ ।
એકઃ શક્રસ્ય જેતા સમિતિ ભગવતઃ કાર્તિકેયસ્ય ચાન્યસ્
તત્ કામં કર્મ-સામ્યાત્ કિમ્ અપરમ્ અનયોર્ મધ્યગા વીર-લક્ષ્મીઃ

(2.15)
ઇત્ય્ અન્તેન રાઘવ-પ્રતિનાયકયોર્ ભાર્ગવ-રાવણયોઃ કર્મ-સામ્ય-નિર્ણય-કથનાદ્ યુક્તિઃ ।
અથ પ્રાપ્તિઃ-
પ્રાજ્ઞૈઃ સુખસ્ય સમ્પ્રાપ્તિઃ પ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ અભિધીયતે

36અ
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] નારદઃ (સહર્ષં હસ્તમ્ ઉદ્યમ્ય)-
ચિત્રં નેત્ર-રસાયનં ત્રિદશતાસિદ્ધેર્ મહા-મઙ્ગલં
મોક્ષ-દ્વારમ્ અપાવૃતં મમ મનઃ-પ્રહ્લાદના-ભેષજમ્ ।
સાકં નાક-પુરન્ધિર્ભિર્ નવ-પતિ-પ્રાપ્ત્ય્-ઉત્સુકાભિઃ સુરાઃ
સર્વે પશ્યત રામ-રાવણ-રણં વક્ત્ય્ એષ વો નારદઃ

(2.16)
ઇત્ય્ અત્ર નારદસ્ય યુદ્ધાવલોકન-હર્ષ-પ્રાપ્તેઃ પ્રાપ્તિઃ ।
અથ સમાધાનં-
બીજસ્ય પુનર્ આધાનં સમાધાનમ્ ઇહોચ્યતે

36બ્
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] ભૃઙ્ગિરિટિઃ-યુદ્ધ-રુચે મા નિર્ભરં સંરમ્ભસ્વ । ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય । અયોધ્યાં ગત્વા પરં રામ-રાવણીયં યોજયિષ્યામિ (2.16 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] ઇત્ય્ અન્તેન રાઘવોત્સાહ-બીજસ્ય નારદેન પુનર્ આધાનાત્ સમાધાનમ્ ।
અથ વિધાનં-
સુખ-દુઃખ-કરં યત્ તુ તદ્ વિધાનં બુધા વિદુઃ

37અ
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] પ્રથમાઙ્કે, સીતા (સ-સાધ્વસૌત્સુક્યમ્)-અમ્મો રક્ખસો ત્તિ સુણિઅ સચ્ચં સજ્ઝસ-કોદહલાણં મજ્ઝે બટ્ટામિ । (અંહો રાક્ષસ ઇતિ શ્રુત્વા સત્યં સાધ્વસ-કૌતૂહલયોર્ અન્તરે વર્તે ।) ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય સીતા-તાદસદાનંદમિસ્સાણં અન્તરે ઉબબિસિસ્સં (તાત-શતાનન્દ-મિશ્રાણામ્ અન્તરે ઉપવેક્ષ્યામિ) । (1.42 પદ્યાત્ પૂર્વમ્] ઇત્ય્ અન્તેન સીતાયાઃ અદૃષ્ટ-પૂર્વ-રાક્ષસ-દર્શનેન સુખ-દુઃખ-વ્યતિકરાખ્યાનાદ્ વિધાનમ્ ।
અથ પરિભાવના-
શ્લાઘ્યૈશ્ ચિત્ત-ચમત્કારો ગુણાદ્યૈઃ પરિભાવના

37બ્
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે], રાવણઃ (સૌત્સુક્યં વિલોક્ય સ્વગતમ્)-અહો ત્રિભુવનાતિશાયિ મકરધ્વજ-સઞ્જીવનં રામણીયકમ્ અસ્યાઃ । તથા હિ-
ઇન્દુર્ લિપ્ત ઇવાઞ્જનેન જડિતા દૃષ્ટિર્ મૃગીણામ્ ઇવ
પ્રમ્લાનારુણિમેવ વિદ્રુમલતા શ્યામેવ હેમ-પ્રભા ।
પારુષ્યં કલયા ચ કોકિલ-વધૂ-કણ્ઠેષ્વ્ ઇવ પ્રસ્તુતં
સીતાયાઃ પુરતશ્ ચ હન્ત શિખિનાં બર્હાઃ સગર્હા ઇવ

(1.42)
ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય, શતાનન્દઃ (અપવર્ય)-અહો લઙ્કાધિપતેર્ અપૂર્વ-ગર્વ-ગરિમા । યન્ મમાપિ શતાનન્દસ્ય ન નિશ્ચિનુતે ચેતઃ । કિં ભવિષ્યતિ (1.46 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] ઇત્ય્ અન્તેન રાવણસ્ય સીતા-રામણીયક-દર્શનેન શતાનન્દસ્ય રાવણોત્સાહ-દર્શનેન ચ તયોશ્ ચિત્ત-ચમત્કાર-કથનાત્ પરિભાવના ।
અથોદ્ભેદઃ-
ઉદ્ઘાતનં યદ્ બીજસ્ય સ ઉદ્ભેદઃ પ્રકીર્તિતઃ

38અ
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] દ્વિતીયાઙ્કે, રાવણઃ-ત્રૈયામ્બકઃ પરશુર્ એષ નિસર્ગ-ચણ્ડ (2.36) ઇત્ય્ આદિ પઠતિ । જામદગ્ન્યઃ-અપકુર્વતાપિ ભવતા પરમ્ ઉપકૃતમ્ । યદ્ એષ સ્મારિતોઽ સ્મીત્ય્ ઉપક્રમ્ય (2.44 પદ્યાત્ પૂર્વમ્]-
લોકોત્તરં ચરિતમ્ અર્પયતિ પ્રતિષ્ઠાં
પુંસાં કુલં ન હિ નિમિત્તમ્ ઉદારતાયાઃ ।
વાતાપિતાપન-મુનેઃ કલશાત્ પ્રસૂતિર્
લીલાયિતં પુનર્ અમુષ્ય સમુદ્ર-પાનમ્

(2.51)
ઇત્ય્ અન્તેન ગૂઢ-શઙ્કર-ધનુર્ અધિક્ષેપોદ્ઘાટનાદ્ વા લોકોત્તર-ચરિત-સામાન્ય-વર્ણનેન તિરોહિત-રામચન્દ્રોત્સાહોદ્ઘાટનાદ્ વા ઉદ્ભેદઃ ।
અથ ભેદઃ-
બીજસ્યોત્તેજનં ભેદો યદ્ વા સઙ્ઘાત-ભેદનમ્

38બ્
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] રાવણઃ (વિલોક્ય)-અથ યાચિત-પરશુના પરશુરામેણ કિમ્ અભિહિતમ્ આસીત્ ।
માયામયઃ-ત્રૈલોક્ય-માણિક્ય રામોદન્તમ્ આકર્ણયતુ સ્વામી ।
પૌલસ્ત્યઃ પ્રણયેન યાચત ઇતિ શ્ર્તુવા મનો મોદતે
દેયો નૈષ હર-પ્રસાદ-પરશુસ્ તેનાધિકં તામ્યતિ ।
તદ્ વાચ્યઃ સ દશાનનો મમ ગિરા દત્તા દ્વિજેભ્યો મહી
તુભ્યં બ્રૂહિ રસાતલ-ત્રિદિવયોર્ નિર્જિત્ય કિં દીયતામ્

(2.20)
રાવણઃ-કદા નુ ખલુ પરશુરામો રસાતલ-ત્રિદિવયોર્ જેતા દાતા ચ સંવૃત્તઃ । રાવણઃ પુનઃ પ્રતિગ્રહીતા ચ । તતસ્ ત્વયા કિમ્ અસૌ પ્રત્યુક્તઃ । ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય
માયામયઃ-દેવ પ્રકૃતિ-રોષણો રેણુકાપુત્રઃ । તત્ તમ્ એવાગતમ્ અહમ્ ઉત્પ્રેક્ષે ।
રાવણઃ-પ્રિયં નઃ (2.24 પદ્યાત્ પૂર્વમ્] ઇત્ય્ અન્તેન પ્રતિનાયક-રૂપ-ભાર્ગવ-રાવણયોર્ ઉત્તેજનાદ્ ભેદઃ ।
અથ કરણમ્-
પ્રસ્તુતાર્થ-સમારમ્ભં કરણં પરિચક્ષતે

39અ
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] (2.25 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] ઉભાવ્ અપિ ચાપારોપણં નાટયતઃ ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય આ અઙ્ક-પરિસમાપ્તેઃ જામદગ્ન્ય-રાવણયોઃ પ્રસ્તુત-યુદ્ધારમ્ભ-કથનાત્ કરણમ્ ।
અથ પ્રતિમુખ-સન્ધિઃ-
બીજ-પ્રકાશનં યત્ર દૃશ્યાદૃશ્યતયા ભવેત્ । 39
તત્ સ્યાત્ પ્રતિમુખં બિન્દોઃ પ્રયત્નસ્યાનુરોધતઃ

ઇહ ત્રયોદશાઙ્ગાનિ પ્રયોજ્યાનિ મનીષિભિઃ । 40
વિલાસ-પરિસર્પૌ ચ વિધુતં શમ-નર્મણી

નર્મ-દ્યુતિઃ પ્રગમનં નિરોધઃ પર્યુપાસનમ્ । 41
પુષ્પં વજ્રમ્ ઉપન્યાસો વર્ણ-સઙ્ગ્રહનં તથા

તત્ર વિલાસઃ-
વિલાસઃ સઙ્ગમાર્થસ્ તુ વ્યાપારઃ પરિકીર્તિતઃ

42
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] વિલક્ષ-લઙ્કેશ્વર-નામનિ તૃતીયાઙ્કે (3.21 પદ્યાત્ પૂર્વમ્] રામઃ-અયે ઇયમ્ અસૌ સા સીતા, યસ્યાઃ સ્વયં વસુમતી માતા યાગ-ભૂર્ જન્મ-મન્દિરં ઇન્દુ-શેખર-કાર્મુકારોપણં ચ પણઃ । (સ-સ્પૃહં નિર્વર્ણ્ય) ઇત્ય્ આરભ્ય, પ્રતીહારઃ-
એતેનોચ્ચૈર્ વિહસિતમ્ અસૌ કાકલી-ગર્ભ-કણ્ઠો
લૌલ્યાચ્ ચક્ષુઃ પ્રહિતમ્ અમુના સાઙ્ગ-ભઙ્ગઃ સ્થિતોઽ યમ્ ।
હારસ્યાગ્રં કલયતિ કરેણૈષ હર્ષાચ્ ચ કિંચિત્
સ્ત્રૈણઃ પુંસાં નવ-પરિગમઃ કામમ્ ઉન્માદ-હેતુઃ

(3.26)
ઇત્ય્ અન્તેન રામાદીનાં સીતાલમ્બનાભિલાષ-કથનાદ્ વિલાસઃ ।
અથ પરિસર્પઃ-
પૂર્વ-દૃષ્ટસ્ય બીજસ્ય ત્વ્ અઙ્ક-ચ્છેદાદિના તથા ।
નષ્ટસ્યાનુસ્મૃતિઃ શશ્વત્ પરિસર્પ ઇતિ સ્મૃતઃ

43
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] પ્રતીહારઃ (સ્વગતમ્)-કથમ્ એતે ક્ષત્રિય-જન-સમુચિતેઽ પિ ચાપારોપણ-કર્મણિ નિખિલાઃ ક્ષત્રિયાઃ વિતથ-સામર્થ્યાઃ વર્તન્તે । તદ્ એષ પરમ્ અનાકલિત-સારો વિકર્તન-કુલ-કુમાર આસ્તે । યદ્ વા, કિમ્ અનેનાપિ-
યસ્ય વજ્ર-મણેર્ ભેદે ભિદ્યન્તે લોહ-સૂચયઃ ।
કરોતુ તત્ર કિં નામ નારી-નખ-વિડમ્બનમ્

(3.66)
(વિચિન્ત્ય) ભવતુ । તથાપિ સઙ્કીર્તયામ્ય્ એનમ્ । અનાકલિત-સારો હિ વીર-પ્રકાણ્ડ-સમ્ભૂતિઃ ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય ।
હેમપ્રભા-સંપણ્ણં ચ પિઅ-સહીએ પાણિ-ગ્ગહણમ્ (3.79 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] (સમ્પન્નં ચ પ્રિય-સખ્યા પાણિ-ગ્રહણમ્) ઇત્ય્ અન્તેન પૂર્વં તાટકાદિ-વધ-દૃષ્ટસ્ય પશ્ચાન્ નિખિલ-ક્ષત્રિય-દુરારોપ-ધૂર્જટિ-ચાપારોપણ-પ્રભાવ-વર્ણનાદ્ નષ્ટસ્ય રામભદ્રોત્સાહસ્ય તદ્-ધનુર્-ભઙ્ગ-ક્રિયા-રૂપેણ સ્મરણાત્ પરિસર્પઃ ।
અથ વિધુતમ્-
નાયકાદેર્ ઈપ્સિતાનામ્ અર્થાનામ્ અનવાપ્તિતઃ ।
અરતિર્ યદ્ ભવેદ્ તદ્ ધિ વિદ્વદ્ભિર્ વિધુતં મતમ્ । 44
અથવાનુનયોત્કર્ષં વિધુતં સ્યાન્ નિરાકૃતિઃ

45અ
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] ભાર્ગવ-ભઙ્ગ-નામનિ ચતુર્થેઽ ઙ્કે, શતાનન્દઃ-
યસ્યાસ્તે જનની સ્વયં ક્ષિતિર્ અયં યોગીશ્વરસ્ તે પિતા

(4.42)
ઇત્ય્ આરભ્ય, રામઃ (વિચિન્ત્ય સ્વગતમ્)-રુદત્ય્ અપિ કમનીયા જાનકી-ઇત્ય્ અન્તેન (4.47 પદ્યાદ્ અનન્તરં] સીતાયાઃ બન્ધુ-વિરહ-જનિતારતિ-કથનાદ્ વિધુતમ્ । અથ વા મતાન્તરેણ તત્રૈવ, રામઃ (સમુપસૃત્ય)-ભગવન્ ભાર્ગવ સદયં પ્રસીદ ઇત્ય્ આરભ્ય, જામદગ્ન્યઃ-નાભિવાદન-પ્રસાદ્યો રેણુકા-સૂનુઃ (4.58 પદ્યાત્ પૂર્વમ્] ઇત્ય્ અત્ર રામાનુનયસ્ય ભાર્ગવેણાસ્વીકારાદ્ વિધૂતમ્ ।
અથ શમઃ-
અરતેઃ શમનં તજ્-જ્ઞાઃ શમમ્ આહુર્ મનીષિણઃ

45બ્
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] (4.57 પદ્યાત્ પૂર્વં) હેમપ્રભા-જુજ્જૈ પફુલ્લ-કોદૂહલ-ત્તણં । પરસુરામ-દંસણેણ ઉણ સસજ્ઝ-સત્તણં ભગ્ગ-ધન-દ્દણ્ડ-ચણ્ડ-ચરિતસ્સ પુરદો રામચંદસ્સ । (યુજ્યતે પ્રફુલ્લ-કૌતૂહલત્વં પરશુરામ-દંશનેન પુનઃ સ-સાધ્વસત્વં ભગ્ન-ધનુર્-દણ્ડ-ચણ્ડ-ચરિતસ્ય પુરતો રામચન્દ્રસ્ય) ઇત્ય્ અત્ર રામચન્દ્ર-પરાક્રમ-કથનાત્ સીતાયાઃ અરતિ-શમનાત્ શમઃ ।
અથ નર્મ-
પરિહાસ-પ્રધાનં યદ્ વચનં નર્મ તદ્ વિદુઃ

46
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] તૃતીયેઽ ઙ્કે, રામઃ (સકણ્ઠ-રોધમ્)-
વાચા કાર્મુકમ્ અસ્ય કૌશિક-પતેર્ આરોપણાયાર્પિતં
મદ્-દોર્-દણ્ડ-હઠાઞ્ચનેન તદ્ ઇદં ભગ્નં કૃત-ન્યક્-કૃતિ ।
નો જાને જનકસ્ તદ્ અત્ર ભગવાન્ વ્રીડા-વશાદ્ ઉત્તરં
નિક્ષેપ્ત્રે નત-કન્ધરો ભગવતે રુદ્રાય કિં દાસ્યતિ

(3.71)
ઇત્ય્ અત્ર જનકાધિપાપલાપેન હાસ-પ્રધાનં નર્મ ।
અથ નર્મ-દ્યુતિઃ-
કોપસ્યાપહ્નવાર્થં યદ્ ધાસ્યં નર્મ-દ્યુતિર્ મતા

46
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] ચતુર્થાઙ્કે વિશ્વામિત્રો જામદગ્ન્યં પ્રતિ-
રામઃ શિષ્યો ભૃગુભવ ભવાન્ ભાગિનેયી-સુતો મે
વામે બાહાવ્ ઉત તદ્-ઇતરે કાર્યતઃ કો વિશેષઃ ।
દિવ્યાસ્ત્રાણાં તવ પશુપતેર્ અસ્ય લાભસ્ તુ મત્તસ્
તત્ ત્વાં યાચે વિરમ કલહાદ્ આર્યકર્મારભસ્વ

(4.69)
જામદગ્ન્યઃ (વિહસ્ય) : માતુર્ માતુલ ન કિંચિદ્ અન્તરં ભવતો ભવાનીવલ્લભસ્ય ચ । (ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય)
રામઃ (વિહસ્ય) : જામદગ્ન્ય ! એકઃ પુનર્ અયં શસ્ત્ર-ગ્રહણાધિકારો યદ્ ગુરુષ્વ્ અપિ તિરસ્કારઃ (તત્રૈવ કિઞ્ચિત્ પરસ્તાત્) ઇત્ય્ અન્તેન ભાર્ગવ-રાઘવયોઃ પૂજ્ય-વિષય-ક્રોધાપહ્નવાર્થં હાસ્ય-કથનાન્ નર્મ-દ્યુતિઃ ।
અથ પ્રગમણમ્-
તત્ તુ પ્રગમનં યત્ સ્યાદ્ ઉત્તરોત્તર-ભાષણમ્

47અ
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે], રામઃ-
કિં પુનર્ ઇમાઃ સર્વઙ્કષા રોષ-વાચઃ ।
સર્વત્યાગી પરિણત-વયાઃ સપ્તમઃ પદ્મ-યોનેઃ

(4.71)
ઇતિ શ્લોકાન્તે જામદગ્ન્યઃ: તત્ કિમ્ ?
રામઃ (સ-ખેદમ્) :
યસ્યાચાર્યકમ્ ઇન્દુ-મૌલિર્ અકરોત્ સ-બ્રહ્મચારી ચિરં
જાતો યત્ર ગુહશ્ ચકાર ચ ભુવં યદ્ ગીત-વીર-વ્રતામ્ ।
તત્ કોદણ્ડ-રહસ્યમ્ અદ્ય ભગવન્ દ્રષ્ટૈષ રામઃ સ તે
હેલોજ્જૃમ્ભિત-જૃમ્ભકેણ ધનુષા ક્ષત્રં ચ નાલં વયમ્

(4.72)
જામદગ્ન્યઃ : સાધુ રે ક્ષત્રિય-ડિમ્ભ, સાધુ । ઇત્ય્ અન્તેન ભાર્ગવ-રાઘવયોર્ ઉક્તિ-પ્રત્યુક્તિ-કથનાત્ પ્રગમનમ્ ।
અથ નિરોધઃ-
યત્ર વ્યસનમ્ આયાતિ નિરોધઃ સ નિગદ્યતે

47બ્
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] જામદગ્ન્યઃ-
પક્વ-કર્પૂર-નિષ્પેષમ્ અયં નિરપિષત્ ત્રયમ્ ।
મમ વ્રીડાં ચ ચણ્ડીશ-ચાપં ચ સ્વં ચ જીવિતમ્

(4.65)
જનકઃ-કથં સન્ન્યસ્ત-શસ્ત્રસ્યાપિ પુનર્ અસ્ત્ર-ગ્રહણ-ક્ષણો વર્તતે ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય,
પ્રહિણુ તદ્ ઇહ બાણાન્ વાર્ધકં માં દુનોતિ

(4.67)
દશરથઃ-ભોઃ સમ્બન્ધિન્ કૃતં કાર્મુક-પરિગ્રહ-વ્યસનેન-ઇત્ય્ અન્તેન જનકસ્ય ભાર્ગવ-નિમિત્તસ્ય જરા-નિમિત્તસ્ય વા વ્યસનસ્ય કથનાદ્ નિરોધઃ ।
અથ પર્યુપાસનમ્-
રુષ્ટસ્યાનુનયો યઃ સ્યાત્ પર્યુપાસનમ્ ઈરિતમ્

48અ
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] વિશ્વામિત્રઃ (જામદગ્ન્યં પ્રતિ)-
રામઃ શિષ્યો ભૃગુ-સુત ભવાન્ ભાગિનેયી-સુતો મે

(4.69)
ઇત્ય્ અત્ર શ્લોકે રોષાન્ધસ્ય ભાર્ગવસ્યાનુનયો વિશ્વામિત્રેણ કૃત ઇતિ પર્યુપાસનમ્ ।
અથ પુષ્પમ્-
સ-વિશેષાભિધાનં યત્ પુષ્પં તદ્ ઇતિ સંજ્ઞિતમ્

48બ્
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] તૃતીયાઙ્કે (પ્રવિશ્ય) કોહલઃ-
કર્પૂર ઇવ દગ્ધોઽ પિ શક્તિમાન્ યો જને જને

[બા.રા. 3.11] ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય,
પ્રકટિત-રામામ્ભોજઃ કૌશિકવા સપદિ લક્ષ્મણાનન્દી ।
સુર-ચાપ-નમન-હેતોર્ અયમ્ અવતીર્ણઃ શરત્-સમયઃ

[બા.રા. 3.16]
ઇત્ય્ અન્તે રામચન્દ્ર-લક્ષણાર્થ-વિશેષાભિધાનાત્ પુષ્પમ્ ।
અથ વજ્રમ્-
વજ્રં તદ્ ઇતિ વિજ્ઞેયં સાક્ષાન્ નિષ્ઠુર-ભાષણમ્

49અ
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] ચતુર્થાઙ્કે, જામદગ્ન્યઃ-નિદર્શિત-લાઘવ રાઘવ તદ્ આકર્ણય યત્ તે કરોમિ-
ત્રુટિત-નિવિડ-નાડી-ચક્રવાલ-પ્રણાલી-
પ્રસૃત-રુધિર-ધારા-ચર્ચિતોચ્ચણ્ડ-રુણ્ડમ્ ।
મડમડિત-મૃડાની-કાન્ત-ચાપસ્ય ભઙ્ક્તુઃ
પરશુર્ અમર-વન્દ્યઃ ખણ્ડયત્ય્ અદ્ય મુણ્ડમ્

[બા.રા. 4.61]
ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય, યઃ પ્રેત-નાથસ્યાતિથ્યમ્ અનુભવિતુ-કામ ઇત્ય્ અન્તેન વજ્ર-નિષ્ઠુર-ભાષણાદ્ વજ્રમ્ ।
અથોપન્યાસઃ-
યુક્તિભિઃ સહિતો યોઽ ર્થઃ ઉપન્યાસઃ સ ઇષ્યતે

49બ્
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] માતલિઃ-અયં હિ પિતૃ-ભક્ત્ય્-અતિશયઃ પરશુરામસ્ય યદ્ ઉત રેણુકા-શિરશ્-છેદઃ [4.29 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય-
યદ્ વા તે ગુરવોઽ વિચિન્ત્ય-ચરિતાસ્ તેભ્યોઽ યમ્ અસ્ત્વ્ અઞ્જલિઃ

[બા.રા. 4.33]
ઇત્ય્ અન્તેન ઉપપત્તિભિઃ પિતુર્ નિદેશ-કરણાદ્ અપિ માતૃ-વધ-કરણસ્યૈવ પ્રતિપાદનાદ્ વા ગુરૂણામ્ અવિચિન્ત્ય-ચરિતત્વોપન્યાસેન સર્વોપપન્નત્વ-પ્રતિપાદનાદ્ વા ઉપન્યાસઃ ।
અથ વર્ણ-સંહારઃ-
સર્વ-વર્ણોપગમનં વર્ણ-સંહાર ઉચ્યતે

50અ
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] જામદગ્ન્યઃ (કર્ણં દત્ત્વા આકાશે)-કિં બ્રૂથ ? કેન ન વર્ણિતં દાશરથેઃ શઙ્કર-કાર્મુકારોપણમ્ ? કો ન વિસ્મિતસ્ તદ્-ભઙ્ગેન ? (સાક્ષેપમ્) (કેન ન વર્ણિતમ્ ઇત્ય્ આદિ પઠતિ) શૃણુત ભોઃ ।
યઃ કર્તા હર-ચાપ-દણ્ડ-દલને યશ્ ચાનુમન્તા નનુ
દ્રષ્ટા યશ્ ચ પરીક્ષિતા ચ ય ઇહ સ્તોતા ચ વક્તા ચ યઃ

[બા.રા. 4.56]
ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય-
રામો રામ-મયં સ્વયં ગુહ-સહાધ્યાયી સમન્વિષ્યતિ

[બા.રા. 4.57]
ઇત્ય્ અન્તેન હર-ચાપ-દલનસ્ય નિષિદ્ધયા કર્તૃતયા અનુમન્તૃતયા સ્તોતૃતયા ચ રાઘવ-વિશ્વામિત્ર-પીરાદિ-પરામર્શેન બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિયાદિ-વર્ણાનાં સઙ્ગ્રહણાદ્ વર્ણ-સંહારઃ ।
અથ ગર્ભ-સન્ધિઃ-
દૃષ્ટાદૃષ્ટસ્ય બીજસ્ય ગર્ભસ્ ત્વ્ અન્વેષણં મુહુઃ । 50બ્
અત્રાપ્ય્ આચાપતાકાનુરોધાદ્ અઙ્ગાનિ કલ્પયેત્

અભૂતાહરણં માર્ગો રૂપોદાહરણે ક્રમઃ । 51
સઙ્ગ્રહશ્ ચાનુમાનં ચ તોટકાધિબલે તથા ।
ઉદ્વેગઃ સમ્ભ્રમાક્સેપૌ દ્વાદશૈષાં તુ લક્ષણમ્

52
તત્રાભૂતાહરણમ્-
અભૂતાહરણમ્ તત્ સ્યાદ્ વાક્યં યત્ કપટાશ્રયમ્

53અ
યયા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] ઉન્મત્ત-દશાનન-નામનિ પઞ્ચમાઙ્કે માલ્યવાન્ (હસિત્વા)-વૃદ્ધ-બુદ્ધિર્ હિ પ્રથમં પશ્યતિ ચરમં કાર્યમ્ । યન્ મયા ધૂર્જટિ-ધનુર્-અધિક્ષેપતઃ પ્રભૃતિ મતિ-ચક્ષુષા દૃષ્ટમ્ એવ યદ્ ઉત દશકન્ધરોઽ નુસન્ધાસ્યતિ સીતા-હરણમ્ ।
માયા-મયઃ : તતસ્ તતઃ ?
માલ્યવાન્: તતશ્ ચ મયા મન્દોદરી-પિતુર્ માયા-ગુરોર્ મયસ્ય પ્રથમ-શિષ્યો વિશારદ-નામા યન્ત્ર-કારઃ સ-બહુમાનં નિયુક્તઃ સીતા-પ્રતિકૃતિ-કરણાય । વિરચિતા ચ સા રાવણોપચ્છન્દનાર્થમ્ । અભિહિતં ચ-
સૂત્ર-ધાર-ચલદ્-દારુ-ગાત્રેયં યન્ત્ર-જાનકી ।
વક્ત્રસ્થ-શારિકાલાપ લઙ્કેન્દ્રં વઞ્ચયિષ્યતિ

[બા.રા. 5.5]
ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય, રાવણઃ (પુનર્ નિરૂપ્ય શારિકાધિષ્ઠિત-વક્ત્રં સીતા-પ્રતિકૃતિ-યન્ત્રં): અહો મતિમાન્ માયામયઃ । છાલિતોઽ સિ જનક-રાજ-પુત્ર્યાઃ પ્રતિકૃતિ-સમર્પણેન (5.20 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] ઇત્ય્ અન્તેન માલ્યવત્ કપટ-વાક્ય-સંવિધાનાદ્ અભૂતાહરણમ્ ।
અથ માર્ગઃ-
માર્ગસ્ તત્ત્વાર્થ-કથનમ્

53બ્
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] નિર્દોષ-દશરથ-નામનિ ષષ્ઠાઙ્કે માયા-મયઃ-આર્ય કિમ્ અપિ દ્વિષતામ્ અપ્ય્ આવર્જકમ્ ઉદાત્ત-જન-ચરિતમ્ । પશ્ય-
ક્રૂર-ક્રમા કિમ્ અપિ રાક્ષસ-જાતિર્ એકા
તત્રાપિ કાર્ય-પરતેતિ મયિ પ્રકર્ષઃ ।
રામેણ તુ પ્રવસતા પિતુર્ આજ્ઞયૈવ
બાષ્પામ્ભસામ્ અહમ્ અપીહ કૃતો રસજ્ઞઃ

[બા.રા. 6.9]
ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય, માયામયઃ-તતશ્ ચ વામદેવ-પ્રભૃતિભિર્ મન્ત્રિભિર્ યથા-વૃત્તમ્ અભિધાય સપાદોપગ્રહં નિવારિતોઽ પિ તદ્ ઇદમ્ અભિધાય પ્રસ્થિતઃ-
મયા મૂર્ધ્નિ પ્રહ્વે પિતુર્ ઇતિ ધૃતં શાસનમ્ ઇદં
સ યક્ષો રક્ષો વા ભવતુ ભગવાન્ વા રઘુપતિઃ ।
નિવર્તિષ્યે સોઽ હં ભરત-કૃત-રક્ષાં રઘુપુરીં
સમાઃ સમ્યઙ્ નીત્વા વન-ભુવિ ચતસ્રશ્ ચ દશ ચ

[બા.રા. 6.11]
ઇત્ય્ અન્તેન રામ-પ્રવાસ-વિષયસ્ય માયમય-દુઃખસ્ય સત્યસ્યૈવ વ્યક્તત્વાદ્ વા માયામયાદેઃ કપટત્વ-જ્ઞાનેઽ પિ રામચન્દ્રેણ સત્યતયાઙ્ગીકારાદ્ વા માર્ગઃ ।
અથ રૂપમ્-
રૂપં સન્દેહ-કૃદ્ વચઃ

53બ્
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] ષષ્ઠાઙ્કે કૈકેયી (સોદ્વેગમ્)-પણમામિ ભઅવદિં સરઊં જા પુબ્બં દીસમાણા ણયણ-પીઊસ-ગણ્ડૂસ-કબલં કરેંતિ અસિ । સા સંપદં હાલાહલ-કબડ-પડિરૂબા પડિહાઅદિ । કિં પુણ મે અઓજ્ઝા-દંસણે બિ અકારણ-પજ્જાઉલં હિઅઅં । [પ્રણમામિ ભગવતીં સરયૂં યા પૂર્વં દૃશ્યમાના નયણ-પીયૂષ-ગણ્ડૂષ-કવલં કુર્વતી આસીત્, સા સમ્પ્રતં હાલાહલ-કવલ-પ્રતિરૂપા પ્રતિભાતિ । કિં પુનર્ મે અયોધ્યા-દર્શનેઽ પિ અકારણ-પર્યાકુલં હૃદયમ્ ।]
ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય, દશરથઃ (અકર્ણિતકેન)-
એતચ્ છ્રાન્ત-વિચિત્ર-ચત્વર-પથં વિશ્રાન્ત-વૈતાલિક-
શ્લાઘા-શ્લોકમ્ અગુઞ્જિ-મઞ્જુ-મુરજં વિધ્વસ્ત-ગીત-ધ્વનિ ।
વ્યાવૃત્તાધ્યયનં નિવૃત્ત-સુકવિ-ક્રીડા-સમસ્યં નમદ્-
વિદ્વદ્વદ્ વાદ-કથં કથં પુરમ્ ઇદં મૌન-વ્રતે વર્તતે

[બા.રા. 6.12]
ઇત્ય્ અન્તેન કૈકેયી-દશરથયોર્ અયોધ્યા-વિષય-વિષાદ-વિતર્ક-વિન્યાસાદ્ રૂપમ્ ।
અથોદાહરણમ્-
સોત્કર્ષ-વચનં યત્ તુ તદ્ ઉદાહરણં મતમ્

54અ
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] અસમ-પરાક્રમ-નામનિ સપ્તમાઙ્કે વિભીષણઃ-સખે સુગ્રીવ ! અતિશશાઙ્ક-શેખરમ્ ઇદમ્ આચેષ્ટિતં રામદેવસ્ય યદ્ અનેન-
નિર્વાણં જલ-પાન-પીડન-બલૈર્ યસ્મિન્ યુગાન્તાનલૈર્
યસ્યાભાતિ કુકૂલ-મુર્મુર-મૃદુઃ ક્રોડે શિખી બાડવઃ ।
તસ્યાપ્ય્ અસ્ય કૃશાનુ-સઙ્ક્રમ-કૃત-જ્યોતિઃ-શિખણ્ડૈઃ શરૈર્
દત્તશ્ ચણ્ડ-દવાગ્નિ-અમ્બર-વિધિર્ દેવસ્ય વારાં-નિધેઃ

(7.32)
ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય, સમુદ્રઃ-તર્હિ બાલ-નારાયણં રામમ્ એવોપસર્પામઃ । ન હિ રાકામૃગાઙ્કમ્ અન્તરેણ ચન્દ્ર-મણેર્ આનન્દ-જલ-નિષ્યન્દઃ (7.36 પદ્યાદ્ પૂર્વમ્] ઇત્ય્ અન્તેન સમુદ્ર-ક્ષોભક-રામચન્દ્રોત્સાહોત્કર્ષ-કથનાદ્ ઉદાહરણમ્ ।
અથ ક્રમઃ-
ભાવ-જ્ઞાનં ક્રમો યદ્ વા ચિન્ત્યમાનાર્થ-સઙ્ગતિઃ

54બ્
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] ષષ્ઠાઙ્કે [6.4 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] માલ્યવાન્ (સ્મૃતિ-નાટિકેન)-ન જાને કિં હિ વૃત્તં કૈકેયી-દશરથયોઃ ।
(ઉપસર્પિતકેન) માયમયઃ-જયત્વ્ આર્યઃ ।
શૂર્પણખા-જેદુ જેદુ કણિટ્ઠમાદામ્ અહો । [જયતુ જયતુ કનિષ્ઠ-માતામહઃ ।]
માલ્યવાન્-અથ કિં વૃત્તં તત્ર ?
માયમયઃ-યથાદિષ્ટમ્ આર્યેણ । ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય ।
માલ્યવાન્ (સહર્ષમ્)-તર્હિ વિસ્તરતઃ કથ્યતામ્ ।
ઇત્ય્ અન્તેન માલ્યવચ્ ચિન્તા-સમકાલમ્ એવ શૂર્પણખા-માયામયયોર્ ઉપગમનાદ્ વા માલ્યવતો વિલમ્બાસહાભિપ્રાય-પરિજ્ઞાનવતા માયામયેન નિષ્પન્નસ્ય કાર્યસ્ય સઙ્ક્ષેપ-કથનાદ્ વા ક્રમઃ ।
અથ સઙ્ગ્રહઃ-
સઙ્ગ્રહઃ સામદાનાર્થ-સંયોગઃ પરિકીર્તિતઃ

55અ
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] સપ્તમાઙ્કે, સમુદ્રઃ (સાભ્યર્થનમ્)-
ઇન્દુર્ લક્ષ્મીર્ અમૃત-મદિરે કૌસ્તુભઃ પારિજાતઃ
સ્વર્-માતઙ્ગઃ સુર-યુવતયો દેવ ધન્વન્તરિશ્ ચ ।
મન્થામ્રેડૈઃ સ્મરસિ તદ્ ઇદં પૂર્વમ્ એવ ત્વયાત્ત
સમ્પ્રત્ય્ અબ્ધિઃ શૃણુ જલ-ધનસ્ ત્વાં પ્રપન્નઃ પ્રશાધિ

[બા.રા. 7.36]
રામઃ (સગૌરવમ્)-ભગવન્ રત્નાકર ! નમસ્ તે । ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય,
સમુદ્રઃ-યથા સપ્તમો વૈકુણ્ઠાવતારઃ [7.44 પદ્યાત્ પૂર્વમ્] ઇત્ય્ અન્તેન સમુદ્ર-રામચન્દ્રયોઃ પરસ્પર-પ્રિય-વચન-સઙ્ગ્રહણાત્ સઙ્ગ્રહઃ ।
અથ અનુમાનમ્-
અર્થસ્યાભ્યૂહનં લિઙ્ગાદ્ અનુમાનં પ્રચક્ષતે

55બ્
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે, 7.21 પદ્યાત્ પૂર્વમ્] પ્રતીહારી (સમન્તાદ્ અવલોક્ય)-કથમ્ અયમ્ અન્યાદૃશ ઇવ લક્ષ્યતેઽ મ્બુરાશિઃ ।
વન્દી (યથોપલક્ષિત-માર્ગેણ સ-ચમત્કારં પુરોઽ વલોક્ય)-પશ્ય । વિલીયમાન-જલ-માનુષ-મિથુનમ્ અત્યર્થ-કદર્થ્યમાન-શઙ્ખિની-યૂથમ્ ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય,
પ્રતીહારી-
આં જ્ઞાતં ધામ્નિ વારાં રઘુપતિર્
વિશિખાઃ પ્રજ્વલન્તઃ પતન્તિ

[બા.રા. 7.30]
ઇત્ય્ અન્તેન સમુદ્ર-ક્ષોભ-લિઙ્ગાનુમિત-રામોત્સાહાર્થ-કથનાદ્ અનુમાનમ્ ।
અથ તોટકમ્-
સંરમ્ભં તુ વચનં સઙ્ગિરન્તે હિ તોટકમ્

56અ
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] હનુમાન્-યથાદિશતિ સ્વામી । (સર્વતોઽ વલોક્ય)-
દૃપ્યદ્-વિક્રમ-કેલયઃ કપિ-ભટાઃ શૃણ્વન્તુ સુગ્રીવજામ્
આજ્ઞાં મૌલિ-નિવેશિતાઞ્જલિ-પુટાઃ સતોર્ ઇહ વ્યૂહને ।
દોર્-દણ્ડ-દ્વય-તાડન-શ્લથ-ધરા-બન્ધોદ્ધૃતાન્ ભૂધરાન્
આનેતું સકલાઃ પ્રયાત કકુભઃ કિં નામ વો દુષ્કરમ્

[બા.રા. 7.46]
ઇત્ય્ ઉપક્રમ્યાઙ્ક-પરિસમાપ્તેઃ કપિ-રાક્ષસાદિ-સંરમ્ભ-કથનાત્ તોટકમ્ ।
અથ અધિબલમ્-
બુધૈર્ અધિબલં પ્રોક્તં કપટેનાતિવઞ્ચનમ્

56બ્
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] ષષ્ઠાઙ્કે [6.5 પદ્યાત્ પૂર્વમ્] માયામયઃ-અથૈકદા દયિત-સ્નેહ-મય્યા કૈકેય્યા સમમ્ અસુરાનીક-વિજયાય પૂરિત-સુહૃન્-મનોરથે દશરથે ત્ગિર્વિષ્ટપ-તિલક-ભૂતં પુરુહૂતં પ્રભાવવતિ સમુપસ્થિતવતિ તદ્-રૂપ-ધારિણૌ કુવલયાભિરામં રામં સપરિચ્છદં છલયિતું અયોધ્યાં શૂર્પણખા અહં ચ પ્રાપ્તવન્તૌ । ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય,
માલ્યવાન્-કિમ્ અસાધ્યં વૈદગ્ધ્યસ્ય [6.5 પદ્યાદ્ અનન્તરં] ઇત્ય્ અન્તેન માયામય-શૂર્પણખાભ્યાં કપટ-વેષ-ધારણેન રામ-વામદેવ-વઞ્ચનાદ્ અધિબલમ્ ।
અથ ઉદ્વેગઃ-
શત્રુ-વૈરાદિ-સમ્ભૂતં ભયમ્ ઉદ્વેગ ઉચ્યતે

57અ
યથા તત્રૈવ [6.56 પદ્યાત્ પૂર્વમ્] (તતઃ પ્રવિશતિ ગગનાર્ધાવતરણ-નાટિતકેન રત્ન-શિખણ્ડઃ)-સ્વસ્તિ મહારાજ-દશરથાય ।
દશરથઃ-અપિ કુશલં વયસ્યસ્ય જટાયોઃ ।
રત્નશિખણ્ડઃ-પ્રિય-સુહૃદ્-ઉપયોગેન । ન પુનઃ શરીરેણ ।
દશરથઃ-ભદ્ર સમુપવિશ્ય કથ્યતામ્ । વ્યાકુલોઽ સ્મિ ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય,
કોસલ્યા-હા દેબ્બ તુએ કિદ-વિડંબં સમત્થિઅં બણ-ગદં રાહવ-કુટુંબં । [હા દેવ ત્વયા કૃત-વિડમ્બં સમર્થિતં વન-ગતં રાઘવ-કુટુમ્બમ્ । ]
સુમિત્રા-ણ કેબલં બણ-ગદં । ભુબણ-ગદં બિ । [ન કેવલં વન-ગતં । ભુવન-ગતમ્ અપિ ।] (6.70 પદ્યાદ્ અનન્તરં] ઇત્ય્ અન્તેન માતૃ-ગત-ભીતેર્ ઉપન્યાસાદ્ ઉદ્વેગઃ ।
અથ સમ્ભ્રમઃ-
શત્રુ-વ્યાઘ્રાદિ-સમ્ભૂતૌ શઙ્કાત્રાસૌ ચ સમ્ભ્રમઃ

57બ્
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] વામદેવઃ (સાસ્રં સ્વગતમ્)-
હે મદ્-વાણિ નિજાં વિમુઞ્ચ વસતિ દ્રાગ્ દેહિ યાત્રાં બહિઃ
(રાજાનં પ્રતિ પ્રકાશમ્)
દેવ સ્તમ્ભય ચેતનાં શ્રવણયોર્ અભ્યેતિ શુષ્કાશનિઃ ।
(દમ્પતી શઙ્કાં નાટયતઃ) વામદેવઃ-
ત્વદ્-રૂપાદ્ વિપિનાય ચીવરધરો ધન્વી જટી શાસનં
રામઃ પ્રાપ્ય ગતઃ કુતશ્ચન વનં સૌમિત્રિ-સીતા-સખઃ

[બા.રા. 6.13]
ઉભૌ મૂર્ચ્છતઃ । વામદેવઃ-દેવ સમાશ્વસિહિ ।
દશરથઃ (સમાશ્વાસ્ય)-કેન પુનઃ કારણેન ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય,
દશરથઃ-વત્સ રામભદ્ર મન્યે મમૈવ મલયાચલ-નિવાસિનઃ પ્રિય-વયસ્યસ્ય જટાયોર્ અપિ શોક-શઙ્કુર્ અયં સર્વઙ્કષો ભવિષ્યતિ । [6.55 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] ઇત્ય્ અન્તેન કૌસલ્યા-દશરથાદીનાં રક્ષસ્-તરક્ષુ-હર્યક્ષ-પ્રભૃતિ-સઞ્ચરણ-દારુણારણ્યાદિષુ રામ-પ્રવાસ-વિષય-શઙ્કા-ત્રાસાનુવૃત્તિ-કથનાત્ સમ્ભ્રમઃ ।
અથ આક્ષેપઃ-
ગર્ભ-બીજ-સમાક્ષેપમ્ આક્ષેપં પરિચક્ષતે

58અ
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] પઞ્ચમાઙ્કે [5.74 પદ્યાદ્ અનન્તરં] (પ્રવિશ્ય અપટીક્ષેપેણ છિન્ન-નામા કૃતાવગુણ્ઠના) શૂર્પણખા (સાક્રન્દં પાદયોર્ નિપત્ય)-અજ્જ એક્ક-માદુઅ પેક્ખ તક્ખઅ-ચૂડામણી ઉપ્પાડિદો । બડવાણલ-જાલા-કલાપઅં ઘુંતલિદં । દસકણ્ઠ-કનિટ્ઠ-બહિણિએ અચ્ચાહિદં । [આર્ય એક-માતૃક પ્રેક્ષસ્વ તક્ષક-ચૂડામણિર્ ઉત્પાટિતઃ । બડવાનલ-જ્વાલા-કલાપકં ચૂર્ણિતમ્ । દશકણ્ઠ-કનિષ્ઠ-ભગિન્યા અત્યાહિતમ્ ।] ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય,
રાવણઃ (પ્રકાશમ્)-તતઃ કિં તસ્યાઃ ?
શૂર્પણખા-સાપિ લંકેસ્સરસ્સ સમુચિદત્તિ અબહરંતી તેહિં કાબાલિઅ-બ્બદ-જોગ્ગા કિદંહિ । [સાપિ લઙ્કેશ્વરસ્ય સમુચિતેતિ વ્યવહરન્તી તૈઃ કાપાલિક-વ્રત-યોગ્યા કૃતાસ્મિ ।]
ઇત્ય્ અન્તેન અઙ્કાન્ત-ગત-ભાગેન સકલ-દેવતા-તેજસ્ તિરસ્કરણ-રાવણાતિશય-વર્ણના-ગર્ભીકૃતસ્ય રામોત્સાહસ્ય શૂર્પણખા-કર્ણ-નાસા-નિકૃન્તન-રૂપેણ સમુદ્ભેદાદ્ આક્ષેપઃ ।
અથ વિમર્શ-સન્ધિઃ-
યત્ર પ્રલોભન-ક્રોધ-વ્યસનાદ્યૈર્ વિમૃશ્યતે । 58બ્
બીજાર્થો ગર્ભ-નિર્ભિન્નઃ સ વિમર્શ ઇતીર્યતે

પ્રકરી-નિયતાપ્ત્યાનુગુણ્યાદ્ અત્રાઙ્ગ-કલ્પનમ્ । 59
અપવાદોઽ થ સમ્ફેટો વિદ્રવ-દ્રવ-શક્તયઃ

દ્યુતિ-પ્રસઙ્ગૌ છલન-વ્યવસાયૌ નિરોધનમ્ । 60
પ્રરોચના વિચલનમ્ આદાનં સ્યુસ્ ત્રયોદશ

અથ અપવાદઃ-
તત્રાપવાદો દોષાણાં પ્રખ્યાપનમ્ ઇતીર્યતે

61
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] અષ્ટમાઙ્કે વીર-વિલાસ-નામનિ [આદૌ] (તતઃ પ્રવિશતો રાક્ષસૌ) એકઃ-સખે દુર્મુખ કિમ્ અપિ મહાન્ સત્ત્વ-ભ્રંશો દશકણ્ઠસ્ય યત્ કુમાર-સિંહનાદ-વધમ્ અપ્ય્ આકર્ણ્ય ન શોકં કૃતો નાપ્ય્ અમર્ષઃ । ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય,
ત્રિજટા-કહં દેવેણ દિણ્ણો લજ્જા-દેઈએ જલાંજલી । [કથં દેવેન દત્તો લજ્જા-દેવ્યૈ જલાઞ્જલિઃ ।] [8.10 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] ઇત્ય્ અન્તેન રાવણ-ગત-દુર્બુદ્ધિ-દોષ-પ્રખ્યાપનાદ્ અપવાદઃ ।
અથ સમ્ફેટઃ-
દોષ-સઙ્ગ્રથિતં વાક્યં સમ્ફેટં સમ્પ્રચક્ષતે

62અ
યથા તત્રૈવ, સુમુખઃ (જનાન્તિકમ્)-સખે દુર્મુખ ! કિમ્ અપિ શૌર્યાતિરેકો રામાનુજસ્ય યદ્ અમુના નિકુમ્ભિલાં પ્રસ્થિતસ્ય કુમાર-મેઘનાદસ્ય સન્દિષ્ટમ્, યદ્ ઉત-
યાવન્ નૈવ નિકુમ્ભિલાય-જનતઃ સિદ્ધે હવિર્ લેહિનિ
પ્રાપ્ત-સ્યન્દન-બાણ-ચાપ-કવચઃ સ્વં મન્યસે દુર્જયમ્ ।
વૈદેહી-વિરહ-વ્યથા-વિધુરિતેઽ પ્ય્ આર્યે વિધાય ક્રુધો
વન્ધ્યાસ્ તાવદ્ અયં સ શક્ર-વિજયિંસ્ ત્વાં લક્ષ્મણો જેષ્યતિ

[બા.રા. 8.15]
ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય, નેપથ્યે-
સીતા-પ્રિયં ચ દલિતેશ્વર-કાર્મુકં ચ
બાલિ-દ્રુહં ચ રચિતામ્બુધિ-બન્ધનં ચ ।
રક્ષોહણં ચ વિજિગીષુ-વિભીષણં ચ
રામં નિહત્ય ચરણૌ તવ વન્દિતાહે

[બા.રા. 8.47]
ઇત્ય્ અન્તેન, લક્ષ્મણેન્દ્રજિત્-કુમ્ભકર્ણાનાં રોષ-વાક્ય-ગ્રહણાત્ સમ્ફેટઃ ।
અથ વિદ્રવઃ-
વિરોધ-વધ-દાહાદિર્ વિદ્રવઃ પરિકીર્તિતઃ

62બ્
યથા તત્રૈવ (8.48 પદ્યાદ્ અનન્તરં] સુમુખઃ-દેવ પદાતિલવઃ સુમુખસ્ તુ મન્યતે લક્ષ્મણ-દિધક્ષયા કુમાર-મેઘનાદેન પાવકીયઃ શરઃ સંહિત ઇતિ ઉપક્રમ્ય,
(દક્ષિણતઃ) સુમુખઃ-અયમ્ અપરઃ ક્ષતે ક્ષારાવસેકઃ ।
આકર્ણાકૃષ્ટ-ચાપોન્મુખ-વિશિખ-શિખા-શેખરઃ શૂલ-પાણિર્
બિભ્રાણો ભૈરવત્વં બહુલ-કલકલારાવ-રૌદ્રાટ્ટ-હાસઃ ।
ધ્યાતઃ સૌમિત્રિ-ણાથ પ્રસરદ્-ઉરુતરોત્તાલ-વેતાલ-માલસ્
તદ્-વક્ત્રાદ્ ઉત્પતદ્ભિઃ સમજનિ શિખિભિર્ ભસ્મસાદ્ ઇન્દ્રજિચ્ ચ

[8.85]
(રાવણો મૂર્ચ્છતિ સર્વે યથોચિતમ્ ઉપચરન્તિ ।) રાવણઃ (મૂર્ચ્છા-વિચ્છેદ-નાટિતકેન) ઇત્ય્ અન્તેન કપિસેનાવિક્ષોભ-સુગ્રીવ-નિરોધ-કુમ્ભકર્ણ-વધેન્દ્રજિદ્-ભસ્મીકરણ-રાવણ-મૂર્ચ્છાદિ-સઙ્કથનાદ્ વિદ્રવઃ ।
અથ દ્રવઃ-
ગુરુ-વ્યતિક્રમં પ્રાહ દ્રવં તુ ભરતો મુનિઃ

63અ
યથા તત્રૈવ, કરઙ્કઃ-
ધિક્ શૌણ્ડીર્ય-મદોદ્ધતં ભુજ-વનં ધિક્ ચન્દ્રહાસં ચ તે
ધિગ્ વક્ત્રાણિ નિકૃત્ત-કણ્ઠ-વલય-પ્રીતેન્દુ-મૌલીનિ ચ ।
નિદ્રા-લાવતિઘસ્મરે પ્રતિદિનં સ્વાપાન્ મહા-મેદુરે
પ્રત્યાશા ચિર-વિસ્મૃતાયુધ-વિધૌ યત્ કુમ્ભકર્ણે સ્થિતા

[બા.રા. 8.74]
ઇત્ય્ અત્ર સ્વામિનોર્ દશકણ્ઠ-કુમ્ભકર્ણયોર્ અનુજીવિના રાક્ષસેન નિન્દા-કરણાદ્ દ્રવઃ ।
અથ શક્તિઃ-
ઉત્પન્નસ્ય વિરોધસ્ય શમનં શક્તિર્ ઇષ્યતે

63
યથા તત્રૈવ રાવણ-વધ-નામનિ નવમાઙ્કે [9.49 પદ્યાદ્ પૂર્વમ્], પુરન્દરઃ-યત્ કુલાચલ-સન્દોહ-દહન-કર્મણિ ભગવાન્ કાલાગ્નિરુદ્રઃ ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય,
નેપથ્યે-
બાણૈર્ લાઞ્છિત-કેતુ-યષ્ટિ-શિખરો મૂર્ચ્છા-નમત્-સારથિર્
માસાસ્વાદન-લુબ્ધ-ગૃધ્ર-વિહગ-શ્રેણીભિર્ આસેવિતઃ ।
રક્ષો-નાથ-મહા-કબન્ધ-પતન-ક્ષુણ્ણાક્ષ-દણ્ડો હયૈર્
હેષિત્વા સ્મૃત-મન્દુરાસ્થિતિ-હૃતૈર્ લઙ્કાં રથો નીયત

[બા.રા. 9.56]
ઇત્ય્ અન્તેન નિરવશેષ-પ્રતિનાયક-ભૂત-રાવણ-કણ્ઠોત્સાદન-કથનેન વિરોધ-શમનાત્ શક્તિઃ ।
અથ દ્યુતિઃ-
દ્યુતિર્ નામ સમુદ્દિષ્ટા તર્જનોદ્વેજને બુધૈઃ

64અ
યથા તત્રૈવ અષ્ટમાઙ્કે, રાવણઃ (ઊર્ધ્વમ્ અવલોક્ય)-કિમ્ અયમ્ અતિસત્વરઃ સુર-સમાજઃ ? શઙ્કે કતિપય-યાતુધાન-વધાન્ તાપસં પ્રતિ પ્રીયતે । (સ-ક્રોધ-તર્જનમ્)
હર્ષોત્કર્ષઃ કિમ્ અયમ્ અમરાઃ ક્ષુદ્ર-રક્ષો-વધાદ્ વસ્
તન્ મે દોષ્ણાં વિજિત-જગતાં વિક્રમં વિસ્તૃતાઃ સ્થ ।
કિં ચાદ્યૈવ પ્રિય-રણ-રસો બોધ્યતે કુમ્ભકર્ણસ્
તૂર્ણં જેતા સ ચ દિવિષદાં બોધ્યતે મેઘનાદઃ

[બા.રા. 8.12]
ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય, નેપથ્યે-બિરએહ કેલિ-આકડ્ઢણ-પાડણિજ્જં ગોઉર-દુવારં, બોઢેહ બિબિહ-પ્પહરણ-સણ્ણાહ-દહ-સહસ્સાઇ । (વ્રચયત કેલિકાકર્ષણ-પાતનીયં ગોપુર-દ્વારમ્ । વહત વિવિધ-પ્રહરણ-સંનાહ-દશ-સહસ્રાણિ ।) ઇત્ય્ અન્તેન દેવતા-તર્જન-લઙ્કા-પુર-જનોદ્વેજન-કથનાદ્ દ્યુતિઃ ।
અથ પ્રસઙ્ગઃ-
પ્રસ્તુતાર્થસ્ય કથનં પ્રસઙ્ગઃ પરિકીર્તિતઃ । 64બ્
પ્રસઙ્ગં કથયન્ત્ય્ અન્યે ગુરૂણાં પરિકીર્તનમ્

યથા તત્રૈવ નવમાઙ્કે [આદૌ] (પ્રવિશ્ય) યમ-પુરુષઃ-તત્ર-ભવતો લુલાય-લક્ષણઃ સકલ-પ્રાણિભૃતાં વિહિત-નાશસ્ય કીનાશસ્ય કિમ્ અપિ વિશ્વાતિશાયિની પ્રભવિષ્ણુતા ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય,
દશરથઃ-ભગવન્ ગીર્વાણ-નાથ સ-પ્રસાદમ્ ઇતો નિધીયન્તાં દૃષ્ટયઃ । [9.18 પદ્યાત્ પૂર્વમ્] ઇત્ય્ અન્તેન યમ-પુરન્દરાદિ-પૂજ્ય-સઙ્કીર્તનાદ્ વા પ્રસ્તુત-રાક્ષસ-વધ-રૂપસ્યાર્થસ્ય પ્રપઞ્ચનાદ્ વા પ્રસઙ્ગઃ ।
અથ છલનમ્[*18]-
અવમાનાદિ-કરણં કાર્યાર્થે છલનં વિદુઃ

65
[*18] નાત્ય-શાસ્ત્રે અત્ર છાદન ઇતિ સંજ્ઞા પ્રાપ્યતે ।
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] ચારણઃ (કર્ણં દત્ત્વા આકાશે)-કિમ્ આહ રામભદ્રઃ । રે રે રાક્ષસ-પુત્ર-
યદ્ ગૌરી-ચરણાબ્જયોઃ પ્રથમતસ્ ત્યક્ત-પ્રણામ-ક્રિયં
પ્રેમાર્દ્રેણ સ-વિભ્રમેણ ચ પુરા યેનેક્ષિતા જાનકી ।
લૂનં તે તદ્ ઇદંચ રાક્ષસ-શિરો જાતં ચ શાન્તં મનઃ
શેષ-ચ્છેદ-વિધિસ્ તુ સમ્પ્રતિ પરં સ્વર્-વન્દિન્-મોક્ષાય મે

[બા.રા. 9.10]
કિમ્ આહ રાવણઃ ? રે રે ક્ષત્રિયા-પુત્ર સુલભ-વિભ્રમ-ચર્મ-ચક્ષુર્ અસિ ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય,
રામઃ-તદ્ ઇત્થમ્ અભિધાનમ્ અપવિત્રં તે વક્ત્રમ્ । ઇતો નિર્વિશતુ વધ-શુદ્ધિમ્ [9.46 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] ઇત્ય્ અન્તેન રામ-રાવણાભ્યાં પરસ્પરાવમાનન-કરણાત્ છલનમ્ ।
અથ વ્યવસાયઃ-
વ્યવસાયઃ સ્વ-સામર્થ્ય-પ્રખ્યાપનમ્ ઇતીર્યતે

66અ
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે]-
ભો લઙ્કેશ્વર દીયતાં જનકજા રામઃ સ્વયં યાચતે
કોઽ યં તે મતિ-વિભ્રમઃ સ્મર નયં નાદ્યાપિ કિંચિદ્ ગતમ્ ।
નૈવં ચેત્ ખર-દૂષણ-ત્રિશિરસાં કણ્ઠાસૃજા પઙ્કિલઃ
પત્રી નૈષ સહિષ્યતે મમ ધનુર્ જ્યા-બન્ધ-બન્ધૂકૃતઃ

[બા.રા. 9.19]
ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય-કિમ્ આહ રાવણઃ ? રે રે માનુષી-પુત્ર ! અયમ્ અસૌ અક્ષત્રિયો રાવણઃ । ક્ષત્રિયો રામઃ । તદ્ અત્ર દૃશ્યતામ્ । કતરો વિનેયઃ । કતરો વિનેતા ઇતિ । કિમ્ આહ રામભદ્રઃ ? હંહો અમાનુષી-પુત્ર ! ક્ષત્રિયો રામઃ । અયમ્ અસૌ અક્ષત્રિયો રાવણઃ । તદ્ અત્ર દૃશ્યતાં કતરો વિનેયઃ, કતરો વિનેતા [9.26 પદ્યાદ્ અનન્તરં] ઇત્ય્ અન્તેન રામ-રાવણાભ્યાં સ્વ-સામર્થ્ય-પ્રખ્યાપનાદ્ વ્યવસાયઃ ।
અથ વિરોધનમ્-
વિરોધનં નિરોધોક્તિઃ સંરબ્ધાનાં પરસ્પરમ્

66
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે તસ્મિન્ન્ એવ સ્થાને] ચારણઃ-કથમ્ અમર્ષિતાભ્યાં રામ-રાવણાભ્યાં પ્રત્યુપક્રાન્તમ્ ઇષુ-વર્ષાદ્વૈતમ્ ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય, ચારણઃ-નન્વ્ અયમ્ ઓંકારો રાવણ-શિરો-મણ્ડલ-ચ્છેદન-વિદ્યાયાઃ [9.39 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] ઇત્ય્ અન્તેન સંરબ્ધયો રામ-રાવણયોઃ દિવ્યાસ્ત્ર-પ્રયોગ-રૂપ-પરસ્પર-સંરોધ-કરણાદ્ વિરોધનમ્ ।
અથ પ્રરોચના-
સિદ્ધવદ્ ભાવિનોઽ ર્થસ્ય સૂચના સ્યાત્ પ્રરોચના

67અ
યથા તત્રૈવ અષ્ટમાઙ્કે [8.16 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્], કરઙ્કઃ (જનાન્તિકમ્)-સખે કઞ્કાલ દેવઃ કુમ્ભકર્ણં પ્રબોધયતિ । ન પુનર્ આત્માનમ્ । કિં ચ પ્રયત્નેન બોધિતોઽ પ્ય્ અસૌ રામેણ પુનઃ શાયિતવ્ય એવ ।
કઙ્કાલઃ-મણ્ણે બિભીસણં બજ્જિઅ સબ્બસ્સ બિ એસા ગઈ । [મન્યે વિભીષણં વર્જયિત્વા સર્વસ્યાપ્ય્ એષા ગતિઃ ।]
કરઙ્કઃ-તથૈવ । ઇત્ય્ અત્ર ભવિષ્યતઃ કુમ્ભકર્ણાદિ-રાક્ષસ-નાશસ્ય કઙ્કાલ-કરઙ્કાભ્યાં સિદ્ધવત્ નિશ્ચિત્ય સૂચનાત્ પ્રરોચના ।
અથ વિચલનમ્-
આત્મ-શ્લાઘા વિચલનમ્

67ચ્
યથા તત્રૈવ, કરઙ્કઃ-કિમ્ આહ કુમ્ભકર્ણઃ-
આસ્તાં ધનુઃ કિમ્ અસિના પરતો ભુસુણ્ડી-
ચક્રૈર્ અલં ભવતુ પટ્ટિશમ્ ઉદ્ગરાદ્યૈઃ ।
ધાવત્-પ્લવઙ્ગ-પૃતના-કબલ-ક્રમેણ
યાસ્યામ્ય્ અહં સુહિતતાં ચ રિપુ-ક્ષયં ચ

[બા.રા. 8.37]
(પુનઃ પૃચ્છતિ રાવણઃ) સાધુ વત્સ, સાધુ । સત્યં મદ્-અનુજોઽ સિ, ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય-
અનેન લઙ્કા યદ્ અકારિ મત્-પુરી
હનૂમતો ગાત્ર-ગતેન ભસ્મસાત્ ।
નિજાપરાધ-પ્રશમાય તદ્ ધ્રુવં
નિષેવિતું મામ્ ઉપયાતિ પાવકઃ

[બા.રા. 8.48]
ઇત્ય્ અન્તેન રાવણ-કુમ્ભકર્ણાભ્યામ્ આત્મ-શ્લાઘા કૃતેતિ વિચલનમ્ ।
અથ આદાનં-
આદાનં કાર્ય-સઙ્ગ્રહઃ

67દ્
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] નવમાઙ્કે પુરન્દરઃ-સખે દશરથ કથમ્ અયમ્ અનન્ય-સદૃશાકારો રામભદ્ર-પુરુષકારઃ । અતશ્ ચ-
નિર્દગ્ધ-ત્રિપુરેન્ધનોઽ સ્તુ ગિરિશઃ ક્રૌઞ્ચાચલ-ચ્છેદને
પાણ્ડિત્યં વિદિતં ગુહસ્ય કિમ્ ઉ તાવ્ અજ્ઞાત-યુદ્ધોત્સવૌ ।
લૂત્વા પઙ્ક-જલાવમાનન-વનં વીરસ્ય લઙ્કા-પતેર્
વીરાણાં ચરિતાદ્ભુતસ્ય પરમે રામઃ સ્થિતઃ સીમનિ

[બા.રા. 9.57]
ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય-
રણ-રસિક-સુર-સ્ત્રી-મુક્ત-મન્દાર-દામા
સ્વયમ્ અયમ્ અવતીર્ણો લક્ષ્મણ-ન્યસ્ત-હસ્તઃ ।
વિરચિત-જય-શબ્દો વન્દિભિઃ સ્યન્દનાઙ્ગાદ્
દિનકર-કુલ-લક્ષ્મી-વલ્લભો રામભદ્રઃ

[બા.રા. 9.59]
ઇત્ય્ અન્તેન નિખિલ-ભુવન-બાધા-શમન-રૂપ-રાવણ-વધ-સમ્પાદિત-ધર્માદિ-લક્ષણ-કાર્ય-વિશેષ-સઙ્ગ્રહણાદ્ આદાનમ્ ।
અથ નિર્વહણ-સન્ધિઃ-
મુખ-સન્ધ્યાદયો યત્ર વિકીર્ણા બીજ-સંયુતાઃ ।
મહત્-પ્રયોજનં યાન્તિ તન્-નિર્વહણમ્ ઉચ્યતે

68
સન્ધિ-વિરોધૌ ગ્રથનં નિર્ણયઃ પરિભાષણે પ્રસાદશ્ ચ ।
આનન્દ-સમય-કૃતયો ભાષોપગૂહને તદ્વત્

69
અથ પૂર્વ-ભાવ-સયુજાવ્ ઉપસંહાર-પ્રશસ્તી ચ ।
ઇતિ નિર્વહણસ્યાઙ્ગાન્ય્ આહુર્ અમીષાં તુ લક્ષણં વક્ષ્યે

70
તત્ર સન્ધિઃ-
બીજોપગમનં સન્ધિઃ

71અ
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] રાઘવાનન્દ-નામનિ દશમાઙ્કે [આદૌ] (તતઃ પ્રવિશતિ સશોકા) લઙ્કા-હા દુદ્ધર-તબ-વિસેસ-પરિતોસિદારબિન્દાસણ તિહુબણેક્કમલ્લ દસ-કણ્ઠ હા હેલા-બન્દીકિદ-મહિન્દ મેહનાદ હા સમર-સંરંભ-સુપ્પસણ્ણ કુંભ-કણ્ણ કહિંસિ દેહિ મે પડિબઅણં । [હા દુર્ધર-તપો-વિશેષ-પરિતોષિતારવિન્દાસન ત્રિભુવનૈક-મલ્લ દશકણ્ઠ ! હા હેલા-બન્દીકૃત-મહેન્દ્ર મેઘનાદ ! હા સમર-સંરમ્ભ-સુપ્રસન્ન ! કુમ્ભકર્ણ ક્વાસિ દેહિ મે પ્રતિવચનમ્ ।] ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય,
(પ્રવિશ્ય સત્વરા) અલકા-સખિ ધર્મ-જેતરિ વિભીષણેઽ પિ નેતરિ તત્રભવતી સ-શોક-શઙ્કુર્ ઇવ ।
લઙ્કા-જં તિણેત્ત-મિત્તસ્સ ણઅરી ભણદી । [યત્ ત્રિનેત્ર-મિત્રસ્ય નગરી ભણતિ ।] [10.2 પદ્યાત્ પૂર્વમ્] ઇત્ય્ અન્તેન દુષ્ટ-રાક્ષસ-શિક્ષા-રૂપ-રામોત્સાહ-બીજોપગમનાત્ સન્ધિઃ ।
અથ વિરોધઃ-
કાર્યાન્વેષણં વિરોધઃ સ્યાત્

71બ્
યથા તત્રૈવ, નેપથ્યે-
રુદ્રાણિ લક્ષ્મિ વરુણાનિ સરસ્વતિ દ્યૌઃ
સાવિત્રિ ધાત્રિ સકલાઃ કુલ-દેવતાશ્ ચ ।
શુદ્ધ્ય્-અર્થિની વિશતિ શુષ્મણિ રામ-કાન્તા
તત્ સંનિધત્ત સહસા સહ લોક-પાલૈઃ

[બા.રા. 10.2]
ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય, લઙ્કા-અહો દેવદાણં બિ સીદાપક્ખ-બાદો । અધવા સબ્બો ગુણેસુ રજ્જદિ । ણ સરીરેસુ । [અહો દેવતાનામ્ અપિ સીતા-પક્ષપાતઃ । અથવા સર્વો ગુણેષુ રજ્યતિ । ન શરીરેષુ ।] [10.8 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] ઇત્ય્ અન્તેન સીતા-શુદ્ધિ-રૂપ-કાર્યાન્વેષણાદ્ વિરોધઃ ।
અથ ગ્રથનમ્-
ગ્રથનં તદ્-ઉપેક્ષેપઃ

71ચ્
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે]-
બદ્ધઃ સેતુર્ લવણ-જલધો ક્રોધ-વહ્નેઃ સમિત્ત્વં
નીતં રક્ષઃ-કુલમ્ અધિગતાઃ શુદ્ધિમન્તશ્ ચ દારાઃ ।
તેનેદાનીં વિપિન-વસતાવેષ પૂર્ણ-પ્રતિજ્ઞો
દિષ્ટ્યાયોધ્યાં વ્રજતિ દયિતા-પ્રીતયે પુષ્પકેણ

[બા.રા. 10.15]
તદ્ ભોઃ સકલ-પ્લવઙ્ગ-યૂથ-પતયઃ ઇત્ય્ આરભ્ય,
સમ્પ્રેષિતશ્ ચ હનુમાન્ ભરતસ્ય પાર્શ્વં
લઙ્કાઙ્ગનાચકિત-નેત્ર-નિરીક્ષિત-શ્રીઃ ।
યાત્ય્ એષ વારિનિધિ-લઙ્ઘન-દૃષ્ટ-સારો
રાજ્યાભિષેક-સમયોચિત-કાર્ય-સિદ્ધેઃ

[બા.રા. 10.16]
ઇત્ય્ અન્તેન રામાભિષેક-રૂપ-પરમ-કારોપેક્ષાદ્ ગ્રથનમ્ ।
અથ નિર્ણયઃ-
સ્યાદ્ અનુભૂતસ્ય નિર્ણયઃ કથનમ્

71દ્
યથા તત્રૈવ [બાલ-રામાયણે] રામઃ (અપવાર્ય)-
અય્યસ્મદ્-અગ્ર-કર-યન્ત્ર-નિપીડિતાનાં
ધારામ્ભસાં સ્મરસિ મજ્જન-કેલિ-કાલે ।
સુભ્રુ ત્વયા નિજ-કુચાભરણૈક-યોગ્યમ્
અત્રાબ્જ-વલ્લિ-દલમ્ આવરણાય દત્તમ્

[બા.રા. 10.76]
કિં ચ-
તદ્ ઇહ કલહ-કેલી સૈકતે નર્મદાયાઃ
સ્મરસિ સુતનુ કિંચિન્ નૌ પરાધીન-સુપ્તમ્ ।
ઉષસિ જલ-સમીર-પ્રેઙ્ખણાચાર્ય-કાર્યં
તદ્ અનુ મદન-મુદ્રાં તચ્ ચ ગાઢોપગૂઢમ્

[બા.રા. 10.77]
ઇત્ય્ અત્ર રામેણ સ્વાનુભૂતાર્થ-કથનાન્ નિર્ણયઃ ।
અથ પરિભાષા-
પરિભાષા ત્વ્ અન્યોન્યં જલ્પનમ્ અથવા પરિવાદઃ

72અ
યથા તત્રૈવ [10.92 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] સીતા-અજ્જ-ઉત્ત દસકણ્ઠ-ણિસૂઅણ વારાણસી-સંકિત્તણેણ સુમરાબિદમ્હિ અક્ખિઆણદ્દં જણણી-ભૂદં મિહિલાં મહા-ણાઅરીં । [આર્ય-પુત્ર દશકણ્ઠ-નિસૂદન વારાણસી-સઙ્કીર્તનેન સ્મારિતાસ્મિ અક્ષ્ય્-આનન્દં જનની-ભૂતં મિથિલાં મહા-નાગરીમ્ ।] ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય,
વિભીષણઃ-ઇહ હિ ખલુ ક્ષત્રિયાન્તકરસ્ય ભઙ્ગો ભાર્ગવ-મુનેર્ દત્તઃ ।
સુગ્રીવઃ-
અપાં ફેનેન તૃપ્તોઽ સૌ સ્નાતશ્ ચન્દ્રિકયા ચ સઃ ।
યદ્ અપ્રસૂત-કૌશલ્યં ક્ષત્રં ક્ષપિતવાન્ મુનિઃ

[બા.રા. 10.94]
ઇત્ય્ અન્તેન સીતા-રામ-વિભીષણ-સુગ્રીવાણામ્ અન્યોન્ય-સંજલ્પનેન વા સુગ્રીવેણ ભાર્ગવ-પરીવાદ-સૂચનાદ્ વા પરિભાષણમ્ ।
અથ પ્રસાદઃ-
શુશ્રૂષાદિ-પ્રાપ્તં પ્રસાદમ્ આહુઃ પ્રસન્નત્વમ્

72બ્
યથા તત્રૈવ, રામઃ (હસ્તમ્ ઉદ્યમ્ય)-
હંહો પુષ્પક-વાયુ-વેગ-મુનિના ધૂમઃ પુરઃ પીયતે
છાયાં મા કુરુ કોઽ પ્ય્ અયં દિન-મણાવ્ એકાગ્ર-દૃષ્ટિઃ સ્થિતઃ ।
દૂરાદ્ અત્ર ભવ પ્રદક્ષિણ-ગતિઃ સ્થાણોર્ ઇદં મન્દિરં
કિઞ્ચિત્ તિષ્ઠ તપસ્વિનસ્ તવ પુરો યાવત્ પર્યાન્ત્ય્ અધ્વનઃ

[બા.રા. 10.59]
ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય, અગસ્ત્યઃ-
કા દીયતાં તવ રઘૂદ્વહ સમ્યગ્-આશીર્
નિષ્કણ્ટકાનિ વિહિતાનિ જગન્તિ યેન ।
આશાસ્મહે નનુ તથાપિ સહ સ્વ-વીરૈર્
ભૂ-કાશ્યપોપમ-સુત-દ્વિતયા વધૂઃ સ્યાત્

[બા.રા. 10.64]
રામઃ-પરમ્ અનુગૃહીતં રઘુ-કુલમ્ ઇત્ય્ અન્તેન અગસ્ત્ય-દત્તાશીર્વાદ-રૂપ-પ્રસાદ-કથનાત્ પ્રસાદઃ ।
અથ આનન્દઃ-
અભિલષિતાર્થ-સમાગમમ્ આનન્દં પ્રાહુર્ આચાર્યાઃ

73અ
યથા તત્રૈવ, રામઃ-હંહો વિમાન-રાજ વિમુચ્ય વસુધા-સવિધ-વર્તિની ગતિં કિઞ્ચિદ્ ઉચ્ચૈર્ ભવ । કુતૂહલિની જાનકી દિવ્ય-લોક-દર્શન-વ્યતિકરસ્ય । (ઊર્ધ્વ-ગતિ-નાટિકેન)
યથા યથારોહતિ બદ્ધ-વેગં
વ્યોમ્નઃ શિખાં પુષ્પકમ્ આનતાઙ્ગિ ।
મહામ્બુધીનાં વલયૈર્ વિશાલૈસ્
તથા તથા સઙ્કુચિતેવ પૃથ્વી

[બા.રા. 10.22]
સુર-ચારણ-કિંનર-વિદ્યાધર-કુલ-સઙ્કુલં ગગન-ગર્ભમ્ ઈક્ષસ્વ । (પ્રવિશ્ય) વિદ્યાધરઃ : અતઃ પરમ-ગમ્યા અસ્માદૃશાં ભુવઃ । સ ચ બ્રહ્મ-લોક ઇતિ શ્રૂયતે ।
ઇત્ય્ અન્તેન સીતાદીનામ્ અભિલષિત-દિવ્ય-લોક-દર્શન-રૂપાર્થ-સિદ્ધેર્ આનન્દઃ ।
અથ સમયઃ-
સમયો દુઃખ-સઙ્ક્ષયઃ

73બ્
યથા તત્રૈવ, ભરતઃ : આર્ય ! રાવણ-વિદ્રાવણ ભરતોઽ હમ્ અભિવાદયે । ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય (ભરત-સુગ્રીવ-વિભીષણાઃ પરસ્પરં પરિષ્વજન્તે ।) ઇત્ય્ અન્તેન બન્ધૂનામ્ અન્યોન્યાવલોકન-પરિષ્વઙ્ગાદિભિર્ દુઃખાપગમ-કથનાત્ સમયઃ ।
અથ કૃતિઃ-
કૃતિર્ અપિ લબ્ધાર્થ-સુસ્થિરીકરણમ્

73ચ્
યથા તત્રૈવ, (પ્રવિશ્ય) હનુમાન્-દેવ મત્તઃ શ્રુત-વૃત્તાન્તો વસિષ્ઠઃ સમં ભરત-શતુર્ઘ્નાભ્યામ્ અન્યાભિશ્ ચ પ્રકૃતિભિર્ ભવદ્-અભિષેક-સજ્જસ્ તિષ્ઠતિ । ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય, વસિષ્ઠઃ : કા દીયતાં ત્વ રઘૂદ્વહ સમ્યગ્ આશીર્ ઇત્ય્ આદિ પઠતિ ।
રામઃ: આર્ષં હિ વચનં વિભિન્ન-વક્તૃકમ્ અપિ ન વિસંવદતિ યદ્ અગસ્ત્ય-વાચા વસિષ્ઠોઽ પિ બ્રૂતે [10.69 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] ઇત્ય્ અન્તેન અગસ્ત્ય-લબ્ધાશીર્વાદસ્ય વસિષ્ઠ-વચન-સંવાદેન સ્થિરીકરણાત્ કૃતિઃ ।
અથ ભાષણમ્-
માનાદ્યાપ્તિશ્ ચ ભાષણમ્

73દ્
યથા તત્રૈવ, વસિષ્ઠઃ-
રામો દાન્ત-દશાનનઃ કિમ્ અપરં સીતા સતીષ્વ્ અગ્રણીઃ
સૌમિત્રિઃ સદૃશોઽ સ્તુ કસ્ય સમરે યેનેદ્રજિન્ નિર્જિતઃ ।
કિં બ્રૂમો ભરતં ચ રામ-વિરહે તત્-પાદુકારાધકં
શત્રુઘ્નઃ કથિતોઽ ગ્રજસ્ય ચ ગુણૈર્ વન્દ્યં કુટુમ્બં રઘોઃ

[બા.રા. 10.102]
ઇત્ય્ અત્ર વસિષ્ઠેન રઘુ-કુટુમ્બસ્ય રામચન્દ્રાદિ-સત્-પુરુષોત્પત્તિ-સ્થાનતયા તલ્લક્ષણ-બહુ-માન-પ્રાપ્તિ-કથનાદ્ ભાષણમ્ ।
અથ ઉપગૂહનમ્-
ઉપગૂહનમ્ અદ્ભુત-પ્રાપ્તિઃ ॥170॥ 74અ
યથ તત્રૈવ, અલકા-અહો નુ ખલુ ભોઃ પતિ-વ્રતા-મયં જ્યોતિઃ અનભિભવનીયં જ્યોતિર્-અન્તરૈઃ । યતઃ,
પ્રવિશન્ત્યા ચિતાચક્રં જાનક્યા પરિશુદ્ધયે ।
ન ભેદઃ કોઽ પિ નિર્ણીતઃ પયસઃ પાવકસ્ય ચ

[બા.રા. 10.9]
(વિચિન્ત્ય) ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય, નેપથ્યે-
યોગીન્દ્રશ્ ચ નરેન્દ્રશ્ ચ યસ્યાઃ સ જનકઃ પિતા ।
વિશુદ્ધા રામ-ગૃહિણી બભૌ દશરથ-સ્નુષા

[બા.રા. 10.14]
ઇત્ય્ અન્તેન સીતાયાઃ નિઃશઙ્ક-જ્વલન-પ્રવેશ-નિરપાય-નિર્ગમન-રૂપાશ્ચર્ય-કથનાદ્ ઉપગૂહનમ્ ।
અથ પૂર્વ-ભાવઃ-
દૃષ્ટ-ક્રમ-કાર્યસ્ય સ્યાદ્ દૃષ્ટિઃ પૂર્વ-ભાવસ્ તુ

74બ્
યથા તત્રૈવ [10.102 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્]-વત્સ રામભદ્ર પ્રશસ્તો મુહૂર્તો વર્તતે । તદ્ અધ્યાસ્સ્વ પિત્ર્યં સિંહાસનમ્ ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય, વસિષ્ઠઃ-રામભદ્ર ધન્યોઽ સિ । યસ્ય તે ભગવાન્ કુબેરોઽ ર્થી ઇત્ય્ અન્તેન વસિષ્ઠેન રામભદ્રસ્યાભિષેકાઙ્ગીકરણ-કુબેર-વિમાન-પ્રત્યર્પણ-રૂપયોર્ અર્થયોર્ દર્શનાત્ પૂર્વ-ભાવઃ ।
અથ ઉપસંહારઃ-
ધર્માર્થાદ્ય્-ઉપગમનાદ્ ઉપસંહારઃ કૃતાર્થતા-કથનમ્

75અ
યથા તત્રૈવ, વસિષ્ઠઃ-વત્સ રામભદ્ર કિં તે ભૂયઃ પ્રિયમ્ ઉપકરોમિ ।
રામઃ-કિમ્ અતઃ પ્રિયમ્ અસ્તિ ।
રુગ્ણં ચાજગવં ન ચાપિ કુપિતો ભર્ગઃ સુર-ગ્રામણીઃ
સેતુશ્ ચ ગ્રથિતઃ પ્રસન્ન-મધુરો દૃષ્ટશ્ ચ વારાં નિધિઃ ।
પૌલસ્ત્યશ્ ચરમઃ સ્થિતશ્ ચ ભગવાન્ પ્રીતઃ શ્રુતીનાં કવિઃ
પ્રાપ્તં યાનમ્ ઇદં ચ યાચિતવતે દત્તં કુબેરાય ચ

[બા.રા. 10.104]
ઇત્ય્ અત્ર રુગ્ણં ચાજગવં ઇત્ય્ અનેન ભૂત-પતિ-ધનુર્ દલનેન સીતાધિગમ-રૂપકામ્ અપ્રાપ્તેઃ પૌલસ્ય્તશ્ ચરમઃ સ્થિતઃ ઇત્ય્ અનેન શરણાગત-રક્ષણેન ધર્મ-પ્રાપ્તેઃ પ્રાપ્તં યાનમ્ ઇદં ચેત્ય્ અત્ર વિમાન-રત્ન-લાભેનાર્થ-પ્રાપ્તેશ્ ચ ન ચાપિ કુપિતો ભર્ગઃ સુર-ગ્રામિણીર્ ઇત્ય્ આદિભિઃ પાદાન્ત-વાક્યૈઃ રામચન્દ્રેણ સ્વ-કૃતાર્થતા-કથનાદ્ ઉપસંહારઃ ।
કિં ચ, રુગ્ણં ચાજગવં સેતુશ્ ચ ગ્રથિત ઇત્ય્ આદિભ્યાં યુદ્ધોત્સાહ-સિદ્ધેઃ પૌલસ્ત્યશ્ ચરમઃ સ્થિતઃ ઇત્ય્ અત્ર વિભીષણસ્ય પાલનેન દયા-વીર-સિદ્ધેઃ યાચિતવતે દત્તં કુબેરાય ચેત્ય્ અનેન દાનવીર-સિદ્ધેશ્ ચ રામભદ્રેણ સ્વકૃતાર્થતા-કથનાદ્ વા ઉપસંહારઃ ।
અથ પ્રશસ્તિઃ-
ભરતૈશ્ ચરાચરાણામ્ આશીર્ આશંસનં પ્રશસ્તિઃ સ્યાત્

75બ્
યથા તત્રૈવ, તથા ચેદમ્ અસ્તુ ભરત-વાક્યમ્-
સમ્યક્ સંસ્કાર્ર-વિદ્યા-વિશદમ્ ઉપનિષદ્-ભૂતમ્ અર્થાદ્ભુતાનાં
ગ્રથ્નન્તુ ગ્રન્થ-બન્ધં વચનમ્ અનુપતત્-સૂક્તિ-મુદ્રાઃ કવીન્દ્રાઃ ।
સન્તઃ સન્તર્પિતાન્તઃ-કરણમ્ અનુગુણં બ્રહ્મણઃ કાવ્ય-મૂર્તેસ્
તત્ તત્ત્વં સાત્ત્વિકૈશ્ ચ પ્રથમ-પિશુનિતં ભાવયન્તોઽ ર્ચયન્તુ

[બા.રા. 10.105]
ઇત્ય્ અત્ર કવીન્દ્રાણાં નિર્દોષ-સૂક્તિ-ગ્રથનાશંસનેન ભાવકાનાં ચ તદ્-ગ્રન્થ-ભાવનાશંસનેન ચ સકલ-વ્યવહાર-પ્રવર્તક-વાઙ્મય-રૂપ-જગન્-મઙ્ગલ-કથનાત્ પ્રશસ્તિર્ ઇતિ સર્વં પ્રશસ્તમ્ ।
રસ-ભાવાનુરોધેન પ્રયોજનમ્ અપેક્ષ્ય ચ ।
સાફલ્યં કાર્યમ્ અઙ્ગાનામ્ ઇત્ય્ આચાર્યાઃ પ્રચક્ષતે

76
કેષાંચિદ્ એષામ્ અઙ્ગાનાં વિકલ્પં કેચિદ્ ઊચિરે ।
મુખાદિ-સન્ધિષ્વ્ અઙ્ગાનાં ક્રમોઽ યં ન વિવક્ષિતઃ

77
ક્રમસ્યાનાદૃતત્વેન ભરતાદિભિર્ આદિમૈઃ ।
લક્ષ્યેષુ વ્યુત્ક્રમેણાપિ કથનેન વિચક્ષણૈઃ

78
ચતુઃ-ષષ્ઠિ-કલા-મર્મ-વેદિના સિંહ-ભૂભુજા ।
લક્ષિતા ચ ચતુઃષષ્ઠિર્ બાલ-રામાયણે સ્ફુટમ્

79
અથ સન્ધ્ય્-અન્તરાણિ-
મુખાદિ-સન્ધિષ્વ્ અઙ્ગાનામ્ અશૈથિલ્ય-પ્રતીતયે ।
સન્ધ્ય્-અન્તરાણિ યોજ્યાનિ તત્ર તત્રૈકવિંશતિઃ

80
આચાર્યાન્તર-સંમત્યા ચમત્કારોદયાદ્ અપિ ।
વક્ષ્યે લક્ષણમ્ એતેષામ્ ઉદાહૃતિમ્ અપિ સ્ફુટમ્

81
સામ-દાને ભેદ-દણ્ડૌ પ્રત્યુત્પન્ન-મતિર્ વધઃ ।
ગોત્ર-સ્ખલિતમ્ ઓજશ્ ચ ધીઃ ક્રોધઃ સાહસં ભયમ્

82
માયા ચ સંવૃતિર્ ભ્રાન્તિર્ દૂત્યં હેત્વ્-અવધારણમ્ ।
સ્વપ્ન-લેખૌ મદશ્ ચિત્રમ્ ઇત્ય્ એતાન્ય્ એકવિંશતિઃ

83
તત્ર સામ-
તત્ર સામ પ્રિયં વાક્યં સ્વાનુવૃત્તિ-પ્રકાશનમ્

84અ
યથા માલવિકાગ્નિમિત્રે, રાજા-અયે ન ભેતવ્યમ્ ।
માલવિકા (સાવષ્ટમ્ભમ્)-જો ણ ભાઅદિ સો મએ ભટ્ટિણી-દંસણે દિટ્ઠ-સામત્થો ભટ્ટા । [યો ન બિભેતિ સ મયા ભટ્ટિની-દર્શને દૃષ્ટ-સામર્થ્યો ભર્તા ।]
રાજા-
દાક્ષિણ્યં નામ બિમ્બોષ્ઠિ નાયકાનાં કુલ-વ્રતમ્ ।
તન્ મે દીર્ઘાક્ષિ યે પ્રાણાસ્ તે ત્વદ્-આશા-નિબન્ધનાઃ

[મા.અ.મિ. 4.14]
ઇત્ય્ અત્ર રાજ્ઞો વચનં નામ ।
અથ દાનં-
દાનમ્ આત્મ-પ્રતિનિધિર્ ભૂષણાદિ-સમર્પણમ્

84બ્
યથા માલતી-માધવે, માલતી-પિઅ-સહિ સબ્બદા સુમરિદબ્બહ્મિ । એસા બિ માહબ-સહત્થણિમ્માણમણોહરા બૌલ-માલા માલદી-ણિબ્બિસેસં પિઅ-સહીએ દટ્ટબ્બા । સબ્બદા હિઅએણ અ ધારણિજ્જા ઇતિ । [પ્રિય-સખિ ! સર્વદા સ્મર્તવ્યાસ્મિ । એષા ચ માધવ-સ્વ-હસ્ત-નિર્માણ-મનોહરા બકુલ-માલા માલતી-નિર્વિશેષં પ્રિય-સખ્યા દ્રષ્ટવ્યા । સર્વદા હૃદયેન ચ ધારણિયા ઇતિ ।] (ઇતિ સ્વકણ્ઠાદ્ ઉન્મુચ્ય માધવસ્ય કણ્ઠે વિન્યસ્યન્તી સહસાપસૃત્ય સાધ્વસોત્કમ્પં નાટયતિ ।) [6.11 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] ।
અત્ર માલત્યા મર્તુકામાયાઃ પ્રતિનિધિતયા લવઙ્ગિકાયાં બકુલમાલા-સમર્પણં દાનમ્ ।
અથ ભેદઃ-
ભેદસ્ તુ કપટાલાપૈઃ સુહૃદાં ભેદ-કલ્પનમ્

85અ
યથા માલતી-માધવે, કામન્દકી-
રાજ્ઞઃ પ્રિયાય સુહૃદે સચિવાય કાર્યાદ્
દત્ત્વાત્મજાં ભવતુ નિર્વૃતિમાનમાત્યઃ ।
દુર્દર્શનેન ઘટતામિયમ્ અપ્ય્ અનેન
ધૂમ-ગ્રહેણ વિમલા શશિનઃ કલેવ

[મા.મા. 2.8]
માલતી (સ્વગતમ્)-હા તાદ તુમં બિ ણામ મમ એબ્બં તિ સબ્બહા જિદં ભોઅતિહ્ણાએ । [હા તાત ત્વમ્ અપિ નામ મમૈવમ્ ઇતિ સર્વથા જિતં ભોગ-તૃષ્ણયા ।] ઇત્ય્ અત્ર કામન્દક્યા માલતી-તજ્-જનકયોર્ ભેદ-કલ્પનં ભેદઃ ।
અથ દણ્ડઃ-
દણ્ડસ્ ત્વ્ અવિનયાદીનાં દૃષ્ટ્યા શ્રુત્યાથ તર્જનમ્

85બ્
દૃષ્ટ્યા, યથા માલતી-માધવે, માધવઃ-રે રે પાપ !
પ્રણયિ-સખી-સલીલ-પરિહાસ-રસાધિગતૈર્
લલિત-શિરીષ-પુષ્પ-હનનૈર્ અપિ તામ્યતિ યત્ ।
વપુષિ વધાય તત્ર તવ શસ્ત્રમ્ ઉપક્ષિપતઃ
પતતુ શિરસ્ય્ અકાણ્ડયમ્ અદણ્ડ ઇવૈષ ભુજઃ

[મા.મા. 5.31]
અત્રાઘોર-ઘણ્ટસ્યાવિનય-દર્શનેન માધવ-કૃત-તર્જનં દણ્ડઃ ।
શ્રુત્યા, યથા શાકુન્તલે, રાજા (સહસોપસૃત્ય)-
કઃ પૌરવે વસુમતીં શાસતિ શાસિતરિ દુર્વિનીતાનામ્ ।
અયમ્ આચરત્ય્ અવિનયં મુગ્ધાસુ તસ્પસ્વિ-કન્યાસુ

[અ.શ. 1.21]
અત્રાવિનય-શ્રુત્યા દુષ્યન્તેન કૃતં તર્જનં દણ્ડઃ ।
અથ પ્રત્યુત્પન્ન-મતિઃ-
તાત્-કાલિકી ચ પ્રતિભા પ્રત્યુત્પન્ન-મતિર્ સ્મૃતા

86અ
યથા માલવિકાગ્નિમિત્રે, રાજા-ન ખલુ મુદ્રામ્ અધિકૃત્ય બ્રવીમિ । એતયોર્ બદ્ધયોઃ [માલવિકા-બકુલાવલિકયોઃ] કિં-નિમિત્તો મોક્ષઃ । કિં દેવ્યાઃ પરિજનમ્ અતિક્રમ્ય ભવાન્ સન્દિષ્ટઃ ઇત્ય્ એવમ્ અનયા [માધવિકયા] પ્રષ્ટવ્યમ્ ।
વિદૂષકઃ-ણં પુચ્છિદો હ્મિ । પુણો મન્દસ્સ બિ મે તસ્મિં પઞ્ચુપ્પણ્ણા મદી આસિ । [નનુ પૃષ્ટોઽ સ્મિ । પુનર્ મન્દસ્સ્યાપિ મે તસ્મિન્ પ્રત્યુત્પન્ના મતિર્ આસીત્ ।]
રાજા-કથ્યતામ્ ।
વિદૂષકઃ-ભણિદં મએ, દેબ્બચિંતએહિં વિણ્ણાવિદો રાઆ । સોબસગ્ગં બો ણક્ખત્તં તા અવસ્સં સબ્બ-બન્ધ-મોક્ખો કરીઅદુત્તિ । [ભણિતં મયા, દૈવ-ચિન્તકૈર્ વિજ્ઞાપિતો રાજા । સોપસર્ગં વો નક્ષત્રમ્ । તદ્ અવશ્યં સર્વ-બન્ધ-મોક્ષઃ ક્રિયતામ્ ઇતિ ।]
રાજા (સહર્ષં)-તતસ્ તતઃ ?
વિદૂષકઃ-તં સુણિઅ દેવીએ ઇરાવદી-ચિત્તં રક્ખંતીએ રાઆ કિલ મોએદિ ત્તિ અહં સંદિટ્ઠો ત્તિ તદો જુજ્જદિ ત્તિ તાએ ઇબ્બં સંપાદિદો અત્થો । [તત્ શ્રુત્વા દેવ્યા ઇરાવતી-ચિત્તં રક્ષન્ત્યા રાજા કિલ મોચયતીત્ય્ અહં સન્દિષ્ટ ઇતિ । તતો યુજ્યતે ઇતિ તયૈવ સમ્પાદિતોઽ ર્થઃ ।]
રાજા (વિદૂષકં પરિષ્વજ્ય)-સખે ! પ્રિયોઽ હં ખલુ તવ । [4.5 પદ્યાદ્ અનન્તરં]
ઇત્ય્ અત્ર વિદૂષકસ્ય સમુચિતોત્તર-પ્રતિભા પ્રત્યુત્પન્ન-મતિઃ ।
અથ વધઃ-
વધસ્ તુ જીવિત-દ્રોહ-ક્રિયા સ્યાદ્ આતતાયિનઃ

86બ્
યથા વેણી-સંહારે [6.44 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્], કૃષ્ણઃ-અહં પુનશ્ ચાર્વાકેણ રક્ષસા વ્યાકુલીકૃતં ભવન્તમ્ ઉપલભ્યાર્જુનેન સહ ત્વરિતતરમ્ આયાતઃ ।
યુધિષ્ઠિરઃ-કિં નામ ચાર્વાકેણ રક્ષસા વયમ્ એવં વિપ્રલબ્ધાઃ ?
ભીમઃ (સ-રોષમ્)-ભગવન્ ક્વાસૌ ધાર્તરાષ્ટ્ર-સખો રાક્ષસશ્ ચાર્વાકો યેનાર્યસ્ય મહાંશ્ ચિત્ત-વિભ્રમઃ કૃતઃ ।
કૃષ્ણઃ-નિગૃહીતઃ સ દુરાત્મા નકુલેન ।
યુધિષ્ઠિરઃ-પ્રિયં નઃ, પ્રિયં નઃ । ઇત્ય્ અત્ર ચાર્વાક-નિગ્રહો વધઃ ।
અથ ગોત્ર-સ્ખલિતમ્-
તદ્ ગોત્ર-સ્ખલિતં યત્ તુ નામ-વ્યત્યય-ભાષણમ્

87અ
યથા વિક્રમોર્વશીયે [તૃતીયાઙ્કે આદૌ] (તતઃ પ્રવિશતો ભરત-શિષ્યૌ) પ્રથમઃ-અયે સદોષાવકાશ ઇવ તે વાક્ય-શેષઃ ।
દ્વિતીયઃ-આમ્ । તર્હિ ઉબ્બસીએ બઅણં પમાદ-ક્ખલિદં આસિ । [આં, તત્ર ઉર્વસ્યા વચનં પ્રમાદ-સ્ખલિતમ્ આસીત્ ।]
પ્રથમઃ-કથમ્ ઇવ ?
દ્વિતીયઃ-લચ્છી-ભૂમિઆએ બટ્ટમાણા ઉબ્બસી વારુણી-ભૂમિઆએ બટ્ટમાણાએ મેણઆએ પુચ્છિદા । સહિ સમાઅદા એદે તેલ્લોક્ક-પુરિસા સકેસવા લોઅ-બાલા । કદમસ્સિં દે ભાવાહિણિબેસોત્તિ [લક્ષ્મી-ભૂમિકાયાં વર્તમાના ઉર્વશી વારુણી-ભૂમિકાયાં વર્તમાનયા મેનકયા પૃષ્ટા । સખિ સમાગતા એતે ત્રૈલોક્ય-પુરુષાઃ સ-કેશવા લોક-પાલાઃ । કતમસ્મિઇંસ્ તે ભાવાભિનિબેશઃ ? ઇતિ ।]
પ્રથમઃ--તતસ્ તતઃ ?
દ્વિતીયઃ-તદો તાએ પુરિસોત્તમે ત્તિ ભણિદબ્બે પુરૂરવસિ ત્તિ ણિગ્ગદા બાણી । [તતસ્ તસ્યાઃ પુરુષોત્તમ ઇતિ ભણિતવ્યે પુરૂરવસીતિ નિર્ગતા બાણી ।] ઇત્ય્ અત્ર નામ-વ્યતિક્રમઃ સ્ફુટ એવ ।
અથ ઔજઃ-
ઓજસ્ તુ વાગ્-ઉપન્યાસો નિજ-શક્તિ-પ્રકાશકઃ

87બ્
યથા ઉત્તર-રામ-ચરિતે, કુશઃ-સખે દણ્ડાયન !
આયુષ્મતઃ કિલ લવસ્ય નરેન્દ્ર-સૈન્યૈર્
આયોધનં નનુ કિમ્ આત્થ સખે તથેતિ ।
અદ્યાસ્તમ્ એતુ ભુવનેષુ સ રાજ-શબ્દઃ
ક્ષત્ત્રસ્ય શસ્ત્ર-શિખિનઃ શમમ્ અદ્ય યાન્તુ

[ઉ.રા.ચ. 6.16]
ઇત્ય્ અત્ર ઓજઃ સ્પષ્ટમ્ એવ ।
અથ ધીઃ-
ઇષ્ટાર્થ-સિદ્ધિ-પર્યન્તા ચિન્તા ધીર્ ઇતિ કથ્યતે

88અ
યથા માલવિકાગ્નિમિત્રે ચતુર્થાઙ્કે [4.2 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] રાજા (નિશ્વસ્ય સપરામર્શમ્)-સખે કિમ્ અત્ર કર્તવ્યમ્ ?
વિદૂષકઃ (વિચિન્ત્ય)-અત્થિ એત્થ ઉબાઓ । [અસ્ત્ય્ અત્રોપાયઃ ।]
રાજ-કિમ્ ઇવ ?
વિદૂષકઃ (સ-દૃષ્ટિ-ક્ષેપમ્)-કો બિ અદિટ્ઠો સુણિસ્સદ્ । કણ્ણે દે કહેમિ (ઇત્ય્ ઉપશ્લિષ્ય કર્ણે) એવં બિઅ । [કોઽ પ્ય્ અદૃષ્ટઃ શ્રોષ્યતિ । કર્ણે તે કથયામિ । એવમ્ ઇવ । ] ઇત્ય્ આવેદયતિ ।
રાજા સહર્ષં-સુષ્ઠુ પ્રયુજ્યતાં સિદ્ધયે । ઇત્ય્ અત્ર વિદૂષકેણ ધારિણી-હસ્ત-મણિ-મુદ્રિકાકર્ષાણ-હેતુ-ભૂતસ્ય ભુજગ-વિષ-વેગ-કપટસ્ય ચિન્તનં ધીઃ ।
અથ ક્રોધઃ-
ક્રોધસ્ તુ ચેતસો દીપ્તિર્ અપરાધાદિ-દર્શનાત્

88બ્
યથા રત્નાવલ્યાં તૃતીયાઙ્કે [અન્તે 3.19 પદ્યાત્ પૂર્વમ્], વાસવદત્તા-હઞ્જે કંચણમાલે એદેણ એબ્બ લદાપાસેણ બન્ધિઅ ગેહણ એણં બહ્મણં । એણં દુટ્ઠ-કણ્ણઆં અ અગ્ગદો કરેહિ । [હઞ્જે કઞ્ચનમાલે એતેનૈવ લતા-પાશેન બદ્ધ્વા ગૃહાણૈનં બ્રાહ્મણમ્ । ઇમાં દુષ્ટ-કન્યકાં ચાગ્રતઃ કુરુ ।] ઇત્ય્ અત્ર વાસવદત્તાયાઃ રોષઃ ક્રોધઃ ।
અથ સાહસમ્-
સ્વ-જીવિત-નિરાકાઙ્ક્ષો વ્યાપારઃ સાહસં ભવેત્

89અ
યથા માલતી-માધવે-
અશસ્ત્ર-પાતમ્ અવ્યાજ-પુરુષાઙ્ગોપકલ્પિતમ્ ।[*19]
વિક્રીયતે મહા-માંસં ગૃહ્યતાં ગૃહ્યતામ્ ઇદમ્

[મા.મા. 5.12]
[*19] સ્વ-શસ્ત્ર-પૂત-નિર્વ્યાજ-પુરુષાઙ્ગોપકલ્પિતમ્ ઇતિ મુદ્રિત-માલતી-માધવ-પાઠઃ ।
અત્ર માધવસ્ય મહા-માંસ-વિક્રય-વ્યાપારઃ સાહસમ્ ।
અથ ભયમ્-
ભયં ત્વ્ આકસ્મિક-ત્રાસઃ

89બ્
યથા અભિરામ-રાઘવે દ્વિતીયાઙ્કે, (પ્રવિશ્યાપટી-ક્ષેપેણ સમ્ભ્રાન્તઃ) બટુઃ-અય્ય પરિત્તાઅહિ પરિત્તાઅહિ । અચ્ચહિદે પડિદો હ્મિ । [આર્ય પરિત્રાહિ પરિત્રાહિ । અત્યાહિતે પતિતોઽ સ્મિ ।] (ઇત્ય્ અભિદ્રવતિ) ઇત્ય્ આદૌ બટુ-ત્રાસો ભયમ્ ।
અથ માયા-
માયા કૈતવ-કલ્પના

89ચ્
યથા રત્નાવલ્યાં, રાજા (આસનાદ્ અવતીર્ય)-દેવિ પશ્ય-
એષ બ્રહ્મા સરોજે રજનિકર-કલા-શેખરઃ શઙ્કરોઽ યં દોર્ભિર્ દૈત્યાન્તકોઽ સૌ સ-ધનુર્-અસિ-ગદા-ચક્ર-ચિહ્નૈશ્ ચતુર્ભિઃ ।
એષોઽ પ્ય્ ઐરાવતસ્થસ્ ત્રિદશપતિર્ અમી દેવિ દેવાસ્ તથાન્યે નૃત્યન્તિ વ્યોમ્નિ ચૈતાશ્ ચલ-ચરણ-રણન્-નૂપુરા દિવ્ય-નાર્યઃ

[ર. 4.11]
ઇત્ય્ અત્ર ઐન્દ્રજાલિક-કલ્પિતં કૈતવં માયા ।
અત્ર સંવૃત્તિઃ-
સંવૃત્તિઃ સ્વયમ્ ઉક્તસ્ય સ્વયમ્ પ્રચ્છાદનં ભવેત્

90અ
યથા શાકુન્તલે, રાજા (સ્વગતમ્)-અતિચપલોઽ યં બટુઃ । કદાચિદ્ ઇમાં કથામ્ અન્તઃ-પુરેભ્યઃ કથયેત્ । ભવતુ । એનમ્ એવ વક્ષ્યે-
ક્વ વયં ક્વ પરોક્ષ-મન્મથો
મૃગશાવૈઃ સમમ્ એધિતો જનઃ ।
પરિહાસ-વિજલ્પિતં સખે
પરમાર્થેન ન ગૃહ્યતાં વચઃ

[અ.શ. 2.18]
અત્ર દુષ્યન્તેન સ્વયમ્ ઉક્તસ્ય શકુન્તલા-પ્રસઙ્ગસ્ય સ્વયં પ્રચ્છાદનં સંવૃત્તિઃ ।
અથ ભ્રાન્તિઃ-
ભ્રાન્તિર્ વિપર્યય-જ્ઞાનં પ્રસઙ્ગસ્ય હ્ય્ અનિશ્ચયાત્

90બ્
યથા વેણી-સંહારે દ્વિતીયાઙ્કે [2.10 પદ્યાદ્ અનન્તરં], ભાનુમતી-તદો અહં તસ્સ અદિસૈદદિબ્બ-રૂબિણો ણૌલસ્સ દંસણેણ ઉચ્છુઆ જાદા હિદ-હિઅઆ અ । તદો ઉજ્ઝિઅ તં આસનટ્ઠાણં લદા-મણ્ડપં પબિસિદું આરદ્ધા । [તતોઽ હં તસ્યાતિશયિત-દિવ્ય-રૂપિણો મકુલસ્ય દર્શનેનોત્સુકા જાતા હૃત-હૃદયા ચ । તત ઉજ્ઝિત્વા તદાસન-સ્થાનં લતા-મણ્ડપં પ્રવેષ્ટુમ્ આરબ્ધા ।]
રાજા (સવૈલક્ષ્યમ્)-કિં નામાતિશયિત-દિવ્ય-રૂપિણો નકુલસ્ય દર્ચાનેનોત્સુકા જાતા । હૃત-હૃદયા ચ । તત્ કથમ્ અનયા પાપયા માદ્રી-સુતાનુરક્તયા વયમ્ એવં વિપ્રલબ્ધાઃ । મૂર્ખ દુર્યોધન કુલટા-વિપ્રલભ્યમાનમ્ આત્માનં બહુ મન્યમાનોઽ ધુના કિં વક્ષ્યસિ । (કિં કણ્ઠે શિથિલીકૃત [વે.સં. 2.9] ઇત્ય્ આદિ પઠિત્વા દિશોઽ વલોક્ય) અહો એતદ્ અર્થમ્ એવાસ્યાઃ પ્રાતર્ એવ વિવિક્ત-સ્થાનાભિલાષઃ સખી-જન-સઙ્કથાસુ ચ પક્ષ-પાતઃ । દુર્યોધનસ્ તુ મોહાદ્ અવિજ્ઞાત-બન્ધકી-હૃદય-સારઃ ક્વાપિ પરિભ્રાન્તઃ । ઇત્ય્ અત્ર દેવી-સ્વપ્નસ્ય અનિશ્ચયાદ્ દુર્યોધનસ્ય વિપરીત-જ્ઞાનં ભ્રાન્તિઃ ।
અથ માયા-
માયા કૈતવ-કલ્પના

89ચ્
યથા રત્નાવલ્યાં, રાજા (આસનાદ્ અવતીર્ય)-દેવિ પશ્ય-
એષ બ્રહ્મા સરોજે રજનિકર-કલા-શેખરઃ શઙ્કરોઽ યં દોર્ભિર્ દૈત્યાન્તકોઽ સૌ સ-ધનુર્-અસિ-ગદા-ચક્ર-ચિહ્નૈશ્ ચતુર્ભિઃ ।
એષોઽ પ્ય્ ઐરાવતસ્થસ્ ત્રિદશપતિર્ અમી દેવિ દેવાસ્ તથાન્યે નૃત્યન્તિ વ્યોમ્નિ ચૈતાશ્ ચલ-ચરણ-રણન્-નૂપુરા દિવ્ય-નાર્યઃ

[ર. 4.11]
ઇત્ય્ અત્ર ઐન્દ્રજાલિક-કલ્પિતં કૈતવં માયા ।
અત્ર સંવૃત્તિઃ-
સંવૃત્તિઃ સ્વયમ્ ઉક્તસ્ય સ્વયમ્ પ્રચ્છાદનં ભવેત્

90અ
યથા શાકુન્તલે, રાજા (સ્વગતમ્)-અતિચપલોઽ યં બટુઃ । કદાચિદ્ ઇમાં કથામ્ અન્તઃ-પુરેભ્યઃ કથયેત્ । ભવતુ । એનમ્ એવ વક્ષ્યે-
ક્વ વયં ક્વ પરોક્ષ-મન્મથો
મૃગશાવૈઃ સમમ્ એધિતો જનઃ ।
પરિહાસ-વિજલ્પિતં સખે
પરમાર્થેન ન ગૃહ્યતાં વચઃ

[અ.શ. 2.18]
અત્ર દુષ્યન્તેન સ્વયમ્ ઉક્તસ્ય શકુન્તલા-પ્રસઙ્ગસ્ય સ્વયં પ્રચ્છાદનં સંવૃત્તિઃ ।
અથ ભ્રાન્તિઃ-
ભ્રાન્તિર્ વિપર્યય-જ્ઞાનં પ્રસઙ્ગસ્ય હ્ય્ અનિશ્ચયાત્

90બ્
યથા વેણી-સંહારે દ્વિતીયાઙ્કે [2.10 પદ્યાદ્ અનન્તરં], ભાનુમતી-તદો અહં તસ્સ અદિસૈદદિબ્બ-રૂબિણો ણૌલસ્સ દંસણેણ ઉચ્છુઆ જાદા હિદ-હિઅઆ અ । તદો ઉજ્ઝિઅ તં આસનટ્ઠાણં લદા-મણ્ડપં પબિસિદું આરદ્ધા । [તતોઽ હં તસ્યાતિશયિત-દિવ્ય-રૂપિણો મકુલસ્ય દર્શનેનોત્સુકા જાતા હૃત-હૃદયા ચ । તત ઉજ્ઝિત્વા તદાસન-સ્થાનં લતા-મણ્ડપં પ્રવેષ્ટુમ્ આરબ્ધા ।]
રાજા (સવૈલક્ષ્યમ્)-કિં નામાતિશયિત-દિવ્ય-રૂપિણો નકુલસ્ય દર્ચાનેનોત્સુકા જાતા । હૃત-હૃદયા ચ । તત્ કથમ્ અનયા પાપયા માદ્રી-સુતાનુરક્તયા વયમ્ એવં વિપ્રલબ્ધાઃ । મૂર્ખ દુર્યોધન કુલટા-વિપ્રલભ્યમાનમ્ આત્માનં બહુ મન્યમાનોઽ ધુના કિં વક્ષ્યસિ । (કિં કણ્ઠે શિથિલીકૃત [વે.સં. 2.9] ઇત્ય્ આદિ પઠિત્વા દિશોઽ વલોક્ય) અહો એતદ્ અર્થમ્ એવાસ્યાઃ પ્રાતર્ એવ વિવિક્ત-સ્થાનાભિલાષઃ સખી-જન-સઙ્કથાસુ ચ પક્ષ-પાતઃ । દુર્યોધનસ્ તુ મોહાદ્ અવિજ્ઞાત-બન્ધકી-હૃદય-સારઃ ક્વાપિ પરિભ્રાન્તઃ । ઇત્ય્ અત્ર દેવી-સ્વપ્નસ્ય અનિશ્ચયાદ્ દુર્યોધનસ્ય વિપરીત-જ્ઞાનં ભ્રાન્તિઃ ।
અથ દૂત્યમ્-
દૂત્યં તુ સહકારિત્વં દુર્ઘટે કાર્ય-વસ્તુનિ

91અ
યથા માલવિકાગ્નિમિત્રે [તૃતીયાઙ્કે] વિદૂષકઃ-અલં ભવદો ધીરદં ઉજ્ઝિઅ પરિદેબિદેણ । દિટ્ઠા ક્ખુ મએ તત્તહોદીએ માલબિઆએ પિઅસહી બૌલાબલિઆ । સુણાબિદાઅ મહ જં ભવદા સંદિટ્ઠં । [અલં ભવતો ધીરતાં ઉજ્ઝિત્વા પરિદેવિતેન । દૃષ્ટા ખલુ મયા તત્ર-ભવત્યા માલવિકાયાઃ પ્રિય-સખી બકુલાવલિકા । શ્રાવિતા ચ મયા યદ્ ભવતા સન્દિષ્ટમ્] [3.1 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] રાજા-તતઃ કિમ્ ઉક્તવતી ।
વિદૂષકઃ-વિજ્ઞાપય ભટ્ટારકમ્à તથાપિ ઘટયિષ્યામિ ઇતિ । અત્ર ચ બકુલાવલિકયા માલવિકાગ્નિમિત્રયોર્ ઘટને સહકારિત્વમ્ અઙ્ગીકૃતમ્ ઇતિ દૂત્યમ્ ।
અથ હેત્વ્-અવધારણમ્-
નિશ્ચયો હેતુનાર્થસ્ય મતં હેત્વ્-અવધારણમ્

91બ્
યથા શાકુન્તલે, રાજા-
સ્ત્રીણામ્ અશિક્ષિત-પટુત્વમ્ અમાનુષીષુ
સન્દૃશ્યતે કિમ્ ઉત યાઃ પ્રતિબોધવત્યઃ ।
પ્રાગ્ અન્તરિક્ષ-ગમનાત્ સ્વમ્ અપત્ય-જાતમ્
અન્યૈર્ દ્વિજૈઃ પર-ભૃતાઃ ખલુ પોષયન્તિ

[અ.શ. 5.22]
અત્ર પર-ભૃતાનિદર્શનોપબૃંહિતેન સ્ત્રીત્વ-હેતુના મૃષા-ભાષણ-લક્ષણસ્યાર્થસ્ય નિશ્ચયો હેત્વ્-અવધારણમ્ ।
અથ સ્વપ્નઃ-
સ્વપ્નો નિદ્રાન્તરે મન્ત્ર-ભેદ-કૃદ્ વચનં મતમ્

92અ
યથા માલવિકાગ્નિમિત્રે [4.15 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] વિદૂષકઃ (ઉત્સ્વપ્નાયતે)-ભોદિ માલબિએ ! [ભવતિ માલિકે !]
નિપુણિકા-સુદં ભટ્ટિણીએ । કસ્સ એસો અત્તણિઓઅ-સંપાદણ્ વિસ્સસણિજ્જો હદાસો । સબ્બ-કાલં ઇદો એબ્બ સોત્થિબાઅણ-મોદએહિં કુચ્છિં પૂરિઅ સંપદં માલબિઅં ઉસ્સિબિણાબેદિ । [શ્રુતં ભટ્ટન્યા । કસ્યૈવ આત્મ-નિયોગ-સમ્પાદને વિશ્વસનીયો હતાશઃ । સર્વ-કાલમ્ ઇત એવ સ્વસ્તિ-વાચન-મોદકૈઃ કુક્ષિં પૂરયિત્વા સામ્પ્રતં માલવિકામ્ ઉત્સ્વપ્નાયતે ।]
વિદૂષકઃ-ઇરાવદિં અદિક્કમંતી હોહિ । [ઇરાવતીમ્ અતિક્રામન્તી ભવ ।]
ઇત્ય્ અત્ર વિદૂષકસ્યોત્સ્વપ્નાયિતં સ્વપ્નઃ ।
અથ લેખઃ-
વિવક્ષિતાર્થ-કલિતા પત્રિકા લેખ ઈરિતઃ

92બ્
યથા વિક્રમોર્વશીયે [2.11 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] રાજા (વિભાવ્ય)-સખે ! ભૂર્જ-પત્ર-ગતોઽ યમ્ અક્ષર-વિન્યાસઃ । ઇત્ય્ આરભ્ય,
રાજા-વયસ્ય અઙ્ગુલિ-સ્વેદેન દૂષ્યેરન્ન્ અક્ષરાણિ । ધાર્યતામ્ અયં પ્રિયાયાઃ સ્વ-હસ્ત-લેખઃ । ઇત્ય્ અત્ર ઉર્વશી-પ્રહિત-પત્રિકાર્થો લેખઃ ।
અથ મદઃ-
મદસ્ તુ મદ્યજઃ

93અ
યથા માલવિકાગ્નિમિત્રે [3.12 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] (તતઃ પ્રવિશતિ યુક્ત-મદા ઇરાવતી ચેટી ચ) ઇત્ય્ અત્રેરાવતી-મદઃ ।
અથ ચિત્રમ્-
ચિત્રં ચાકાર્સ્ય વિલેખનમ્

93બ્
યથા શાકુન્તલે [6.13, પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] રાજા : અકારણ-પરિત્યાગાનુશય-તપ્ત-હૃદયસ્ તાવદ્ અનુકમ્પ્યતામ્ અયં જનઃ પુનર્ દર્શનેન । ઇત્ય્ આરભ્ય, રાજા-
દર્શન-મુખમ્ અનુભવતઃ સાક્ષાદ્ ઇવ તન્-મયેન હૃદયેન ।
સ્મૃતિ-કારિણા ત્વયા મે પુનર્ અપિ ચિત્રીકૃતા કાન્તા

ઇત્ય્ અન્તેન ચિત્રં સ્ફુટમ્ ઇતિ કલ્યાણમ્ ।
ભાગ-કલ્પનયાઙ્ગાનાં મુખ-પ્રમુખ-સન્ધિષુ । 93ચ્
પ્રત્યેકં નિયતત્વેન યોજ્યા તત્રૈવ કલ્પના

સન્ધ્ય્-અન્તરાણાં વિજ્ઞેયઃ પ્રયોગસ્ ત્વ્ અવિભાગતઃ । 94
તથૈવ દર્શનાદ્ એષામ્ અનૈયત્યેન સન્ધિષુ

તદ્ એષામ્ અવિચારેણ કથિતો દશરૂપકે । 95
સન્ધ્ય્-અન્તરાણામ્ અઙ્ગેષુ નાન્તર્ભાવો મતો મમ

સામાદ્ય્-ઉપાય-દક્ષેણ સન્ધ્યાદિ-ગુણ-શોભિતા । 96
નિર્વ્યૂઢં સિંહ-ભૂપેન સન્ધ્ય્-અન્તર-નિરૂપણમ્

અથ ષટ્-ત્રિંશદ્ ભૂષણાનિ-
એવમ્ અઙ્ગૈર્ ઉપાઙ્ગૈશ્ ચ સુશ્લિષ્ટં રૂપક-શ્રિયઃ । 97
શરીરં વસ્ ત્વ્ અલઙ્કુર્યાત્ ષટ્-ત્રિંશદ્ ભૂષણૈઃ સ્ફુટમ્

ભૂષણાક્ષર-સઙ્ઘાતૌ હેતુઃ પ્રાપ્તિર્ ઉદાહૃતિઃ । 98
શોભા સંશય-દૃષ્ટાન્તાવ્ અભિપ્રાયો નિદર્શનમ્

સિદ્ધિ-પ્રસિદ્ધી દાક્ષિણ્યમ્ અર્થાપત્તિર્ વિશેષણમ્ । 99
પદોચ્ચયસ્ તુલ્ય-તર્કો વિચારસ્ તદ્-વિપર્યયઃ

ગુણાતિપાતોઽ તિશયો નિરુક્તં ગુણ-કીર્તનમ્ । 100
ગર્હણાનુનયો ભ્રંશો લેશ-ક્ષોભૌ મનોરથઃ

અનુક્તિ-સિદ્ધિઃ સારૂપ્યં માલા મધુર-ભાષણમ્ । 101
પૃચ્છોપદિષ્ટ-દૃષ્ટાનિ ષટ્-ત્રિંશદ્-ભૂષણાનિ હિ

તત્ર ભૂષણમ્-
ગુણાલઙ્કાર-બહુલં ભાષણં ભૂષણં મતમ્

102
યથા રામાનન્દે-
ખં વસ્તે કલબિઙ્ક-કણ્ઠ-મલિનં કાદમ્બિની કમ્બલ-
ચર્ચાં પારયતીવ દર્દુર-કુલં કોલાહલૈર્ ઉન્મદમ્ ।
ગન્ધં મુઞ્ચતિ સિક્ત-લાજ-સુરભિર્ વર્ષેણ સિક્તા સ્થલી
દુર્લક્ષોઽ પિ વિભાવ્યતે કમલિની-હાસેન ભાસાં પતિઃ

અત્ર શ્લેષ-પ્રસાદ-સમાધિ-સમતાદીનાં ગુણાનાં ઉપમા-રૂપકોત્પ્રેક્ષ-હેતૂનામ્ અલઙ્કારાણાં ચ સમ્ભવાદ્ ઇદં ભૂષણમ્ ।
અથ અક્ષર-સઙ્ઘાતઃ-
વાક્યમ્ અક્ષર-સઙ્ઘાતો ભિન્નાર્થં શ્લિષ્ટ-વર્ણકમ્

યથા શાકુન્તલે [7.20 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] રાજા (સ્વગતમ્) : ઇયં ખલુ કથા મામ્ એવ લક્ષ્યીકરોતિ । યદિ તાવદ્ અસ્ય શિશોર્ માતરં નામતઃ પૃચ્છામિ । અથવા અન્યાય્યઃ પર-દાર-વ્યવહારઃ । ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય,
(પ્રવિશ્ય મૃન્-મયૂર-હસ્તા) તાપસી-સબ્બ-દમણ ! સૌંદલાબણ્ણં પેક્ખ [સર્વ-દમન ! શકુન્ત-લાવણ્યં પ્રેક્ષસ્વ ।]
બાલઃ (સદૃષ્ટિ-ક્ષેપમ્)-કહિં વા મે અજ્જૂ । [કુત્ર વા મમ માતા ।]
ઉભે-ણામ-સારિસ્સેણ બંચિદો માઉબચ્છલો । [નામ-સાદૃશ્યેન વઞ્ચિતો માતૃ-વત્સલઃ ।]
દ્વિતીયા-બચ્છ, ઇમસ્સ મિત્તિઆ-મોરસ્સ રંમત્તણં દેક્ખ ત્તિ ભણિદોઽ સિ । [વત્સ, અસ્ય મૃત્તિકા-મયૂરસ્ય રમ્યત્વં પશ્યેતિ ભણિતોઽ સિ ।]
રાજા (આત્મ-ગતમ્)-કિં વા શકુન્તલેત્ય્ અસ્ય માતુર્ આખ્યા । ઇત્ય્ અન્તમ્ । અત્ર શકુન્ત-લાવણ્યમ્ ઇત્ય્ અત્ર શકુન્તલા-નામાક્ષરાણાં પ્રતિભાનાદ્ અયમ્ અક્ષર-સઙ્ઘાતઃ ।
અથ હેતુઃ-
સ હેતુર્ ઇતિ નિર્દિષ્ટો યત્ સાધ્યાર્થ-પ્રસાધકઃ

103
યથા રત્નાવલ્યાં, રાજા (તથા કૃત્વા શ્રુત્વા ચ)-
સ્પષ્ટાક્ષરમ્ ઇદં યત્નાન્ મધુરં સ્ત્રી-સ્વભાવતઃ ।
અલ્પાઙ્ગત્વાદ્ અનિર્હ્રાદિ મન્યે વદતિ શારિકા

અત્ર શારિકાલાપ-સાધનાય યત્ન-સ્પષ્ટાક્ષરત્વાદિ-હેતૂનાં કથનાદ્ અયં હેતુઃ ।
અથ પ્રાપ્તિઃ-
એક-દેશ-પરિજ્ઞાનાત્ પ્રાપ્તિઃ શેષાભિયોજનમ્

યથા વિક્રમોર્વશીયે, રાજા (ચર્ચરિકયાપસૃત્ય અઞ્જલિં બદ્ધ્વા) :
હંસ પ્રયચ્છ મે કાન્તાં ગતિર્ અસ્યાસ્ ત્વયા હતા ।
વિભાવિતૈકદેશેન દેયં યદ્ અભિયુજ્યતે

અત્ર હંસે પ્રિયા-ગમન-માત્ર-વિભાવ્ય-પ્રિયા-હરણાભિયોગઃ પ્રાપ્તિઃ ।
અથ ઉદાહરણમ્-
વાક્યં યદ્ ગૂઢ-તુલ્યાર્થં તદ્ ઉદાહરણં મતમ્

યથા શાકુન્તલે, રાજા (સ્વગતમ્)-કથમ્ આત્માપહારં કરોમિ ? ભવતુ, એવં તાવદ્ એનાં વક્ષ્યે । (પ્રકાશમ્) ભવતિ યઃ પૌરવેણ રાજ્ઞા ધર્માધિકારે નિયુક્તઃ સોઽ હમ્ અવિઘ્ન-ક્રિયોપલમ્ભાય ધર્મારણ્યમ્ ઇદમ્ આયાતઃ । ઇત્ય્ આરભ્ય,
શકુન્તલા-તુમ્હે અવેધ । કિં બિ હિઅએ કરિઅ મતેધ । ણ બો બઅણં સુણિસ્સં । [યુવામ્ અપેતમ્ । કિમ્ અપિ હૃદયે કૃત્વા મન્ત્રયેથે । ન યુવયોર્ વચનં શ્રોષ્યામિ ।] ઇત્ય્ અન્તમ્ [1.21 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] । અત્ર સાભિપ્રાય-ગૂઢાર્થતયા તદ્ ઇદમ્ ઉદાહરણમ્ ।
અથ શોભા-
શોભા સ્વભાવ-પ્રાકટ્યં યૂનોર્ અન્યોન્યમ્ ઉચ્યતે

યથા રત્નાવલ્યાં, સાગરિકા (રાજાનં દૃષ્ટ્વા સહર્ષં સ-સાધ્વસં સ-કમ્પં ચ સ્વગતમ્)-એણં પેક્ખિઅ અદિસદ્ધસેણ ણ સક્કણોમિ પદાદો પદં બિ ગન્તું । તા કિં વા એત્થ કરિસ્સં ? [એનં પ્રેક્ષ્ય અતિસાધ્વસેન ન શક્નોમિ પદાત્ પદમ્ અપિ ગન્તુમ્ । તત્ કિં વા અત્ર કરિષ્યામિ ?]
વિદૂષકઃ (સાગરિકાં દૃષ્ટ્વા)-અહો અચ્ચરિઅં । ઈરિસં કણ્ણારઅણં માણુસલોએ ણ દીસદિ । ભો બઅસ્સ તહ તક્કેમિ પઆવૈણોબિ એદં ણિમ્માબિઅ પુણો પુણો બિહ્મઓ સંબુત્તો ત્તિ । [અહો આશ્ચર્યમ્ । ઈદૃશં કન્યા-રત્નં માનુસ-લોકે ન દૃશ્યતે । ભો વયસ્ય તસ્માત્ તર્કયામિ પ્રજાપતેર્ અપિ ઇદં નિર્માય પુનઃ પુનર્ વિસ્મયઃ સંવૃત્ત ઇતિ ।]
રાજા-સખે મમાપ્ય્ એતદ્ એવ મનસિ વર્તતે [2.15 પદ્યાત્ પૂર્વમ્] ઇત્ય્ આદિના સાગરિકા-વત્સરાજયોર્ અન્યોન્ય-નિર્વર્ણનેન રૂપાતિશય-પ્રકટનં શોભા ।
અથ સંશયઃ-
અનિશ્ચયાન્તં યદ્ વાક્યં સંશયઃ સ નિગદ્યતે

105
યથા માલતી-માધવે, મકરન્દઃ-
યાતા ભવેદ્ ભગવતી-ભવનં સખી નો
જીવન્ત્ય્ અથૈષ્યતિ ન વેત્ય્ અભિશઙ્કિતોઽ સ્મિ ।
પ્રાયેણ બાન્ધવ-સુહૃત્-પ્રિય-સઙ્ગમાદિ
સૌદામિની-સ્ફુરણ્-ચઞ્ચલમ્ એવ સૌખ્યમ્

ઇત્ય્ અત્ર માલતી કામન્ધક્યાઃ ગૃહં ગતા વા જીવતિ વા ન વેતિ સંશયેન વાક્ય-સમાપ્તેર્ અયં સંશયઃ ।
અથ દૃષ્ટાન્તઃ-
સ્વ-પક્ષે દર્શનં હેતોર્ દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્ય-સિદ્ધયે

106અ
યથા શાકુન્તલે, રાજા-
શમ-પ્રધાનેષુ તપોધનેષુ
ગૂઢં હિ દાહાત્મકમ્ અસ્તિ તેજઃ ।
સ્પર્શાનુકૂલા ઇવ સૂર્ય-કાન્તાસ્
તદ્ અન્ય-તેજોઽ ભિભવાદ્ વમન્તિ

[અ.શ. 2.7]
ઇત્ય્ અત્ર તપોધનેષુ ગૂઢ-દાહાત્મક-તેજઃ-સદ્ભાવે સાધ્યે તત્-સાધકસ્ય અન્ય-તેજસ્ તિરસ્કાર-જનિત-તેજઃ-સમુદ્ગાર-રૂપસ્ય હેતોઃ સૂર્ય-કાન્તેષુ દર્શિતત્વાદ્ દૃષ્ટાન્તઃ ।
અથ અભિપ્રાયઃ-
અભિપ્રાયસ્ ત્વ્ અભૂતાર્થો હૃદ્યઃ સામ્યેન કલ્પિતઃ । 106બ્
અભિપ્રાયં પરે પ્રાહુર્ મમતાં હૃદ્ય-વસ્તુનિ

યથા રત્નાવલ્યાં, રાજા-
કિં પદ્મસ્ય રુચિં ન હન્તિ નયનાનન્દં વિધત્તે ન કિં
વૃદ્ધિં વા ઝષકેતનસ્ય કુરુતે નાલોક-માત્રેણ કિમ્ ।
વક્ત્રેન્દૌ તવ સત્ય્ અયં યદ્ અપરઃ શીતાંશુર્ ઉજ્જૃમ્ભતે
દર્પઃ સ્યાદ્ અમૃતેન ચેદ્ ઇહ તદ્ અપ્ય્ અસ્ત્ય્ એવ બિમ્બાધરે

[ર. 3.13]
ઇત્ય્ અત્ર ચન્દ્ર-સામ્યેન મુખે અમૃત-કલ્પનાદ્ અયમ્ અભિપ્રાયઃ । અથવા તત્રૈવાતિહૃદ્ય-બિમ્બાધરે રાજ્ઞો મમત્વમ્ અભિપ્રાયઃ ।
અથ નિદર્શનં-
યથાર્થાનાં પ્રસિદ્ધાનાં ક્રિયતે પરિકીર્તનમ્ । 107
પરોપેક્ષા-વ્યુદાસાર્થં તન્ નિદર્શનમ્ ઉચ્યતે

યથા શાકુન્તલે, રાજા-ઉપપદ્યતે-
માનુષીષુ કથં વા સ્યાદ્ અસ્ય રૂપસ્ય સમ્ભવઃ ।
ન પ્રભા-તરલ-જ્યોતિર્ ઉદેતિ વસુધા-તલાત્

[અ.શ. 1.22]
અત્ર પ્રતિ-વસ્તુ-ન્યાયેન સદૃશ-વસ્તુ-કીર્તનં નિદર્શનમ્ ।
અથ સિદ્ધિઃ-
અતર્કિતોપપન્નઃ સ્યાત્ સિદ્ધિર્ ઇષ્ટાર્થ-સઙ્ગમઃ

108
યથા માલવિકાગ્નિમિત્રે, વિદૂષકઃ (દૃષ્ટ્વા)-હી હી બઅસ્સ એદં ખુ સીહુપાણુ-બેજ્જિદસ્સ મચ્છઆડિઆ ઉબણદા । [આશ્ચર્યં આશ્ચર્યં વયસ્ય એતત્ ખલુ સીધુપાનોદ્વેજિતસ્ય મત્સ્યણ્ડિકા ઉપનતા ।]
રાજા-અયે કિમ્ એતત્ ?
વિદૂષકઃ-એસા ણાદિપરિક્ખિદબેસા ઊસુઅબઅણા એઆઇણી માલબિઆ અદૂરે બટ્ટદિ । [એષા નાદિપરિષ્કૃત-વેષા ઉત્સુક-વદના એકાકિની માલવિકા અદૂરે વર્તતે ।]
રાજા (સહર્ષં)-કથં માલવિકા ।
વિદૂષકઃ-અહ ઇં । [અથ કિમ્ ।]
રાજા-શક્યમ્ ઇદાનીં જીવિતમ્ અવલમ્બિતમ્ [3.5 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્] ઇત્ય્ અત્ર ઇરાવતી-સઙ્કેતં ગચ્છતો રાજ્ઞઃ માલવિકા-દર્શન-સિદ્ધિર્ અચિન્તિતા સિદ્ધિઃ ।
અથ પ્રસિદ્ધિઃ-
પ્રસિદ્ધિર્ લોક-વિખ્યાતૈર્ વાક્યૈર્ અર્થ-પ્રસાધનમ્

109અ
યથા શાકુન્તલે, રાજા-
સરસિજમ્ અનુવિદ્ધં શવલેનાપિ રમ્યં
મલિનમ્ અપિ હિમાંશોર્ લક્ષ્મ લક્ષ્મીં તનોતિ ।
ઇત્યમ્ અધિક-મનોજ્ઞા બલ્કલેનાપિ તન્વી
કિમ્ ઇવ હિ મધુરાણાં મણ્ડનં નાકૃતીનામ્

અત્ર શવલાદ્ય્-અનુવેધેઽ પિ રમણીયતયા પ્રસિદ્ધાનાં સરસિજાદીનાં કથનેન શકુન્તલા-મનોજ્ઞતા-સાધનં પ્રસિદ્ધિઃ ।
અથ દાક્સિણ્યમ્-
ચિત્તાનુવર્તનં યત્ર તદ્ દાક્ષિણ્યમ્ ઇતીરિતમ્

109બ્
યથા શાકુન્તલે, સેનાપતિઃ-જયતુ સ્વામી ।
રાજા-ભદ્ર સેનાપતે મન્દોત્સાહઃ કૃતોઽ સ્મિ મૃગયાપવાદિના માઢવ્યેન ।
સેનાપતિઃ (વિદૂષકં પ્રતિ, જનાન્તિકમ્)-સખે સ્થિર-પ્રતિબન્ધો ભવ । અહં તાવત્ સ્વામિનશ્ ચિત્ત-વૃત્તિમ્ અનુવર્તિષ્યે । (પ્રકાશમ્) પ્રલપત્વ્ એષ વૈધેયઃ । નનુ પ્રભુર્ એવ નિદર્શનમ્ ।
મેદશ્ છેદ-કૃશોદરં લઘુ ભવત્ય્ ઉત્થાન-યોગ્યં વપુઃ
સત્ત્વાનામ્ અપિ લક્ષ્યતે વિકૃતિમચ્ ચિત્તં ભય-ક્રોધયોઃ ।
ઉત્કર્ષઃ સ ચ ધન્વિનાં યદ્ ઇષવઃ સિધ્યન્તિ લક્ષ્યે ચલે
મિથ્યૈવ વ્યસનં વદન્તિ મૃગયામીદૃગ્ વિનોદઃ કુતઃ

[અ.શ. 2.5]
ઇત્ય્ અત્ર સેનાપતેઃ રાજ-ચિત્તાનુવર્તનં દાક્ષિણ્યમ્ ।
અથ અર્થાપત્તિઃ-
ઉક્તાર્થાનુપપત્ત્યાઽન્યો યસ્મિન્ન્ અર્થઃ પ્રકલ્પ્યતે ।
વાક્ય-માધુર્ય-સંયુક્તા સાર્થાપત્તિર્ ઉદાહૃતા

110
યથા રત્નાવલ્યાં, વિદૂષકઃ-ભોઃ એસા ક્ખુ તુએ અપુબ્બા સિરી સમાસાદિદા । [ભો એષા ખલુ ત્વયા અપૂર્વા શ્રીઃ સમાસાદિતા ।]
રાજા-વયસ્ય, સત્યમ્ ।
શ્રીર્ એષા પાણિર્ અપ્ય્ અસ્યાઃ પારિજાતસ્ય પલ્લવઃ ।
કુતોઽ ન્યથા સ્રવત્ય્ એષ સ્વેદ-ચ્છદ્મામૃત-દ્રવઃ

[ર. 2.17]
અત્ર સ્વેદ-ચ્છદ્મામૃત-દ્રવોત્પત્તેર્ અન્યથાનુપપત્ત્યા પાણેઃ પારિજાતત્વ-કલ્પનાદ્ ઇયમ્ અર્થાપત્તિઃ ।
અથ વિશેષણમ્-
સિદ્ધાન્ બહૂન્ પ્રધાનાર્થાન્ ઉક્ત્વા યત્ર પ્રયુજ્યતે ।
વિશેષ-યુક્તં વચનં વિજ્ઞેયં તદ્ વિશેષણમ્

111
યથા માલતી-માધવે, માધવઃ (અભિલિખ્ય પ્રદર્શયતિ)
મકરન્દઃ (સ-કૌતુકમ્)-કથમ્ અચિરેણૈવ નિર્માય લિખિતઃ શ્લોકઃ । (વાચયતિ)
જગતિ જયિનસ્ તે તે ભાવા નવેન્દુ-કલાદયઃ
પ્રકૃતિ-મધુરાઃ સન્ત્ય્ એવાન્યે મનો મદયન્તિ યે ।
મમ તુ યદ્ ઇયં યાતા લોકે વિલોચન-ચન્દ્રિકા
નયન-વિષયં જન્મન્ય્ એકઃ સ એવ મહોત્સવઃ

[મા.મા. 1.39]
ઇત્ય્ અત્ર ઇન્દુકલાદીન્ મનો-મદ-હેતુતયા પ્રસિદ્ધાન્ ઉક્ત્વા તત્-સમાન-માધુર્યાયામ્ અપિ માલત્યાં વિશેષ-કથનાદ્ ઇદં વિશેષણમ્ ।
અથ પદોચ્ચયઃ-
બહૂનાં તુ પ્રયુક્તાનાં પદાનાં બહુભિઃ પદૈઃ ।
ઉચ્ચયઃ સદૃશાર્થો યઃ સ વિજ્ઞેયઃ પદોચ્ચયઃ

112
યથા કર્પૂર-મઞ્જર્યામ્, રાજા (વાચયતિ)-
સહ દિવસ-ણિસાહિં દીહરા સાસ-દંડા
સહ મણિ-બલએહિં બાહ-ધારા ગલંતિ ।
તુહ સુહઅ બિઓએ તીઅ ઉબ્બેઅણીએ
સહઅ તણુ-લદાએ દુબ્બલા જીવિદાસા

[ક.મ. 2.9]
[સહ દિવસ-નિશાભ્યાં દીર્ઘાઃ શ્વાસ-દણ્ડાઃ
સહ મણિ-વલયૈર્ બાષ્પ-ધારા ગલન્તિ ।
તવ સુભગ વિયોગે તસ્યા ઉદ્વેગિન્યાઃ
સહ ચ તનુ-લતયા દુર્બલા જીવિતાશા ॥]
ઇત્ય્ અત્ર શ્વાસ-દણ્ડાદીનાં દીર્ઘ-ભાવાદિ-ક્રિયાસુ દિવસ-નિશાદિભિઃ સહ સમાવેશાદ્ અયં પદોચ્ચયઃ ।
અથ તુલ્યાર્થકઃ-
રૂપકૈર્ ઉપમાભિર્ વા તુલ્યાર્થાભિઃ પ્રયોજિતઃ । અપ્રત્યક્ષાર્થ-સંસ્પર્શસ્ તુલ્ય-તર્ક ઇતીરિતઃ

113
યથા માલતી-માધવે, માધવઃ (સહર્ષમ્)-દિષ્ટ્યા લવઙ્ગિકા-દ્વિતીયા માલત્ય્ અપિ (પરાગતા)-
આશ્ચર્યમ્ ઉત્પલ-દૃશો વદનામલેન્દુ- સાંનિધ્યતો મમ મુહુર્ જદિમાનમ્ એત્ય ।
જાત્યેન ચન્દ્રમણિનેવ મહી-ધરસ્ય સન્ધાર્યતે દ્રવ-મયો મનસા વિકારઃ

[મા.મા. 3.5]
ઇત્ય્ અત્ર ઇન્દુ-ચન્દ્રકાન્તાદ્ય્-ઉપમયા પરત્યક્ષસ્ય સ્નેહ-રૂપ-વિકારસ્ય કથનાત્ તુલ્ય-તર્કઃ ॥
અથ વિચારઃ-
વિચારસ્ ત્વ્ એક-સાધ્યસ્ય બહુ-સાધન-વર્ણનમ્

114અ
યથા માલતી-માધવે, મકરન્દઃ-વયસ્ય માધવ સર્વથા સમાશ્વસિહિ-
યા કૌમુદી નયનયોર્ ભવતઃ સુજન્મા
તસ્યા ભવાન્ અપિ મનોરથ-લબ્ધ-બન્ધુઃ ।
તત્ સઙ્ગમં પ્રતિ સખે ન હિ સંશયોઽ સ્તિ
યસ્મિન્ વિધિશ્ ચ મદનશ્ ચ કૃતાભિયોગઃ

[મા.મા. 1.37]
અત્ર સઙ્ગમ-રૂપ-સાધ્યાર્થ-સિદ્ધયે પરસ્પરાનુરાગ-સિદ્ધિ-મદન-રૂપાણામ્ ઉપાયાનાં સદ્-ભાવ-કથનાદ્ વિચારઃ ।
અથ તદ્-વિપર્યયઃ-
વિચારસ્યાન્યથાભાવો વિજ્ઞેયસ્ તદ્-વિપર્યયઃ

114
યથા રામાનન્દે-
વ્યર્થં યત્ર કપીન્દ્ર-સખ્યમ્ અપિ મે વીર્યં કપીનામ્ અપિ
પ્રજ્ઞા જામ્બવતોઽ પિ યત્ર ન ગતિઃ પુત્રસ્ય વાયોર્ અપિ ।
માર્ગં યત્ર ન વિશ્વકર્મ-તનયઃ કર્તું નલોઽ પિ ક્ષમઃ
સૌમિત્રેર્ અપિ પત્રિણામ્ અવિષયસ્ તત્ર પ્રિયા ક્વાપિ મે

અત્ર બહૂપાય-સામર્થ્યાભાવ-કથનાદ્ વિચાર-વિપર્યયઃ સ્પષ્ટ એવ ।
અથ ગુણાતિપાતઃ-
ગુણાતિપાતો વ્યત્યસ્ત-ગુણાખ્યાનમ્ ઉદાહૃતમ્

115અ
યથા વેણી-સંહારે, (તતઃ પ્રવિશતો ભીમાર્જુનૌ) ભીમઃ-ભો ભો અલમ્ અલમ્ આશઙ્કયા ।
કર્તા દ્યૂત-ચ્છલાનાં જતુ-મય-શરણોદ્દીપનઃ સોઽ તિમાની કૃષ્ણાકેશોત્તરીય-વ્યપનયન-મરુત્ પાણ્ડવા યસ્ય દાસાઃ ।
રાજા દુઃશાસનાદેર્ ગુરુર્ અનુજ-શતસ્યાઙ્ગ-રાજસ્ય મિત્રં ક્વાસ્તે દુર્યોધનોઽ સૌ કથયત ન રુષા દ્રષ્ટુમ્ અભ્યાગતૌ સ્વઃ

[વે.સં. 5.26]
અત્ર અધિક્ષેપ-વાક્યત્વાદ્ વ્યત્યસ્ત-ગુણાખ્યાનં સ્પષ્ટમ્ એવ ।
અથ અતિશયઃ-
બહૂન્ ગુણાન્ કીર્તયિત્વા સામાન્યેન ચ સંશ્રયાન્ । 115
વિશેષઃ કીર્ત્યતે યત્ર જ્ઞેયઃ સોઽ તિશયો બુધૈઃ

યથા વિક્રમોર્વશીયે, રાજા (સ-હર્ષમ્ આકર્ણ્ય)-અનેન પ્રિયોપલબ્ધિ-શંસિના મન્દ્ર-કણ્ઠ-ગર્જિતેન સમાશ્વાસિતોઽ સ્મિ । સાધર્મ્યાચ્ ચ ભૂયસી મે ત્વયિ પ્રીતિઃ ।
મામ્ આહુઃ પૃથિવી-ભૃતામ્ અધિપતિં નાગાધિરાજો ભવાન્
અવ્યુચ્છિન્ન-પૃથુ-પ્રવૃત્તિ ભવતો દાનં મમાપ્ય્ અર્થિષુ ।
સ્ત્રી-રત્નેષુ મમોર્વશી પ્રિયતમા યૂથે તવેયં વશા
સર્વં મામ્ અનુ તે પ્રિયા-વિરહજાં ત્વં તુ વ્યથાં માનુભૂઃ

[વિ.ઉ. 4.47]
ઇત્ય્ અત્ર સમાન-ધર્મણિ ગજાધિરાજે પુરૂરવસા પ્રિયા-વિરહાભાવ-કથનાદ્ અતિશયઃ ।
અથ નિરુક્તિઃ[*20]-
નિરુક્તિર્ નિરવદ્યોક્તિર્ નામાન્ય્ અર્થ-પ્રસિદ્ધયે

116
[*20] નિરુક્તમ્ ઇન્ થે પ્રિન્તેદ્ એદિતિઓન્.
યથા શાકુન્તલે, પ્રિયંવદા-હલા સૌંદલે ! એત્થ એબ્બ દાવ મુહુત્તઅં ચિટ્ઠ । જાબ તુએ ઉબગદાએ લદા-સણાહો બિઅ અઅં કેસર-રુક્ખઓ પડિભાદિ । [હલા શકુન્તલે, અત્રૈવ તાવન્ મુહૂર્તં તિષ્ઠ । યાવત્ ત્વયોપગતયા લતા-સનાથ ઇવાયં કેસર-વૃક્ષકઃ પ્રતિભાતિ ।]
શકુન્તલા-અદો ખુ પિઅંબદાસિ તુમં । [અતઃ ખલુ પ્રિયંવદાસિ ત્વમ્ ।] [1.18 પદ્યાત્ પૂર્વમ્] । અત્ર પ્રિયંવદાયાઃ પ્રિય-ભાષણાદ્ ઇદં નામ-ધેયમ્ ઇત્ય્ ઉક્તિર્ નિરુક્તિઃ ।
અથ ગુણ-કીર્તનમ્-
લોકે ગુણાતિરિકાનાં બહૂનાં યત્ર નામભિઃ ।
એકોઽ પિ શબ્દ્યતે તત્ તુ વિજ્ઞેયં ગુણ-કીર્તનમ્

117
યથા ઉત્તર-રામ-ચરિતે, વાસન્તી-
ત્વં જીવિતં ત્વમ્ અસિ મે હૃદયં દ્વિતીયં
ત્વં કૌમુદી નયનયોર્ અમૃતં ત્વમ્ અઙ્ગે ।
ઇત્ય્ આદિભિઃ પ્રિય-શતૈર્ અનુરુધ્ય મુગ્ધાં
તામ્ એવ શાન્તમ્ અથવા કિમ્ ઇહોત્તરેણ

[ઉ.રા.ચ. 3.26]
ઇત્ય્ અત્ર અમૃત-કૌમુદી-પ્રભૃતિનામભિઃ સીતા-શંસનં ગુણ-કીર્તનમ્ ।
અથ ગર્હણમ્-
યત્ર સઙ્કીર્તયન્ દોષાન્ ગુણમ્ અર્થેન દર્શયેત્ । ગુણાન્ વા કીર્તયન્ દોષાન્ દર્શયેદ્ ગર્હણં તુ તત્

118
યથા માલતી-માધવે, લવઙ્ગિકા-ભઅબદિ કિસણ-ચૌદ્દસી-રઅણિ-મહા-મસાણ-સંચાર-ણિબ્બડિઅ-બિસમ-બ્બબસાઓ ણિટ્ઠાબિદ-ચણ્ડ-પાસણ્ડ્-ઉદ્દણ્ડ-ભુઅ-દણ્ડ-સાહસો સાહસિઓ ક્ખુ એસો । અદો ક્ખુ મે પિઅ-સહી ઉક્કંપિદા । [ભગવતિ કૃષ્ણ-ચતુર્દશી-રજનિ-મહા-શ્મશાન-સઞ્ચાર-પૃથગ્-ભૂત-વિષમ-વ્યવસાયો નિષ્ઠાપિત-ચણ્ડ-પાષણ્ડોદ્દણ્ડ-ભુજ-દણ્ડ-સાહસઃ સાહસિકઃ ખલુ એષઃ । અતઃ ખલુ મે પ્રિય-સખી ઉત્કમ્પિતા ।]
મકરન્દઃ (સ્વગતમ્)-સાધુ લવઙ્ગિકે સાધુ । સ્થાને ખલ્વ્ અનુરાગોપકારયોર્ ગરીયસોર્ ઉપન્યાસઃ । [6.15 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્]
ઇત્ય્ અત્ર મહા-માંસ-વિક્રય-સાહસસ્ય દોષ-રૂપેણ કથેનેઽ પિ માધવાનુરાગોત્પાદન-ગુણતયા પર્યવસિતમ્ ઇદં પ્રમુખ-ગર્હણત્વાદ્ ગર્હણમ્ ।
ગુણ-કીર્તને દોષ-પર્યવસાનમ્, યથા માલતી-માધવે, મદયન્તિકા (તથા કૃત્વા)-દુમ્મણાઅદિ વા ઇઅં વામસીલા । [દુર્મનાયતે વા ઇયં વામ-શીલા ।]
લવઙ્ગિકા-કહં ણામ ણવ-વહૂ-વિસ્સંભણોબાઅજાણઅં લડહં બિઅડ્ઢ-મહુર-ભાસણં અરોસણં અકાદરં દે ભાદરં ભત્તારં સમાસાદિઅ દુમ્મણાઇસ્સદિ મે પિઅસહી । [કથં નામ નવ-વધૂ-વિસ્રમ્ભનોપાય-જ્ઞં લટહં વિદગ્ધ-મધુર-ભાષણમ્ અરોષણમ્ અકાતરં તે ભ્રાતરં ભર્તારં સમાસાદ્ય દુર્મણાયિષ્યતે મે પ્રિય-સખી ।]
મદયન્તિકા-પેક્ખ બુદ્ધ-રક્ખિદે ! બિપ્પદીબં ઉબાલભીઆમો । [પશ્ય બુદ્ધ-રક્ષિતે ! વિપ્રતીપમ્ ઉપાલભ્યામહે ।] [સપ્તમાઙ્કે ઉપક્રમે]
ઇત્ય્ અત્ર મુખતો ગુણ-કીર્તનમ્ અપ્ય્ અન્તતો દોષાયેતિ ગર્હણમ્ ઇદમ્ ।
અથ અનુનયઃ-
અભ્યર્થના-પરં વાક્યં વિજ્ઞેયોઽ નુનયો બુધૈઃ

119અ
યથા વેણિ-સંહારે, ધૃતરાષ્ટ્રઃ-સઞ્જય ! મદ્-વચનાદ્ બ્રૂહિ ભારદ્વાજમ્ અશ્વત્થામાનમ્-
સ્મરતિ ન ભવાન્ પીતં સ્તન્યં વિભજ્ય સહામુના
મમ ચ મૃદિતં ક્ષૌમં બાલ્યે ત્વદ્-અઙ્ગ-વિવર્તનૈઃ ।
અનુજ-નિધન-સ્ફીતાચ્ છોકાદ્ અતિપ્રણયાચ્ ચ યદ્
વચન-વિકૃતિષ્વ્ અસ્ય ક્રોધો મુધા ક્રિયતે ત્વયા

[વે.સં. 5.47]
ઇત્ય્ અત્ર અશ્વત્થામ-પ્રાર્થનમ્ અનુનયઃ ।
અથ ભ્રંશઃ-
પતનં પ્રકૃતાદ્ અર્થાદ્ અન્યસ્મિન્ ભ્રંશ ઈરિતઃ

119બ્
યથા પ્રસન્ન-રાઘવે, રાવણઃ (સંવૃત્ત-નિજ-રૂપઃ પુરુષ-રૂપેણ પ્રવિષ્ટઃ ।)-કથય ક્વ તાવત્ કર્ણાન્ત-નિવેશનીય-ગુણં કન્યા-રત્નં કાર્મુકં ચ ।
મઞ્જરીકઃ-ઇદં તાવત્ કાર્મુકમ્ । કન્યા તુ ચરમં લોચન-પથમ્ અવતરિષ્યતિ ।
રાવણઃ (સ-સંરમ્ભમ્)-ધિઙ્ મૂર્ખ ! કથં રે રાશિ-નક્ષત્ર-પાઠકાનાં ગોષ્ઠીં ન દૃષ્ટવાન્ અસિ । તેઽ પિ કન્યામ્ એવ પ્રથમં પ્રકટયન્તિ । ચરમં ધનુઃ ।
મઞ્જરીકઃ (સ્વગતમ્)-કથમ્ અયં વાચાટતામ્ એવ પ્રકટયતિ । [1.32 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્]
ઇત્ય્ અત્ર રાવણેન [પુરુષ-રૂપેણ પ્રવિષ્ટેન] ધનુઃ-કન્યયોઃ પ્રકૃતમ્ અર્થં પરિત્યજ્ય રાશિ-લક્ષણસ્યાર્થસ્ય પ્રસઞ્જનાદ્ અયં ભ્રંશઃ ।
અથ લેશઃ-
લેશઃ સ્યાદ્ ઇઙ્ગિત-જ્ઞાન-કૃદ્ વિશેષણવદ્ વચઃ

120અ
યથા માલતી-માધવે, કામન્દકી-
અસૌ વિદ્યાશાભિઃ શિશુર્ અપિ વિનિર્ગત્ય ભવનાદ્
ઇહાયાતઃ સમ્પ્રત્ય્ અવિકલ-શરચ્-ચન્દ્ર-વદનઃ ।
યદાલોક-સ્થાને ભવતિ પુરમ્ ઉન્માદ-તરલૈઃ
કટાક્ષૈર્ નારીણાં કુવલયિત-વાતાયનમ્ ઇવ

[મા.મા. 2.11]
ઇત્ય્ અત્ર કામન્દક્યા માલત્ય્-અનુરાગ-જ્ઞાન-નિવેદનસ્ય ઉન્માદ-તરલૈર્ ઇતિ વિશેષણસ્ય કથનાદ્ અયં લેશઃ ।
અત્ર ક્ષોભઃ-
ક્ષોભસ્ ત્વ્ અન્ય-ગતે હેતાવ્ અન્યસ્મિન્ કાર્ય-કલ્પનં

120
યથા રત્નાવલ્યાં, રાજા (ઉપસૃત્ય ઉદ્બન્ધનમ્ અપનીય)-દેવિ ! કિમ્ ઇદં અકાર્યં ક્રિયતે ?
મમ કણ્ઠ-ગતાઃ પ્રાણાઃ પાશે કણ્ઠ-ગતે તવ ।
અનર્થાર્થ-પ્રયત્નોઽ યં ત્યજ્યતાં સાહસં પ્રિયે

[ર. 3.16]
અત્ર પાશે વાસવદત્તા-કણ્ઠ-ગતે તત્-કાર્ય-ભૂતસ્ય પ્રાણાનાં કણ્ઠ-ગતત્વસ્ય વત્સ-રાજેન સ્વસ્મિન્ કલ્પનાત્ ક્ષોભઃ ।
અથ મનોરથઃ-
મનોરથસ્ તુ વ્યાજેન વિવક્ષિત-નિવેદનમ્

121અ
યથા શાકુન્તલે, શકુન્તલા (પદાન્તરં ગત્વા પરિવૃત્ય પ્રકાશમ્)-લદા-બલ્લઅ સંદાબ-હારઅ આમંતેમિ તુમં ભૂઓબિ પૈર્ભોઅસ્સ । [લતા-વલય સન્તાપ-હારક આમન્ત્રયે ત્વાં ભૂયોઽ પિ પરિભોગાય ।] [3.21 પદ્યાદ્ અનન્તરમ્]
અત્ર લતા-મણ્ડપ-વ્યાજેન દુષ્યન્તામન્ત્રણં મનોરથઃ ।
અથ અનુક્ત-સિદ્ધિઃ-
પ્રસ્તાવનૈવ શેષોઽ ર્થો યત્રાનુક્તોઽ પિ ગૃહ્યતે । 121
અનુક્ત-સિદ્ધિર્ એષા સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ ભરતો મુનિઃ[*21]

[*21] નાટ્ 16.169 = પ્રસ્તાવેનૈવ શેષોઽ ર્થઃ કૃત્સ્નો યન્ ન પ્રતીયતે । વચનેન વિનાનુક્ત-સિદ્ધિઃ સા પરિકીર્તિતા ॥
અથ સારૂપ્યં-
દૃષ્ટ-શ્રુતાનુભૂતાર્થ-કથનાદિ-સમુદ્ભવમ્ । 122
સાદૃશ્યં યત્ર સઙ્ક્ષોભાત્ તત્ સારૂપ્યં નિરૂપ્યતે

યથા વેણિ-સંહારે, (પ્રવિશ્ય ગદા-પાણિઃ) ભીમઃ--તિષ્ઠ તિષ્ઠ ભીરુ ! ક્વાધુના ગમ્યતે ? (ઇતિ કેશેષુ ગ્રહીતુમ્ ઇચ્છતિ)
યુધિષ્ઠિરઃ (બલાદ્ ભીમમ્ આલિઙ્ગ્ય)-દુરાત્મન્ ! ભીમાર્જુન-શત્રો દુર્યોધન-હતક !
આશૈશવાદ્ અનુદિનં જનિતાપરાધઃ
ક્ષીબો બલેન ભુજયોર્ હત-રાજ-પુત્ર ।
આસાદ્ય મેઽ ન્તરમ્ ઇદં ભુજ-પઞ્જરસય
જીવન્ પ્રયાસિ ન પદાત્ પદમ્ અદ્ય પાપ

[વે.સં. 6.38]
ભીમઃ-અયે કથમ્ આર્યઃ સુયોધન-શઙ્કયા નિર્દયં મામ્ આલિઙ્ગતિ ?
ઇત્ય્ અત્ર ચાર્વાક-શ્રાવિત-દુર્યોધન-વિજય-સઙ્કથા-સઙ્ક્ષેપેણ યુધિષ્ઠિરાદીનાં ભીમે સુયોધન-બુદ્ધિ-કથનાદ્ ઇદં સારૂપ્યમ્ ।
અથ માલા-
ઈપ્સિતાર્થ-પ્રસિદ્ધ્ય્-અર્થં કથ્યન્તે યત્ર સૂરિભિઃ । 123
પ્રયોજનાન્ય્ અનેકાનિ સા માલેત્ય્ અભિધીયતે

યથા ધનઞ્જય-વિજયે-
ગો-રક્ષણં સમ-દશાત્રવ-માન-ભઙ્ગઃ
પ્રીતિર્ વિરાટ-નૃપતેર્ ઉપકારિણશ્ ચ ।
પર્યાપ્તમ્ એકમ્ અપિ મે સમર્તોસવાય
સર્વં પુનર્ મિલિતમ્ અત્ર મમૈવ ભાગ્યૈઃ

[ધ.વિ. 16]
અથ મધુર-ભાષણમ્-
યત્ પ્રસન્નેન મનસા પૂજ્યં પૂજયિતુર્ વચઃ । 124
સ્તુતિ-પ્રકાશનં તત્ તુ જ્ઞેયં મધુર-ભાષણમ્

યથા અનર્ઘ-રાઘવે, દશરથઃ (સપ્રશ્રયમ્)-ભગવન્ વિશ્વામિત્ર !
કચ્ચિત્ કાન્તાર-ભાજાં ભવતિ પરિભવઃ કોઽ પિ શૌવાપદો વા
પ્રત્યૂહેન ક્રતૂનાં ન ખલુ મખ-ભુજો ભુઞ્જતે વા હવીંષિ ।
કર્તું વા કચ્ચિદ્ અન્તર્ વસતિ વસુમતી-દક્ષિણઃ સપ્ત-તન્તુર્
યત્ સમ્પ્રાપ્તોઽ સિ કિં વા રઘુ-કુલ-તપસામ્ ઈદૃશોઽ યં વિવર્તઃ

[અ.રા. 1.25]
વિશ્વામિત્રઃ (વિહસ્ય)-
જનયતિ ત્વયિ વીર દિશાં પતીન્
અપિ ગૃહાઙ્ગણ-માત્ર-કુટુમ્બિનઃ ।
રિપુર્ ઇતિ શ્રુતિર્ એવ ન વાસ્તવી
પ્રતિભયોન્નતિર્ અસ્તુ કુતસ્ તુ નઃ

[અ.રા. 1.26]
ઇત્ય્ આદાવ્ અન્યોન્યં પૂજા-વચનં મધુર-ભાષણમ્ ।
અથ પૃચ્છા-
પ્રશ્નેનૈવોત્તરં યત્ર સા પૃચ્છા પરિકીર્તિતા

125
યથા-
સર્વ-ક્ષિતિ-ભૃતાં નાથ દૃષ્ટા સર્વાઙ્ગ-સુન્દરી ।
રામા રમ્યે વનાન્તેઽ સ્મિન્ મયા વિરહિતા ત્વયા

[વિ.ઉ. 4.51]
ઇત્ય્ અત્ર પર્વતાનાં નાથ મયા વિરહિતા પ્રિયા ત્વયા દૃષ્ટેતિ પ્રશ્ને રાજ્ઞાં નાથ ત્વયા વિરહિતા મયા દૃષ્ટેત્ય્ ઉત્તરસ્ય પ્રતીયમાનત્વાદ્ ઇયં પૃચ્છા ।
અથ ઉપદિષ્ટમ્-
પ્રતિગૃહ્ય તુ શાસ્ત્રાર્થં યદ્ વાક્યમ્ અભિધીયતે ।
વિદ્વન્-મનોહરં સ્વન્તમ્ ઉપદિષ્ટં તદ્ ઉચ્યતે

126
યથા શાકુન્તલે, શકુન્તલા (ભયં નાટયન્તી)-પૌરવ રક્ખ અબિણઅં । મઅણ-સંતત્તાબિ ણ હુ અત્તણો પહબામિ । [પૌરવ રક્ષ અવિનયમ્ । મદન-સન્તપ્તાપિ ન ખલ્વ્ આત્મનઃ પ્રભવામિ ।]
રાજા-ભીરુ અલં ગુરુ-જનાદ્ ભયેન । ન તે વિદિત-ધર્મા હિ ભગવાન્ દોષમ્ અત્ર ગ્રહીષ્યતિ કુલપતિઃ । અપિ ચ-
ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન બહ્વ્યો રાજર્ષિ-કન્યકાઃ ।
શ્રૂયન્તે પરિણીતાસ્ તાઃ પિતૃભિશ્ ચાનુમોદિતાઃ

[અ.શ. 3.20]
ઇત્ય્ અત્ર શાસ્ત્રાનુરોધેનૈવ પ્રવૃત્તત્વાદ્ ઇદમ્ ઉપદિષ્ટમ્ ।
અથ દૃષ્ટમ્-
યથાદેશં યથા-કાલં યથા-રૂપં ચ વર્ણ્યતે ।
યત્ પ્રત્યક્ષં પરોક્ષં વા તદ્ દૃષ્ટમ્ દૃષ્ટવન્ મતમ્

127
યથા માલવિકાગ્નિમિત્રે, રાજા-અહો સર્વાસ્વ્ અવસ્થાસુ ચારુતા શોભાન્તરં પુષ્યતિ । તથા હિ-
વામં સન્ધિ-સ્તિમિત-વલયં ન્યસ્ય હસ્તં નિતમ્બે
કૃત્વા શ્યામા-વિટપ-સદૃશં સ્રસ્ત-મુક્તં દ્વિતીયમ્ ।
પાદાઙ્ગુષ્ઠાલુલિત-કુસુમે કુટ્ટિમે પાતિતાક્ષં
નૃત્તાદ્ અસ્યાઃ સ્થિતમ્ અતિતરાં કાન્તમ્ ઋજ્વાયતાર્ધમ્

[મા.અ.મિ. 2.6]
ઇત્ય્ અત્ર ઇતર-સમક્ષં સ્થિતાયાઃ સંસ્થાન-જાતિ-વર્ણનાદ્ ઇદં પ્રત્યક્ષ-દૃષ્ટમ્ ।
અપ્રત્યક્ષ-દૃષ્ટં, યથા પદ્માવત્યાં-
વ્યત્યસ્ત-પાદ-કમલં વલિત-ત્રિભઙ્ગી-
સૌભાગ્યમ્ અંસ-વિરલી-કૃત-કેશ-પાશમ્ ।
પિઞ્છાવતંસમ્ ઉરરીકૃત-વંશ-નાલં
વ્યામોહનં નવમ્ ઉપૈમિ કૃપા-વિશેષમ્

ઇત્ય્ અત્ર અપ્રત્યક્ષસ્યૈવ ગોપાલ-સુન્દરસ્ય સંસ્થાન-વિશેષ-જાતિ-વર્ણનાદ્ અપિ દૃષ્ટવદ્ આભાસનાદ્ ઇદમ્ અપ્રત્યક્ષ-દૃષ્ટમ્ ।
શ્રી-સિંહ-ભૂપેન કવીશ્વરાણાં
વિશ્રાણિતાનેક-વિભૂષણેન ।
ષટ્-ત્રિંશદ્ ઉક્તાનિ હિ ભૂષણાનિ
સ-લક્ષ્મ-લક્ષ્યાણિ મુનેર્ મતેન

128
સાક્ષદ્ એવોપદેશેન પ્રાયો ધર્મ-સમન્વયાત્ ।
અઙ્ગાઙ્ગિ-ભાવ-સમ્પન્ન-સમસ્ત-રસ-સંશ્રયાત્

129
પ્રકૃત્ય્-અવસ્થા-સન્ધ્યાદિ-સમ્પત્ત્ય્-ઉપનિબન્ધનાત્ ।
આહુઃ પ્રકરણાદીનાં નાટકં પ્રકૃતિં બુધાઃ

130
અતિદેશ-બલ-પ્રાપત-નાટકાઙ્ગોપજીવનાત્ ।
અન્યાનિ રૂપકાણિ સ્યુર્ વિકારા નાટકં પ્રતિ

131
અતો હિ લક્ષણં પૂર્વં નાટકસ્યાભિધીયતે ।
દિવ્યેન વા માનુષેણ ધીરોદાત્તેન સંયુતમ્

132
શૃઙ્ગાર-વીરાન્યતર-પ્રધાન-રસ-સંશ્રયમ્ ।
ખ્યાતેતિ વૃત્ત-સમ્બદ્ધં સન્ધિ-પઞ્ચક-સંયુતમ્

133
પ્રકૃત્ય્-અવસ્થા-સન્ધ્ય્-અઙ્ગ-સન્ધ્ય્-અન્તર-વિભૂષણૈઃ ।
પતાકા-સ્થાનકૈર્ વૃત્તિ-તદ્-અઙ્ગૈશ્ ચ પ્રવૃત્તિભિઃ

134
વિષ્કમ્ભકાદિભિર્ યુક્તં નાટકં તત્ ત્રિવર્ગદમ્ ।
તદ્ એતન્ નાટકારમ્ભ-પ્રકારો વક્ષ્યતે મયા

135
વિધેર્ યથૈવ સઙ્કલ્પો મુખતાં પ્રતિપદ્યતે ।
પ્રધાનસ્ય પ્રબન્ધસ્ય તથા પ્રસ્તાવના સ્મૃતા

136
અર્થસ્ય પ્રતિપાદ્યસ્ય તીર્થં પ્રસ્તાવનોચ્યતે ।
પ્રસ્તાવનાયાસ્ તુ મુખે નાન્દી કાર્યા શુભાવહા

137
આશીર્નમસ્ક્રિયા-વસ્તુનિર્દેશાન્યતમા સ્મૃતા ।
ચન્દ્રનામાઙ્કિતા પ્રાયો મઙ્ગલાર્થ-પદોજ્જ્વલા

138
અષ્ટાભિર્ દશભિશ્ ચેષ્ટા સેયં દ્વાદશભિઃ પદૈઃ ।
સમૈર્ વા વિષમૈર્ વાપિ પ્રયોજ્યેત્ય્ અપરે જગુઃ

139
તત્રાશીર્-અન્વિતા નાન્દી યથાભિરામ-રાઘવે-
ક્રિયાસુઃ કલ્યાણં ભુજગ-શયનાદ્ ઉત્થિતવતઃ
કટાક્ષાઃ કારુણ્ય-પ્રણય-રસ-વેણી-લહરયઃ ।
હરેર્ લક્ષ્મી-લીલા-કમલ-દલ-સૌભાગ્ય-સુહૃદઃ
સુધા-સાર-સ્મેરાઃ સુચરિત-વિશેષૈક-સુલભાઃ

નમસ્ક્રિયાવતી નાન્દી, યથા ઉત્તર-રામ-ચરિતે-
ઇદં કવિભ્યઃ પૂર્વેભ્યહ્ નમો-વાકં પ્રશાસ્મહે ।
વન્દેમહિ ચ તાં વાણીમ્ અમૃતામ્ આત્મનઃ કલામ્

[ઉ.રા.ચ. 1.1]
વસ્તુ-નિર્દેશવતી નાન્દી, યથા પ્રબોધ-ચન્દ્રોદયે-
અન્તર્-નાડી-નિયમિત-મરુલ્-લઙ્ઘિત-બ્રહ્મ-રન્ધ્રં
સ્વાન્તે શાન્તિ-પ્રણયિનિ સમુન્મીલદ્-આનન્દ-સાન્દ્રમ્ ।
પ્રત્યગ્-જ્યોતિર્ જયતિ યમિનઃ સ્પષ્ટ-લાલાટ-નેત્ર-
વ્યાજ-વ્યક્તીકૃતમ્ ઇવ જગદ્-વ્યાપિ ચન્દ્રાર્ધ-મૌલેઃ

[પ્ર.ચ. 1.2]
અષ્ટા-પદાન્વિતા, યથા મહાવીર-ચરિતે-
અથ સ્વસ્થાય દેવાય નિત્યાય હત-પાપ્મને ।
ત્યક્ત-ક્રમ-વિભાગાય ચૈતન્ય-જ્યોતિષે નમઃ

[મ.વી.ચ. 1.1]
દશ-પદાન્વિતા યથા અભિરામ-રાઘવે ક્રિયાસુઃ કલ્યાણમ્ ઇત્ય્ આદિ । દ્વાદશ-પદાન્વિતા, યથા અનર્ઘ-રાઘવે-
નિષ્પ્રત્યૂહમ્ ઉપાસ્મહે ભગવતઃ કૌમોદકી-લક્ષ્મણઃ
કોક-પ્રીતિ-ચકોર-પારણ-પટૂ જ્યોતિષ્મતી લોચને ।
યાભ્યામ્ અર્ધ-વિબોધ-મુગ્ધ-મધુર-શ્રીર્ અર્ધ-નિદ્રાયિતો
નાભી-પલ્વલ-પુણ્ડરીક-મુકુલઃ કમ્બોઃ સપત્ની-કૃતઃ

[અ.રા. 1.1]
અત્રૈવ મઙ્ગલાર્થ-પદ-પ્રાયત્વં ચન્દ્રનામાઙ્કિતત્વં ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નાન્દ્ય્-અન્તે તુ પ્રવિષ્ટેન સૂત્રધારેણ ધીમતા ।
પ્રસાધનાય રઙ્ગસ્ય વૃત્તિર્ યોજ્યા હિ ભારતી

140
અઙ્ગાન્ય્ અસ્યાશ્ ચ ચત્વારિ ભરતેનાવભાષિરે ।
પ્રરોચનામુખે ચૈવ વીથી-પ્રહસને ઇતિ

141
વીથી પ્રહસનં સ્વ-સ્વ-પ્રસઙ્ગે વક્ષ્યતે સ્ફુટમ્ ।
પ્રરોચના તુ સા પ્રોક્તા પ્રકૃતાર્થ-પ્રશંસયા

142
સદસ્ય-ચિત્ત-વૃત્તીનાં સંમુખીકરણં ચ યત્ ।
પ્રશંસા તુ દ્વિધા જ્ઞેયા ચેતનાચેતનાશ્રયા । 143
અચેતનૌ દેશ-કાલૌ કાલો મધુ-શરન્-મુખઃ

તત્ર વસન્ત-પ્રશંસયા પ્રરોચના, યથા પદ્માવત્યાં-
રાજત્-કોરક-કણ્ટકા મધુકરી-ઝઙ્કાર-હુઙ્કારિણીર્
આલોલ-સ્તવક-સ્તનીર્ અવિરલાધૂત-પ્રવાલાધરાઃ ।
આલિઙ્ગન્તિ લતા-વધૂર્ અતિતરામ્ આસન્ન-શાખા-કરૈર્
અત્યારૂઢ-રસાલસાલ-રસિકાઃ કાન્તે વસન્તોદયે

શરત્-પ્રશંસે, યથા વેણી-સંહારે-
સત્-પક્ષાં મધુર-ગિરઃ પ્રસાધિતાશા મદોદ્ધતારમ્ભાઃ ।
નિપતન્તિ ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ કાલ-વશાન્ મેદિની-પૃષ્ઠે

[વે.સં. 1.6]
[અથ દેશઃ]
દેશસ્ તુ દેવતારાજ-તીર્થ-સ્થાનાદિર્ ઉચ્યતે । 144
તદ્ અદ્ય કાલ-નાથસ્ય યાત્રેત્યાદિષુ લક્ષ્યતામ્

ચેતનાસ્ તુ કથા-નાથ-કવિ-સભ્ય-નટાઃ સ્મૃતાઃ । 145
કથા-નાથાસ્ તુ ધર્માર્થ-રસ-મોક્ષોપયોગિનઃ

ધર્મોપયોગિનસ્ તત્ર યુધિષ્ઠિર-નલાદયઃ । 146
અર્થોપયોગિનો રુદ્ર-નરસિંહ-નૃપાદયઃ

રસોપયોગિનો વિદ્યાધર-વત્સેશ્વરાદયઃ । 147
મોક્ષોપયોગિનો રામ-વાસુદેવાદયો મતાઃ

એકે ત્વ્ અભેદમ્ ઇચ્છન્તિ ધર્મ-મોક્ષોપયોગિનોઃ

148
[ચતુર્વિધાઃ કવયઃ]
કવયસ્ તુ પ્રબન્ધારસ્ તે ભવેયુશ્ ચતુર્વિધાઃ ।
ઉદાત્ત ઉદ્ધતઃ પ્રૌઢો વિનીત ઇતિ ભેદતઃ

149
તત્ર ઉદાત્તઃ-
અન્તર્-ગૂઢાભિમાનોક્તિર્ ઉદાત્ત ઇતિ ગીયતે

150અ
યથા માલવિકાગ્નિમિત્રે-
પુરાણમ્ ઇત્ય્ એવ ન સાધુ સર્વં
ન ચાપિ કાવ્યં નવમ્ ઇત્ય્ અવદ્યમ્ ।
સન્તઃ પરીક્ષ્યાન્તરદ્ ભજન્તે
મૂઢઃ પર-પ્રત્યયનેય-બુદ્ધિઃ

[મા.અ.મિ. 1.2]
અત્ર સન્તઃ પરીક્ષેત્ય્ અનેન સ્વ-કૃતેઃ પરીક્ષણ-ક્ષમત્વ-કલ્પિતો નિજ-ગર્વઃ કાલિ-દાસેન વિવક્ષિત ઇતિ તસ્યોદાત્તત્વમ્ ।
અથ ઉદ્ધતઃ-
પરાપવાદાત્ સ્વોત્કર્ષ-વાદી તૂદ્ધત ઉચ્યતે

150
યથા માલતી-માધવે-
યે નામ કેચિદ્ ઇહ નઃ પ્રથયન્ત્ય્ અવજ્ઞાં
જાનન્તિ તે કિમ્ અપિ તાન્ પ્રતિ નૈષ યત્નઃ ।
ઉત્પત્સ્યતેઽ સ્તિ મમ કોઽ પિ સમાન-ધર્મા
કાલો હ્ય્ અયં નિરવધિર્ વિપુલા ચ પૃથ્વી

[મા.મા. 1.8]
અત્ર જાનન્તિ તે કિમ્ અપીતિ પરાપવાદાત્ મમ તુ કોઽ પિ સમાન-ધર્મેત્ય્ આત્મોત્કર્ષ-કથનાચ્ ચ ભવભૂતેર્ ઉદ્ધતત્વમ્ ।
યથા પ્રૌઢઃ-
યથોચિત-નિજોત્કર્ષ-વાદી પ્રૌઢ ઇતીરિતઃ

151અ
યથા કરુણાકન્દલે-
કવિર્ ભારદ્વાજો જગદ્-અવધિ-જાગ્રન્-નિજ-યશા
રસ-શ્રેણી-મર્મ-વ્યવહરણ-હેવાક-રસિકઃ ।
યદીયાનાં વાચાં રસિક-હૃદયોલ્લાસન-વિદ્યાવ્
અમન્દાનન્દાત્મા પરિણમતિ સન્દર્ભ-મહિમા

અત્ર રસ-પ્રૌઢિ-સન્દર્ભ-પ્રસાદયોર્ નાટક-નિર્માણોચિતયોર્ એવ કથનાત્ નિજોત્કર્ષં પ્રકટયન્ન્ અયં કવિઃ પ્રૌઢ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
યુક્ત્યા નિજોત્કર્ષ-વાદી પ્રૌઢ ઇત્ય્ અપરૈઃ સ્મૃતઃ

151
યથા મમૈવ-નેદાનીન્તન-દીપિકા કિમ્ ઉ તમઃ-સઙ્ઘાતમ્ ઉન્મૂલયેદ્ ઇત્ય્ આદિ [રસાર્ણવ-સુધાકરે 1.55] ।
અત્ર જ્યોત્સ્નાદિ-દૃષ્ટાન્ત-મુખેન માધુર્યૌજઃ-પ્રસાદાખ્યાનાં ગુણાનાં સ્વ-સાહિત્યં રસૌચિત્યેન [સત્તાં] પ્રતિપાદયન્ન્ અયં કવિઃ પ્રૌઢ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
અથ વિનીતઃ-
વિનીતો વિનયોત્કર્ષાત્ સ્વાપકર્ષ-પ્રકાશકઃ

152અ
યથા રામાનન્દે-
ગુણો ન કશ્ચિન્ મમ વાઙ્-નિબન્ધે
લભ્યેત યત્નેન ગવેષિતોઽ પિ ।
તથાપ્ય્ અમું રામ-કથા-પ્રબન્ધં
સન્તોઽ નુરાગેણ સમાદ્રિયન્તે

અત્ર વિનયોત્કર્ષાદ્ અપકર્ષમ્ આત્મન્ય્ આરોપયન્ન્ અયં કવિર્ વિનીત ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
અથ સભ્યાઃ-
સભ્યાસ્ તુ વિબુધૈર્ જ્ઞેયા યે દિદૃક્ષાનિવ્તા જનાઃ । 152
તેઽ પિ દ્વિધા પ્રાર્થનીયાઃ પ્રાર્થક્ ઇતિ ચ સ્ફુટમ્

ઇદં પ્રયોક્ષ્યે યુષ્માભિર્ અનુજ્ઞા દીયતામ્ ઇતિ । 153
સમ્પ્રાર્થ્યાઃ સૂત્રધારેણ પ્રાર્થનીયા ઇતિ સ્મૃતાઃ

ત્વયા પ્રયોગઃ ક્રિયતામ્ ઇત્ય્ ઉત્કણ્ઠિત-ચેતસઃ । 154
યે સૂત્રિણં પ્રાર્થયન્તે તે સભ્યાઃ પ્રાર્થકાઃ સ્મૃતાહ્

અથ નટાઃ-
રઙ્ગોપજીવિનઃ પ્રોક્તા નટાસ્ તેઽ પિ ત્રિધા સ્મૃતાઃ । 155
વાદકા ગાયકાશ્ ચૈવ નર્તકાશ્ ચેતિ કોવિદૈઃ

વીણા-વેણુ-મૃદઙ્ગાદિ-વાદકા વાદકાઃ સ્મૃતાઃ । 156
આલાપન-ધ્રુવાગીત-ગાયકા ગાયકા મતાઃ ।
નાના-પ્રકારાભિનય-કર્તારો નર્તકાઃ સ્મૃતાઃ

157
તદ્ એવમ્-
વિસ્તરાદ્ ઉત સઙ્ક્ષેપાત્ પ્રયુઞ્જીત પ્રરોચનામ્

158અ
તત્ર સઙ્ક્ષિપ્તા પ્રરોચના, યથા રત્નાવલ્યામ્-
શ્રીહર્ષો નિપુણઃ કવિઃ પરિષદ્ અપ્ય્ એષા ગુણ-ગ્રાહિણી
લોકે હારિ ચ વત્સ-રાજ-ચરિતં નાટ્યે ચ દક્ષા વયમ્ ।
વસ્ત્વ્-એકૈકમ્ અપીહ વાઞ્છિત-ફલ-પ્રાપ્તેઃ પદં કિં પુનર્
મદ્-ભાગ્યોપચયાદ્ અયં સમુદિતઃ સર્વો ગુણાનાં ગણઃ

[ર. 1.6]
અત્ર કથા-નાયક-કવિ-સભ્ય-નટાનાં ચતૂર્ણાં સઙ્ક્ષેપેણ વર્ણનાદ્ ઇયં સઙ્ક્ષિપ્ત-પ્રરોચના । વિસ્તરાત્ તુ બાલ-રામાયણાદિષુ દ્રષ્ટવ્યા ।
એવં પ્રરોચયન્ સભ્યાન્ સૂત્રી કુર્યાદ્ અથામુખમ્ । 158
સૂત્ર-ધારો નટીં બ્રૂતે સ્વ-કાર્યં પ્રતિ યુક્તિતઃ

પ્રસ્તુતાક્ષેપ-ચિત્રોક્ત્યા યત્ તદ્ આમુખમ્ ઈરિતમ્ । 159
ત્રીણ્યામુખાઙ્ગાન્ય્ ઉચ્યન્તે કથોદ્ઘાતઃ પ્રવર્તકઃ

પ્રયોગાતિશયશ્ ચેતિ તેષાં લક્ષણમ્ ઉચ્યતે । 160
સૂત્રિણો વાક્યમ્ અર્થં વા સ્વેતિવૃત્ત-સમં યદા ।
સ્વીકૃત્ય પ્રવિશેત્ પાત્રં કથોદ્ઘાતો દ્વિધા મતઃ

161
તત્ર વાક્યેન કથોદ્ઘાતો, યથા રત્નાવલ્યાં-
દ્વીપાદ્ અન્યસ્માદ્ અપિ મધ્યાદ્ અપિ જલ-નિધેર્ દિશોઽ પ્ય્ અન્તાત્ ।
આનીય ઝટિતિ ઘટયતિ વિધિર્ અભિમતમ્ અભિમુખી-ભૂતઃ

[ર. 1.7]
ઇતિ સૂત્રધારસ્ય પ્રિયા-સમાશ્વાસન-વાક્યં સ્વસ્યાનુકૂલતયા પઠતો યૌગન્ધરાયણસ્ય પ્રવેશાત્ કથોદ્ઘાતઃ ।
અર્થેન કથોદ્ઘાતો, યથા વેણી-સંહારઃ-
નિર્વાણ-વૈર-દહનાઃ પ્રશમાદરીણાં
નન્દન્તુ પાણ્ડુ-તનયાઃ સહ માધવેન ।
રક્ત-પ્રસાધિત-ભુવઃ ક્ષત-વિગ્રહાશ્ ચ
સ્વસ્થા ભવન્તુ કુરુ-રાજ-સુતાઃ સ-ભૃત્યાઃ

[વે.સં. 1.7]
અત્રોત્તરાર્ધે સૂત્રધારેણ ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં સ્વર્ગ-સ્થિતિ-નિરુપદ્રવ-લક્ષણયોર્ અર્થયોર્ વિવક્ષિતયોઃ સતોઃ ભીમેન સ્વસ્થા ભવન્તુ મયિ જીવતિ ધાર્તરાષ્ટ્રા ઇતિ નિરુપદ્રવ-લક્ષણસ્યૈવાર્થ-વિશેષસ્ય ગ્રહણેન પ્રવેશઃ કૃત ઇતિ અયમ્ અર્થેન કથોદ્ઘાતઃ ।
અથ પ્રવર્તકઃ-
આક્ષિપ્તં કાલ-સામ્યેન પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ પ્રવર્તકમ્

162અ
યથા બાલ-રામાયણે-
પ્રકટિત-રામામ્ભોજઃ કૌશિકવાન્ સપદિ લક્ષ્મણાનન્દી ।
શર-ચાપ-નમન-હેતોર્ અયમ્ અવતીર્ણઃ શરત્-સમયઃ

[બા.રા. 1.16]
અત્ર વિશ્વામિત્ર-રામ-લક્ષ્મણાનાં શરત્-સમય-વર્ણન-સામ્યેન પ્રવેશઃ પ્રવર્તકઃ ॥
અથ પ્રયોગાતિશયઃ --
એષોઽ યમ્ ઇત્ય્ ઉપક્ષેપાત્ સૂત્રધાર-પ્રયોગતઃ । 162
પ્રયોગ-સૂચનં યત્ર પ્રયોગાતિશયો હિ સઃ

યથા માલવિકાગ્નિમિત્રે-
શિરસા પ્રથમ-ગૃહીતામ્ આજ્ઞામ્ ઇચ્છામિ પરિષદઃ કર્તુમ્ ।
દેવ્યા ઇવ ધારિણ્યાઃ સેવા-દક્ષઃ પરિજનોઽ યમ્

[મા.અ.મિ. 1.3]
અત્રાયમ્ ઇત્ય્ ઉપક્ષેપેણાક્ષિપ્તઃ પરિજન-પ્રવેશઃ પ્રયોગાતિશયઃ ।
તથા ચ શાકુન્તલે-
તવાસ્મિ ગીત-રાગેણ હારિણા પ્રસભં હૃતઃ ।
એષ રાજેવ દુષ્યન્તઃ સારઙ્ગેણાતિરંહસા

[અ.શા. 1.5]
ઇત્ય્ અત્ર એષ ઇત્ય્ ઉપક્ષિપ્તો દુષ્યન્ત-પ્રવેશઃ પ્રયોગાતિશયઃ ।
પ્રસ્તાવના-સ્થાપનેતિ દ્વિધા સ્યાદ્ ઇદમ્ આમુખમ્ । 163
વિદૂષક-નટી-પારિપાર્શ્વિકૈઃ સહ સંલાપન્

સ્તોક-વીથ્ય્-અઙ્ગ-સહિતાન્ય્ આમુખાઙ્ગાનિ સૂત્ર-ભૃત્ । 164
યોજયેદ્ યત્ર નાટ્ય-જ્ઞૈર્ એષા પ્રસ્તાવના સ્મૃતા

સર્વામુખાઙ્ગ-વીથ્ય્-અઙ્ગ-સમેતૈર્ વાક્ય-વિસ્તરૈઃ । 165
સૂત્રધારો યત્ર નટી-વિદૂષક-નટાદિભિઃ

સંલપન પ્રસ્તુતં ચાર્થમ્ આક્ષિપેત્ સ્થાપના હિ સા । 166
શૃઙ્ગાર-પ્રચુરે નાટ્યે યોગ્યઃ સ્યાદ્ આમુખ-ક્રમઃ

રત્નાવલ્ય્દિકે પ્રાયો લક્ષ્યતાં કોવિદૈર્ અયમ્ । 167
વીરાદ્ભુતાદિ પ્રાયે તુ પ્રાયઃ પ્રસ્તાવનોચિતા

અનર્ઘ-રાઘવાદ્યેષુ પ્રાયશો વીક્ષ્યતામ્ ઇયમ્ । 168
હાસ્ય-બીભત્સ-રૌદ્રાદિ-પ્રાયે તુ સ્થાપના મતા

વીર-ભદ્ર-વિજૃમ્ભાદૌ સા પ્રાયેણ સમીક્ષ્યતામ્ । 169
કથિતાન્ય્ આમુખાઙ્ગાનિ વીથ્ય્-અઙ્ગાનિ પ્રચક્ષ્મહે

આમુખેઽ પિ ચ વીથ્યાં ચ સાધારણ્યેઽ પિ સંમતઃ । 170
વીથ્ય્-અઙ્ગ-સંપ્રથા તેષાં વીથ્યામ્ આવશ્યકત્વતઃ

ઉદ્ઘાત્યકાવલગિત-પ્રપઞ્ચ-ત્રિગતે છલમ્ । 171
વાક્કેલ્ય્-અધિબલે ગણ્ડમ્ અવસ્યન્દિત-નાલિકે

અસત્-પ્રલાપ-વ્યાહારૌ મૃદવં ચ ત્રયોદશ । 172
તત્રોદ્ઘાત્યકમ્ અન્યોન્યાલાપ-માલા દ્વિધા હિ તત્ ।
ગૂઢારથ-પદ-પર્યાય-ક્રમાત્ પ્રશ્નોત્તર-ક્રમાત્

173
તત્ર ગૂઢાર્થ-પદ-પર્યાય-ક્રમાદ્ ઉદ્ઘાત્યકં, યથા વીરભદ્ર-વિજૃમ્ભિત-નામનિ ડિમે-
સખે કોઽ યં રૌદ્રઃ કથય મહિતઃ કોઽ પિ હિ રસો
રસો નામાયં કઃ સ્મૃતિ-સુરભિર્ આસ્વાદ-મહિમા ।
સમાસ્વાદઃ કોઽ યં ક્રમ-ગલિત-વેદ્યાન્તર-મતિર્
મનોઽ વસ્થા જ્ઞાતં નનુ વદસિ નિદ્રાન્તરમ્ ઇતિ

અત્ર રૌદ્ર-રસ-સ્વરૂપ-વિવેચનાય રસાસ્વાદાવસ્થા-લક્ષણૈર્ ગૂઢાર્થ-પદ-પર્યાયૈર્ નટ-સૂત્રધારયોઃ સંલાપાદ્ ઇદમ્ આદિમમ્ ઉદ્ઘાત્યકમ્ ।
પ્રશ્નોત્તર-ક્રમાદ્, યથા તત્રૈવ ડિમે-
સેવ્યં કિં પરમ્ ઉત્તમસ્ય ચરિતં લોકોત્તરઃ કઃ પુમાન્
શ્રી-સિંહઃ સ તુ કીદૃશો વદ નિધિર્ ધર્મસ્ય ધર્મસ્ તુ કઃ ।
સત્યોક્તિર્ વચનં તુ કિં કવિ-નુતં કો નામ તાદૃક્ કવિર્
વિશ્વેશઃ સ તુ કીદૃશો વિજયતે વિશ્વેષુ વિશ્વેશવત્

અત્ર ગૂઢાર્થ-પદ-પર્યાય-રહિત-પ્રશ્નોત્તર-ક્રમેણ નટ-સૂત્રધારયોઃ સંલાપાત્ પ્રકૃત-કવિ-વર્ણનોપયુક્તમ્ ઇદમ્ ઉદ્ઘાત્યકમ્ ।
અથ અવલગિતમ્-
દ્વિધાવલગિતં પ્રોક્તમ્ અર્થાવલગનાત્મકમ્ ।
અન્ય-પ્રસઙ્ગાદ્ અન્યસ્ય સંસિદ્ધિઃ પ્રકૃતસ્ય વ

174
અન્ય-પ્રસઙ્ગાદ્ અન્યસ્ય સિદ્ધ્યા અવલગિતં, યથા અભિરામ-રાઘવે અનપોત-નાયકીયે-
હન્ત સારસ્વતં ચક્ષુઃ કવીનાં ક્રાન્ત-દર્શિનામ્ ।
અતિશય્ય પ્રવર્તેત નિયતાર્થેષુ વસ્તુષુ

અત્ર સૂત્રધારેણ કવીનાં સારસ્વતં ચક્ષુર્ ઇતિ કવિ-સામાન્ય-વર્ણનેન સ્વાભિલષિત-કવિ-વિશેષોત્કર્ષ-સાધન-રૂપાત્ પ્રકૃતાએર્થાવલગનાદ્ અવલગિતમ્ ઇદમ્ ।
અન્ય-પ્રસઙ્ગેન પ્રકૃતસ્ય સિદ્ધિર્, યથા અનર્ઘ-રાઘવે-
સૂત્રધારઃ-મારિષ, સ્થાને ખલુ ભવતઃ કુતૂહલમ્ । ઈદૃશમ્ એવૈતત્ ।
તત્ તાદૃગ્ ઉજ્જ્વલકકુત્સ્થ-કુલ-પ્રશસ્તિ-
સૌરભ્ય-નિર્ભર-ગભીર-મનોહરાણિ ।
વાલ્મીકિ-વાગ્-અમૃત-કૂપ-નિપાન-લક્ષ્મીમ્
એતાનિ બિભ્રતિ મુરારિ-કવેર્ વચાંસિ

[અ.રા. 1.12]
અત્રાપ્રકૃત-વાલ્મીકિ-વર્ણન-પ્રસઙ્ગેન પ્રકૃત-મારિષ-કુતૂહલોત્કર્ષ-સંસાધન-રૂપાત્ પ્રકૃત-નાટ્યાવલગનાદ્ ઇદં દ્વિતીયમ્ અવલગિતમ્ ।
અથ પ્રપઞ્ચઃ-
પ્રપઞ્ચસ્ તુ મિથઃ સ્તોત્રમ્ અસદ્-ભૂતં ચ હાસ્ય-કૃત્

175અ
યથા વીરભદ્ર-વિજૃમ્ભણે-
નાટ્યાચાર્યસ્ ત્વમ્ અસિ સુહૃદાં ત્વાદૃશાનાં પ્રસાદાત્
કોઽ યં ગીત-શ્રમ-વિધિર્ અહો ભિન્ન-કણ્ઠોઽ દ્ય જાતઃ ।
જ્ઞાતં જ્ઞાતં પરિહસસિ માં ભાષિતૈર્ ભાવ-ગર્ભૈર્
મૈવં વાચ્યં ત્વમ્ અસિ હિ ગુરુસ્ તત્ર ચેષ્ટિઃ પ્રમાણમ્

અત્ર નટ-સૂત્રધારયોર્ અન્યથાર્થસ્યાન્યોન્ય-સ્તોત્રસ્ય હાસ્યાયૈવ પ્રવૃત્તત્વાત્ પ્રપઞ્ચઃ ।
અથ ત્રિગતમ્-
શ્રુતિ-સામ્યાદ્ અનેકાર્થ-યોજનં ત્રિગતં ભવેત્

175બ્
યથાભિરામ-રાઘવે, પારિપાર્શ્વિકઃ-
વાણી-મુરજ-ક્વણિતં શ્રુતિ-સુભગં કિં સુધા-મુચઃ સ્તનિતમ્ ।
જલદસ્ય કિમ્ આ જ્ઞાતં તવ મધુર-ગભીર-વાગ્-વિલાસોઽ યમ્

અત્ર સૂત્રધાર-વાગ્-વિલાસે મુરજ-જલદ-ધ્વનિ-વિતર્ક-સમ્ભાવનાત્ ત્રિગતમ્ ।
અથ છલમ્-
પ્રોક્તં છલં સસોત્પ્રાસૈઃ પ્રિયાભાસૈર્ વિલોભનમ્

176અ
યથા અભિરામ-રાઘવે-
વિદ્વાન્ અસૌ કલાવાન્ અપિ રસિકો બહુ-વિધ-પ્રયોગજ્ઞઃ ।
ઇતિ ચ ભવન્તં વિદ્મો નિર્વ્યૂઢં સાધુ તત્ ત્વયા સર્વમ્

અત્ર વિપરીત-લક્ષણયા પ્રહેલિકાર્થમ્ અજાનતઃ પારિપાર્શ્વિકસ્યોપાલમ્ભનાત્ છલમ્ ।
અથ વાક્કેલિઃ-
સાકાઙ્ક્ષસ્યૈવ વાક્યસ્ય વાક્કેલિઃ સ્યાત્ સમાપ્તિતઃ

176
યથા મહેશ્વરાનન્દે-
કુલ-શોક-હરં કુમારમ્ એકં
કુહના-ભૈરવ-પારણોન્મુખાભ્યામ્ ।
ઉપહૂય કૃતાદરં પિતૃભ્યામ્
ઉપરિ પ્રસ્તુતમ્ ઓં નમઃ શિવાય

અત્ર વાક્યે સાકાઙ્ક્ષે વિશેષાંશમ્ અનુક્ત્વા નમઃ શિવાયેતિ સમાપ્તિ-કથનાદ્ વાક્-કેલિઃ ।
અથ અધિબલમ્-
સ્પર્ધયાન્યોન્ય-સામર્થ્ય-વ્યક્તિસ્ ત્વ્ અધિબલં ભવેત્

177અ
યથા વીરભદ્ર-વિજૃમ્ભણે-
મા ભૂચ્ ચિન્તા તવેયં મયિ સતિ કુશલે દુષ્કરઃ કિં પ્રયોગો
માનિન્ જાનાસિ કિં ત્વં કિમ્ અપિ ન વિદિતા ચાતુરી મે ત્વયા કિમ્ ।
આસ્તાં સ્વ-સ્તોત્ર-કન્થા કૃતમ્ ઇહ કથૈતૈર્ ભૂત-પૂર્વૈઃ પ્રસઙ્ગૈઃ
પત્ન્યાહં વશ્ય-કર્મા સપદિ નટવિધાવ્ એષ સજ્જીભવામિ

અત્ર નટ-સૂત્રધારયોઃ પરસ્પર-સ્પર્ધયા સ્વ-સ્વ-પ્રયોગ-સામર્થ્ય-પ્રકાશનાદ્ અધિબલમ્ ।
અથ ગણ્ડમ્-
ગણ્ડં પ્રસ્તુત-સમ્બન્ધિ ભિન્નાર્થં સહસોદિતમ્

177બ્
યથા વેણી-સંહારે-
નિર્વાણ-વૈર-દહનાઃ પ્રશમાદરીણાં
નન્દન્તુ પાણ્ડુ-તનયાઃ સહ માધવેન ।
રક્ત-પ્રસાધિત-ભુવઃ ક્ષત-વિગ્રહાશ્ ચ
સ્વસ્થા ભવન્તુ કુરુ-રાજ-સુતાઃ સ-ભૃત્યાઃ ॥ [વે.સં. 1.7]
તત્ર સૂત્રધારેણ નિરુપદ્રવ-લક્ષણેઽ ર્થે વિવક્ષિતેઽ પિ સ્વર્ગ-સ્થિતિ-લક્ષણાર્થ-સૂચકસ્ય રક્ત-પ્રસાધિતઅ-ભુવ ઇત્ય્ આદિ-શ્લિષ્ટ-વાક્યસ્ય સહસા પ્રસ્તુત-સમ્બન્ધિતયા ભાષિતત્વાદ્ ગણ્ડમ્ ।
અથ અવસ્યન્દિતમ્-
પૂર્વોક્તસ્યાન્યથા વ્યાખ્યા યત્રાવસ્યન્દિતં હિ તત્

178અ
યથા વેણી-સંહારે, સૂત્રધારઃ-
સત્-પક્ષા મધુર-ગિરઃ પ્રસાધિતાશા મદોદ્ધતારમ્ભાઃ ।
નિપતન્તિ ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ કાલ-વશાન્ મેદિની-પૃષ્ઠે

[વે.સં. 1.6]
પારિપાર્શ્વિકઃ (પ્રવિશ્ય સમ્ભ્રાન્તઃ)-શાન્તં પાપમ્ । પ્રતિહતમ્ અમઙ્ગલમ્ ।
સૂત્રધારઃ-મા ભૈષીઃ । નનુ શરત્-સમય-વર્ણનાશંસયા હંસાન્ ધાર્તરાષ્ટ્રા ઇતિ વ્યપદિશામિ ।
અત્ર પૂર્વોક્તસ્ય સુયોધનાદિ-નિપાતસ્ય હંસ-પાતત્વેન વ્યાખ્યાનાદ્ ઇદમ્ અવસ્યન્દિતમ્ ।
અથ નાલિકા-
પ્રહેલિકા નિગૂઢાર્થા હાસ્યાર્થં નાલિકા સ્મૃતા । 178
અન્તર્-લાપા બહિર્-લાપેત્ય્ એષા દ્વેધા સમીરિતા

તત્ર અન્તર્-લાપા, યથા પ્રસન્ન-રાઘવે-
પ્રત્યઙ્કમ્ અઙ્કુરિત-સર્વ-નવાવતારન્-
નવ્યોલ્લસત્-કુસુમ-રાજિ-વિરાજિ-બન્ધમ્ ।
ઘર્મેતરાંશુમ્ ઇવ વક્રતયાતિરમ્યં
નાટ્ય-પ્રબન્ધમ્ અતિમઞ્જુલ-સંવિધાનમ્

[પ્ર.રા. 1.7]
અત્ર પ્રસન્ન-રાઘવ-નામેત્ય્ ઉત્તરસ્ય સપ્તાક્ષરાષ્ટ-પઙ્ક્તિ-ક્રમેણ લિખિતેઽ સ્મિન્ન્ એવ શ્લોકે મૃગ્યત્વાદ્ અન્તર્-લાપો નામેયમ્ ।
બહિર્-લાપા, યથા બાલ-રામાયણે-
કમ-બડ્ઢન્ત-વિલાસં રસાસલે કં કરેઇ કન્દપ્પો ।
[ક્રમ-વર્ધમાન-વિલાસં રસાતલે કં કરોતિ કન્દર્પઃ ।]
સૂત્રધારઃ-અયે પ્રશ્નોત્તરમ્ । સેયમ્ અસ્મત્-પ્રીતિર્ ઇતિ દેવાદેશઃ । તત્ સ્વયમ્ એવ વાચયામિ-
નિર્ભય-ગુરુર્ વ્યધત્ત ચ વાલ્મીકિ-કથાં કિમ્ અનુસૃત્ય

[બા.રા. 1.5]
ઇત્ય્ અત્ર બાલ-રામાયણમ્ ઇત્ય્ ઉત્તરસ્ય બહિર્ એવ મૃગ્યત્વાદ્ બહિર્-લાપા નામ નાલિકેયમ્ ।
અથ અસત્-પ્રલાપઃ-
અસમ્બદ્ધ-કથાલાપોઽ સત્-પ્રલાપ ઇતીરિતઃ

179બ્
યથા વીરભદ્ર-વિજૃમ્ભણે, નટઃ-
પત્ની પરિલમ્બિ-કુચા તનયા મમ દન્તુરાપિ તરુણ-વયાઃ ।
ક્રીડા-કપિર્ અસ્તિ ગૃહે તદ્ અહં નાટ્ય-પ્રયોગ-મર્મજ્ઞઃ

અત્ર નટેન સ્વકીય-નાટ્ય-પ્રયોગ-મર્મજ્ઞત્વે હેતુતયા કથિતાનાં ક્રીડા-કપિ-સદ્-ભાવાદીનામ્ અસમ્બદ્ધત્વાદ્ અયમ્ અસત્-પ્રલાપઃ ।
અથ વ્યાહારઃ-
અન્યાર્થં વચનં હાસ્ય-કરં વ્યાહાર ઉચ્યતે

180અ
યથા આનન્દ-કોશ-નામનિ પ્રહસને-(પ્રવિશ્ય) નટી-અય્ય કો ણિઓઓ ? [આર્ય, કો નિયોગઃ ?]
સૂત્રધારઃ-આર્યે ગર્ગરિકે નૂનમ્ આનન્દ-કોશ-નાભિલાષિણી પરિષદ્ ઇયમ્ ।
નટી-તા દંસેદુ અય્યો । તદો કિં બિલંબેણ । [તદ્ દર્શયતુ આર્યઃ । તતઃ કિં વિલમ્બેન ?]
સૂત્રધારઃ-અયિ ગાયિકે ગર્ગરિકે ભવત્યા મુખ-વ્યાપારેણ બીજોત્થાપનાનુસન્ધાયિના ભવિતવ્યમ્ ।
નટી (સ-હર્ષમ્)-કીરિસો સો મુહ-બાબારો । [કીદૃશઃ સ મુખ્ય-વ્યાપારઃ ?]
સૂત્રધારઃ-નન્વ્ અમુમ્ એવ શિશિરમ્ અધિકૃત્ય ધ્રુવા-ગાન-રૂપઃ ।
ઇત્ય્ અત્ર આનન્દ-કોશ-બીજોત્થાપન-મુખ-વ્યાપારાણાં રૂપક-બીજોત્થાપન-ધ્રુવા-ગાનાર્થાનામ્ અપિ અન્યાર્થ-પ્રતીત્યા હાસ્યકરત્વાદ્ અયં વ્યાહારઃ ।
અથ મૃદવમ્-
દોષા ગુણા ગુણા દોષા યત્ર સ્યુર્ મૃદવં હિ તત્

180બ્
યથા-
નાર્હાઃ કેવલ-વેદ-પાઠ-વિધિના કીરા ઇવ છાન્દસાઃ
શાસ્ત્રીયાભ્યસનાચ્ છુનામ્ ઇવ નૃણામ્ અન્યોન્ય-કોલાહલઃ ।
વ્યર્થં કાવ્યમ્ અસત્ય-વસ્તુ-ઘટનાત્ સ્વપ્નેન્દ્રજાલાદિવદ્
વ્યાકીર્ણ-વ્યવહાર-નિર્ણય-કૃતે ત્વ્ એકૈવ કાર્યા સ્મૃતિઃ

અત્ર કાવ્યાદિષુ ગુણ-ભૂતેષ્વ્ અપિ દોષત્વ-કથનાદ્ મૃદવમ્ ઇદમ્ ।
એવમ્ આમુખમ્ આયોજ્ય સૂત્રધારે સહાનુગે ।
નિષ્ક્રાન્તેઽ થત્ તદ્-આક્ષિપ્તૈઃ પાત્રૈર્ વસ્તુ પ્રપઞ્ચયેત્

181
વસ્તુ સર્વં દ્વિધા સૂચ્યમ્ અસૂચ્યમ્ ઇતિ ભેદતઃ ।
રસ-હીનં ભવેદ્ અત્ર વસ્તુ તત્ સૂચ્યમ્ ઉચ્યતે

182
યદ્ વસ્તુ નીરસં તત્ તુ સૂચયેત્ સૂચકાસ્ ત્વ્ અમી ।
વિષ્કમ્ભ-ચૂલિકાઙ્કાસ્યાઙ્કાવતાર-પ્રવેશકાઃ

183
તત્ર વિષ્કમ્ભો ભૂત-ભાવિ-વસ્ત્વ્-અંશ-સૂચકઃ ।
અમુખ્ય-પાત્ર-રચિતઃ સઙ્ક્ષેપૈક-પ્રયોજનઃ

184
સ શુદ્ધો મિશ્ર ઇત્ય્ ઉક્તો મિશ્રઃ સ્યાન્ નીચ-મધ્યમૈઃ ।
સોઽ યં ચેટી-નટાચાર્ય-સંલાપ-પરિકલ્પિતઃ

185
માલવિકાગ્નિમિત્રસ્ય પ્રથમાઙ્કે નિરૂપ્યતામ્ ।
શુદ્ધઃ કેવલ-મધ્યોઽ યમ્ એકાનેક-કૃતો દ્વિધા

186
રત્નાવલ્યામ્ એક-શુદ્ધઃ પ્રાપ્ત-યૌગન્ધરાયણઃ ।
અનેક-શુદ્ધો વિષ્કમ્ભઃ ષષ્ઠાઙ્કેઽ નર્ઘ-રાઘવે । 187
નિરૂપ્યતાં સમ્પ્રયુક્તો માલ્યવચ્છુક-સારણૈઃ

અથ ચૂલિકા-
વન્દિ-માગધ-સૂતાદ્યૈઃ પ્રતિસીરાન્તર-સ્થિતૈઃ । 188
અર્થોપક્ષેપણં યત્ તુ ક્રિયતે સા હિ ચૂલિકા

સા દ્વિધા ચૂલિકા ખણ્ડ-ચૂલિકા ચેતિ ભેદતઃ । 189
પાત્રૈર્ યવનિકાન્તઃસ્થૈઃ કેવલં યા તુ નિર્મિતા

આદાવ્ અઙ્કસ્ય મધ્યે વા ચૂલિકા નામ સા સ્મૃતા । 190
પ્રવેશ-નિર્ગમાભાવાદ્ ઇયમ્ અઙ્કાદ્ બહિર્ ગતા

અઙ્કાદૌ ચૂલિકા, યથા અનર્ઘ-રાઘવે સપ્તમાઙ્કે, નેપથ્યે-
તમિસ્રા-મૂર્ચ્છાલ-ત્રિજગદ્-અગદ્ઙ્કાર-કિરણે
રઘૂણાં ગોત્રસ્ય પ્રસવિતરિ દેવે સવિતરિ ।
પુરઃસ્થે દિક્-પાલૈઃ સહ પર-ગૃહાવાસ-વચનાત્
પ્રવિષ્ટો વૈદેહી દહનમ્ અથ શુદ્ધા ચ નિરગાત્

[અ.રા. 7.1]
ઇત્ય્ આદૌ નેપથ્ય-ગતૈર્ એવ પાત્રૈઃ સીતા-જ્વલન-પ્રવેશ-નિર્ગમાદીનામ્ અર્થાનાં પ્રયોગાનુચિતાનાં સૂચનાદ્ ઇયં ચૂલિકા ।
અઙ્ક-મધ્યે, યથા રત્નાવલ્યાં દ્વિતીયાઙ્કે, (નેપથ્યે કલકલઃ)-
કણ્ઠે કૃત્તાવશેષં કનક-મયમ્ અધઃ શૃઙ્ખલા-દામ કર્ષન્ ક્રાન્ત્વા દ્વારાણિ હેલાચલ-ચરણ-રણત્-કિઙ્કણી-ચક્રવાલઃ ।
દત્તાતઙ્કોઽ ઙ્ગનાનામ્ અનુસૃત-સરણિઃ સમ્ભ્રમાદ્ અશ્વ-પાલૈઃ પ્રભ્રષ્ટોઽ યં પ્લવઙ્ગઃ પ્રવિશતિ નૃપતેર્ મન્દિરં મન્દુરાયાઃ

[ર. 2.2]
અત્ર નેપથ્ય-ગતૈઃ પાત્રૈઃ પ્રયોગાનુચિતસ્ય વાનર-વિપ્લવાદ્ય્-અર્થસ્ય સૂચનાદ્ ઇયં મધ્ય-ચૂલિકા ।
અથ ખણ્ડ-ચૂલિકા-
રઙ્ગ-નેપથ-સંસ્થાયિ-પાત્ર-સંલાપ-વિસ્તરૈઃ । 191
આદૌ કેવલમ્ અઙ્કસ્ય કલ્પિતા ખણ્ડ-ચૂલિકા ।
પ્રવેશ-નિર્ગમાપ્રાપ્તેર્ ઇયમ્ અઙ્કાદ્ બહિર્-ગતા

192
યથા બાલ-રામાયણે સપ્તમાઙ્કસ્યાદૌ, (તતઃ પ્રવિશતિ વૈતાલિકઃ કર્પૂર-ચણ્ડઃ) વૈતાલિકઃ-ભદ્ર ચન્દન-ચણ્ડ પરિત્યજ નિદ્રા-મુદ્રામ્ । વિમુઞ્ચ નિજોટજાભ્યન્તરમ્ ।
નેપથ્યે-અય્ય કપ્પુર-ચંડ એસા મિટ્ઠા પભાદ-ણિદ્દા । સુવિસ્સં દાવ । [આર્ય કર્પૂર-ચણ્ડ એષા મિષ્ટા પ્રભાત-નિદ્રા । સ્વપ્સ્યામિ તાવત્ ।]
કર્પૂર-ચણ્ડઃ-અહો ઉત્સાહ-શક્તિર્ ભવતઃ । અમન્ત્ર-શીલો મહી-પતિઃ અપર-પ્રબન્ધ-દર્શી કવિઃ અપાઠ-રુચિશ્ ચ વદ્ની ન ચિરં નન્દતિ ।
નેપથ્યે-તા એત્થ સંત્થર-ત્થિદો ણિમીલિદ-ણઅણો જેબ્બ સુપ્પભાદં પઠિસ્સં । [તદ્ અત્ર સંસ્તર-સ્થિતો નિમીલિત-નયન એવ સુપ્રભાતં પઠિષ્યામિ ।]
કર્પૂર-ચણ્ડઃ-એતદ્ અપિ ભવતો ભૂરિ । તદ્ ઉપશ્લોકયાવો રામભદ્રમ્ । (કિઞ્ચિદ્ ઉચ્ચૈઃ)
માર્તણ્ડૈક-કુલ-પ્રકાણ્ડ-તિલકસ્ ત્રૈલોક્ય-રક્ષા-મણિર્
વિશ્વામિત્ર-મહામુનેર્ નિરુપધિઃ શિષ્યો રઘુ-ગ્રામણીઃ ।
રામસ્ તાડિત-તાટકઃ કિમ્ અપરં પ્રત્યક્ષ-નારાયણઃ
કૌસલ્યા-નયનોત્સવો વિજયતાં ભૂ-કાશ્યપસ્યાત્મજઃ

[બા.રા. 7.3]
નેપથ્યે-
કન્દપ્પ્-ઉદ્દામ-દપ્પ-પ્પસમણ-ગુરુણો બહ્મણો કાલ-દણ્ડે
પાણિં દેંતસ્સ ગંગા-તરલિદ-સસિણો પબ્બઈ-બલ્લહસ્સ ।
ચાબં ચંડાહિસિંજારબ-હરિદ-ણહં કર્ષણારુદ્ધ-મજ્ઝં
જં ભગ્ગં તસ્સ સદ્દો ણિસુણિતિ હુઅણે બિત્થરંતો ણમાઇ

[બા.રા. 7.4]
[કન્દર્પોદ્દામ-દર્પ-પ્રશમન-ગુરોર્ બ્રહ્મણઃ કાલ-દણ્ડે
પાણિં દાતુર્ ગઙ્ગા-તરલિત-શશિનઃ પર્વતી-વલ્લભસ્ય ।
ચાપં ચણ્ડાભિશિઞ્જા-રવ-ભરિત-નભઃ કર્ષણારુદ્ધ-મધ્યં
યત્ ભગ્નં તસ્ય શબ્દો નિઃશ્રૂયતે ભુવને વિસ્તરન્ ન માતિ ॥]
અત્ર પ્રવિષ્ટેન કર્પૂર-ચણ્ડેન યવનિકાન્તર્ગતેન ચન્દન-ચણ્ડેન ચ પર્યાય-પ્રવૃત્ત-વાગ્-વિલાસૈસ્ તાટકાવધાદિ-વિભીષણાભય-પ્રદાનાન્તસ્ય રામભદ્ર-ચરિતસ્ય બાહુલ્યાત્ પ્રયોગાનુચિતસ્ય સૂચનાદ્ ઇયં ખણ્ડ-ચૂલિકા ।
એનાં વિષ્કમ્ભમ્ એવાન્યે પ્રાહુર્ નૈતન્ મતં મમ ।
અપ્રવિષ્ટસ્ય સંલાપો વિષ્કમ્ભે ન હિ યુજ્યતે । 193
તદ્ વિષ્કમ્ભ-શિરસ્કત્વાન્ મતેયં ખણ્ડ-ચૂલિકા

અથ અઙ્કાસ્યમ્-
પૂર્વાઙ્કાન્તે સમ્પ્રવિષ્ટૈઃ પાત્રૈર્ ભાવ્ય્-અઙ્ક-વસ્તુનઃ । 194
સૂચનં તદ્-અવિચ્છિત્યૈ યત્ તદ્ અઙ્કાસ્યમ્ ઈરિતમ્

યથા હિ વીર-ચરિતે દ્વિતીયાઙ્કાવસાનકે । 195
પ્રવિષ્ટેન સુમન્ત્રેણ સૂચિતં રામ-વિગ્રહે

વસિષ્ઠ-વિશ્વામિત્રાદિ-સમાભાષણ-લક્ષણમ્ । 196
વસ્તૂત્તરાઙ્કે પૂર્વાર્થાવિચ્છેદેનૈવ કલ્પિતમ્

અથાઙ્કાવતારઃ-
અઙ્કાવતારઃ પાત્રાણાં પૂર્વ-કાર્યાનુવર્તિનામ્ । 197
અવિભાગેન સર્વેષાં ભાવિન્ય્ અઙ્કે પ્રવેશનમ્

દ્વિતીયાઙ્કે માલવિકાગ્નિમિત્રે સ નિરૂપ્યતામ્ । 198
પાત્રેણાઙ્ક-પ્રવિષ્ટેન કેવલં સૂચિતત્વતઃ ।
ભવેદ્ અઙ્કાદ્ અબાહ્યત્વમ્ અઙ્કાસ્યાઙ્કાવતારયોઃ

199
અથ પ્રવેશકઃ-
યન્ નીચૈઃ કેવલં પાત્રૈર્ ભાવિ-ભૂતાર્થ-સૂચનમ્ ।
અઙ્કયોર્ ઉભયોર્ મધ્યે સ વિજ્ઞેયઃ પ્રવેશકઃ

200
સોઽ યં ચેટિ-દ્વયાલાપ-સંવિધાનોપકલ્પિતઃ ।
માલતી-માધવે પ્રાજ્ઞૈર્ દ્વિતીયાઙ્કે નિરૂપ્યતામ્

201
અસૂચ્યં તુ શુભોદાત્ત-રસ-ભાવ-નિરન્તરમ્ ।
પ્રારમ્ભે યદ્ય્ અસૂચ્યં સ્યાદ્ અઙ્કમ્ એવાત્ર કલ્પયેત્

202
રસાલઙ્કાર-વસ્તૂનામ્ ઉપલાલન-કાઙ્ક્ષિણામ્ ।
જનન્ય્-અઙ્કવદાધાર-ભૂતત્વાદ્ અઙ્ક ઉચ્યતે

203
અઙ્કસ્ તુ પઞ્ચષૈર્ દ્વિત્રૈર્ અઙ્ગિનોઽ ઙ્ગસ્ય વસ્તુનઃ ।
રસસ્ય વા સમાલમ્બ-ભૂતૈઃ પાત્રૈર્ મનોહરઃ । 204
સંવિધાન-વિશેષઃ સ્યાત્ તત્રાસૂચ્યં પ્રપઞ્ચયેત્

અથ અસૂચ્યવિભાગઃ-
અસૂચ્યં તદ્ દ્વિધા દૃશ્યં શ્રાવ્યં ચાદ્યં તુ દર્શયેત્ । 205
દ્વેધા દ્વિતીયં સ્વગતં પ્રકાશં ચેતિ ભેદતઃ

સ્વગતં સ્વૈક-વિજ્ઞેયં પ્રકાશં તદ્ દ્વિધા ભવેત્ । 206
સર્વ-પ્રકાશં નિયત-પ્રકાશં ચેતિ ભેદતઃ

સર્વ-પ્રકાશં સર્વેષાં સ્થિતાનાં શ્રવણોચિતમ્ । 207
દ્વિતીયં તુ સ્થિતેષ્વ્ અપ્ય્ એષ્વ્ એકસ્ય શ્રવણોચિતમ્

દ્વિધા વિભાવ્યતેઽ ન્યચ્ ચ જનાન્તમ્ અપવારિતમ્ । 208
ત્રિપતાકા-કરેણાન્યાન્ અપવાર્યાન્તરા કથામ્

અન્યેનામન્ત્રણં યત્ સ્યાત્ તજ્ જનાન્તિકમ્ ઉચ્યતે । 209
રહસ્યં કથ્યતેઽ ન્યસ્ય પરાવૃત્યાપવારિતમ્

ઇત્થં શ્રાવ્યં ચ દૃશ્યં ચ પ્રયુજ્ય સુસમાહિતૈઃ । 210।
પાત્રૈર્ નિષ્ક્રમણં કાર્યમ્ અઙ્કાન્તે સમમ્ એવ હિ

અઙ્ક-ચ્છેદશ્ ચ કર્તવ્યઃ કાલાવસ્થાનુરોધતઃ । 211
દિનાર્ધ-દિનયોર્ યોગ્યમ્ અઙ્કે વસ્તુ પ્રવર્તયેત્

અથ ગર્ભાઙ્કઃ-
અઙ્ક-પ્રસઙ્ગાદ્ ગર્ભાઙ્ક-લક્ષણં વક્ષ્યતે મયા । 212
રસનાયક-વસ્તૂનાં મહોત્કર્ષાય કોવિદૈઃ

અઙ્કસ્ય મધ્યે યોઽ ઙ્કઃ સ્યાદ્ અસૌ ગર્ભાઙ્ક ઈરિતઃ । 213
વસ્તુ-સૂચક-નાન્દીકો દિઙ્-માત્ર-મુખ-સઙ્ગતઃ

અર્થોપક્ષેપકૈર્ હીનશ્ ચૂલિકા-પરિવર્જિતૈઃ । 214
અનેષ્યદ્-વસ્તુ-વિષયઃ પાત્રૈશ્ ત્રિ-ચતુરૈર્ યુતઃ

નાતિપ્રપઞ્ચેતિવૃત્તઃ સ્વાધારાઙ્કાઙ્ગ-શોભિતઃ । 215
પ્રસ્તુતાર્થાનુબન્ધી ચ પાત્ર-નિષ્ક્રમણાવધિઃ

પ્રથમાઙ્કે ન કર્તવ્યઃ સોઽ યં કાવ્ય-વિશારદૈઃ । 216
સોઽ યમ્ ઉત્તર-રામે તુ રસોત્કર્ષાય કથ્યતામ્

નેતુર્ ઉત્કર્ષકો જ્ઞેયો બાલ-રામાયણે ત્વ્ અયમ્ । 217
અમોઘ-રાઘવે સોઽ યં વસ્તૂત્કર્ષૈક-કારણમ્

નાટકે અઙ્ક-નિયમઃ-
નાટકેઽ ઙ્કા ન કર્તવ્યાઃ પઞ્ચ-ન્યૂના દશાધિકાઃ । 218
તદ્ ઈદૃશ-ગુણોપેતં નાટકં ભુક્તિ-મુક્તિદમ્

તથા ચ ભરતઃ-
ધર્માર્થ-સાધનં નાટ્યં સર્વ-દુઃખાપનોદ-કૃત્ ।
આસેવધ્વં તદ્ ઋષયસ્ તસ્યોત્થાનં તુ નાટકમ્

ઇતિ ।
પૂર્ણાદિ-નાટક-ભેદાનઙ્ગીકારઃ-
નાટકસ્ય તુ પૂર્ણાદિ-ભેદાઃ કેચન કલ્પિતાઃ । 219
તેષાં નાતીવ રમ્યત્વાદ્ અપરીક્ષાક્ષમત્વતઃ ।
મુનિનાનાદૃતત્વાચ્ ચ તાન્ ઉદ્દેષ્ટુમ્ ઉદાસ્મહે

220
અથ પ્રકરણમ્-
યત્રેતિવૃત્તમ્ ઉત્પાદ્યં ધીર-શાન્તશ્ ચ નાયકઃ ।
રસઃ પ્રધાનં શૃઙ્ગારઃ શેષં નાટકવદ્ ભવેત્

221
તદ્ ધિ પ્રકરણં શુદ્ધં ધૂર્તં મિશ્રં ચ તત્ ત્રિધા ।
કુલ-સ્ત્રી-નાયકં શુદ્ધં માલતી-માધવાદિકમ્

222
ગણિકા-નાયિકં ધૂર્તં કામદત્તાહ્વયાદિકમ્ ।
કિતવ-ધ્ય્પુતકારાદિ-વ્યાપારં ત્વ્ અત્ર કલ્પયેત્

223
મિશ્રં તત્ કુલજા-વેશ્યે કલ્પિતે યત્ર નાયિકે ।
ધૂર્ત-શુદ્ધ-ક્રમોપેતં તન્ મૃચ્છકટિકાદિકમ્

224
નાટિકાયાઃ ન પૃથગ્-રૂપત્વમ્-
નાટિકા ત્વ્ અનયોર્ ભેદો ન પૃથગ્ રૂપકં ભવેત્ ।
પ્રખ્યાતં નૃપતેર્ વૃત્તં નાટકાદ્ આહૃતં યતઃ

225
બુદ્ધિ-કલ્પિત-વસ્તુત્વં તથા પ્રકરણાદ્ અપિ ।
વિમર્શ-સન્ધિ-રાહિત્યં ભેદકં ચેન્ ન તન્ મતમ્

226
રત્નાવલ્યાદિકે લક્ષ્યે તત્-સન્ધેર્ અપિ દર્શનાત્ ।
સ્ત્રી-પ્રાય-ચતુરઙ્કાદિ-ભેદકં ચેન્ ન તન્ મતમ્

227
એક-દ્વિ-ત્ર્ય્-અઙ્ક-પાત્રાદિ-ભેદેનાનન્તતા યતઃ ।
દેવી-વશાત્ સઙ્ગમેન ભેદશ્ ચેત્ તન્ ન યુજ્યતે ।
માલવિકાગ્નિ-મિત્રાદૌ નાટિકાત્વ-પ્રસઙ્ગતઃ

228
પ્રકરણિકા-નાટિકયોર્ અનુસરણીયા હિ નાટિકા-સરણિઃ ।
અત એવ ભરત-મુનિના નાટ્યં દશધા નિરૂપિતં પૂર્વમ્

229
અથ ઉતૃષ્ટિકાઙ્કઃ-
ખ્યાતેન વા કલ્પિતેન વસ્તુના પ્રાકૃતૈર્ નરૈઃ ।
અન્વિતઃ કૈશિકી-હીનઃ સાત્ત્વત્યારભટી-મૃદુઃ

230
સ્ત્રીણાં વિલાપ-વ્યાપારૈર્ ઉપેતઃ કરુણાશ્રયઃ ।
નાના-સઙ્ગ્રામ-સંનાહ-પ્રહારમરણોત્કટઃ

231
મુખ-નિર્વાહવાન્ યઃ સ્યાદ્ એક-દ્વિ-ત્ર્ય્-અઙ્ક ઇચ્છયા ।
ઉત્સૃષ્ટિકાઙ્કઃ સ જ્ઞેયઃ સ-વિષ્કમ્ભ-પ્રવેશકઃ

232
અસ્મિન્ન્ અમઙ્ગલ-પ્રાયે કુર્યાન્ મઙ્ગલમ્ અન્તતઃ ।
પ્રયોજ્યસ્ય વધઃ કાર્યઃ પુનર્ ઉજ્જીવનાવધિઃ

233
ઉજ્જીવનાદ્ અપ્ય્ અધિકં મનોરથ-ફલોઽ પિ વા ।
વિજ્ઞેયમ્ અસ્ય લક્ષ્યં તુ કરુણાકન્દલાદિકમ્

234
અથ વ્યાયોગઃ-
ખાતેતિવૃત્ત-સમ્પન્નો નિઃસહાયક-નાયકઃ ।
યુક્તો દશાવરૈહ્ ખ્યાતૈર્ ઉદ્ધતૈઃ પ્રતિનાયકૈઃ

235
વિમર્શ-ગર્ભ-રહિતો ભારત્ય્-આરભટી-સ્ફુટઃ ।
હાસ્ય-શૃઙ્ગાર-રહિત એકાઙ્કો રૌદ્ર-સંશ્રયઃ

236
એક-વાસર-વૃત્તાન્તઃ પ્રાપ્ત-વિષ્કમ્ભ-ચૂલિકઃ ।
અસ્ત્રી-નિમિત્ત-સમરો વ્યાયોગઃ કથિતો બુધૈઃ । 237
વિજ્ઞેયમ્ અસ્ય લક્ષ્યં તુ ધનઞ્જય-જયાદિકમ્

અથ ભાણઃ-
સ્વસ્ય વાન્યસ્ય વા વૃત્તં વિટેન નિપુણોક્તિના । 238
શૌર્ય-સૌભાગ્ય-સંસ્તુત્યા વીર-શૃઙ્ગાર-સૂચકમ્

બુદ્ધિ-કલ્પિતમ્ એકાઙ્કં મુખ-નિર્વહણાન્વિતમ્ । 239
વર્ણ્યતે ભારતી-વૃત્ત્યા યત્ર તં ભાણમ્ ઈરતે

એક-પાત્ર-પ્રયોજ્યેઽ સ્મિન્ કુર્યાદ્ આકાશ-ભાષિતમ્ । 240
અન્યેનાનુક્તમ્ અપ્ય્ અન્યો વચઃ શ્રુત્વેવ યદ્ વદેત્

ઇતિ કિં ભણસીત્ય્ એતદ્ ભવેદ્ આકાશ-ભાષિતમ્ । 241
લાસ્યાઙ્ગાનિ દશૈતસ્મિન્ સંયોજ્યાન્યત્ર તાનિ તુ

ગેય-પદં સ્થિત-પાઠ્યમ્ આસીનં પુષ્પ-ગન્ધિકા । 242
પ્રચ્છેદકસ્ ત્રિમૂઢં ચ સૈન્ધવાખ્યં દ્વિમૂઢકમ્ ।
ઉત્તમોત્તમકં ચાન્યદ્ ઉક્ત-પ્રત્યુક્તમ્ એવ ચ

243
અથ ગેય-પદમ્-
વીણાદિ-વાદનેનૈવ સહિતં યત્ર ભાવ્યતે ।
લલિતં નાયિકા-ગીતં તદ્ ગેય-પદમ્ ઉચ્યતે

244
ચઞ્ચત્-પુટાદિના વાક્યાભિનયો નાયિકા-કૃતઃ ।
ભૂમિ-ચારી-પ્રચારેણ સ્થિત-પાઠ્યં તદ્ ઉચ્યતે

245
ભ્રૂ-નેત્ર-પાણિ-ચરણ-વિલાસાભિનયાન્વિતમ્ ।
યોજ્યમ્ આસીનયા પાઠ્યમ્ આસીનં તદ્ ઉદાહૃતમ્

246
નાના-વિધેન વાદ્યેન નાના-તાલ-લયાન્વિતમ્ ।
લાસ્યં પ્રયુજ્યતે યત્ર સા જ્ઞેયા પુષ્પ-ગન્ધિકા

247
અન્યાસઙ્ગમ-શઙ્કિન્યા નાયકસ્યાતિરોષયા ।
પ્રેમ-ચ્છેદ-પ્રકટનં લાસ્યં પ્રચ્છેદકં વિદુઃ

248
અનિષ્ઠુર-શ્લક્ષ્ણ-પદં સમ-વૃત્તૈર્ અલઙ્કૃતમ્ ।
નાટ્યં પુરુષ-ભાવાઢ્યં ત્રિમૂઢકમ્ ઉદાહૃતમ્

249
દેશ-ભાષા-વિશેષેણ ચલદ્-વલય-શૃઙ્ખલમ્ ।
લાસ્યં પ્રયુજ્યતે યત્ર તત્ સૈન્ધવમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્

250
ચારીભિર્ લલિતાભિશ્ ચ ચિત્રાર્થાભિનયાન્વિતમ્ ।
સ્પષ્ટ-ભાવ-રસોપેતં લાસ્યં યત્ તદ્ દ્વિમૂઢકમ્

251
અપરિજ્ઞાત-પાર્શ્વસ્થં ગેય-ભાવ-વિભૂષિતમ્ ।
લાસ્યં સોત્કણ્ઠ-વાક્યં તદ્ ઉત્તમોત્તમકં ભવેત્

252
કોપ-પ્રસાદ-જનિતં સાધિક્ષેપ-પદાશ્રયમ્ ।
વાક્યં તદ્ ઉક્ત-પ્રત્યુક્તં યૂનોઃ પ્રશ્નોત્તરાત્મકમ્

253
શૃઙ્ગાર-મઞ્જરી-મુખ્યમ્ અસ્યોદાહરણં મતમ્ ।
લાસ્યાઙ્ગ-દશકં તત્ર લક્ષ્યં લક્ષ્ય-વિચક્ષણૈઃ

254
અથ સમવકારઃ-
પ્રખ્યાતેનેતિવૃત્તેન નાયકૈર્ અપિ તદ્-વિધૈઃ ।
પૃથક્-પ્રયોજનાસક્તૈર્ મિલિતૈર્ દેવ-દાનવૈઃ

255
યુક્તં દ્વાદશભિર્ વીર-પ્રધાનં કૈશિકી-મૃદુ ।
ત્ર્ય્-અઙ્કં વિમર્શ-હીનં ચ કપટ-ત્રય-સંયુતમ્

256
ત્રિ-વિદ્રવં ત્રિ-શૃઙ્ગારં વિદ્યાત્ સમવકારકમ્ ।
મોહાત્મકો ભ્રમઃ પ્રોક્તઃ કપટસ્ ત્રિવિધસ્ ત્વ્ અયમ્

257
સત્ત્વજઃ શત્રુજો દૈવ-જનિતશ્ ચેતિ સત્ત્વજઃ ।
ક્રૂર-પ્રાણિ-સમુત્પન્નઃ શત્રુજસ્ તુ રણાદિજઃ

258
વાત્યાવર્ષાદિ-સમ્ભૂતો દૈવજઃ કપટઃ સ્મૃતઃ ।
ઉદાહરણમ્ એતેષામ્ આવેગે લક્ષ્યતાં બુધૈઃ

259
જીવ-ગ્રાહોઽ પિ મોહો વા કપટાદ્ વિદ્રવસ્ તતઃ ।
કપટ-ત્રય-સમ્ભૂતેર્ અયં ચ ત્રિવિધો મતઃ । 260
ધર્માર્થ-કામ-સમ્બદ્ધસ્ ત્રિધા શૃઙ્ગાર ઈરિતઃ

ધર્મ-શૃઙ્ગારઃ-
વ્રતાદિ-જનિતઃ કામો ધર્મ-શૃઙ્ગાર ઈરિતઃ । 261
પાર્વતી-શિવ-સમ્ભોગસ્ તદ્ ઉદાહરણં મતમ્

અર્થ-શૃઙ્ગારઃ-
યત્ર કામેન સમ્બદ્ધૈર્ અર્થૈર્ અર્થાનુબન્ધિભિઃ । 262
ભુજ્યમાનૈઃ સુખ-પ્રાપ્તિર્ અર્થ-શૃઙ્ગાર ઈરિતઃ

સાર્વભૌમ-ફલ-પ્રાપ્તિ-હેતુના વત્સ-ભૂપતેઃ । 263
રત્નાવલ્યા સમં ભોગો વિજ્ઞેયા તદ્ ઉદાહૃતિઃ

કામ-શૃઙ્ગારઃ-
દુરાદર-સુરા-પાન-પર-દારાદિ-કેલિજઃ । 264
તત્-તદ્-આસ્વાદ-લલિતઃ કામ-શૃઙ્ગાર ઈરિતઃ

તદ્ ઉદાહરણં પ્રાયો દૃશ્યં પ્રસનાદિષુ । 265
શૃઙ્ગાર-ત્રિતયં તત્ર નાત્ર બિન્દુ-પ્રવેશકૌ

મુખ-પ્રતિમુખે સન્ધી વસ્તુ દ્વાદશ-નાડિકમ્ । 266
પ્રથમે કલ્પયેદ્ અઙ્કે નાડિકા ઘટિકા-દ્વયમ્

મુખાદિ-સન્ધિ-ત્રયવાંશ્ ચતુર્નાડિક-વસ્તુકઃ । 267
દ્વિતીયાઙ્કસ્ તૃતીયસ્ તુ દ્વિ-નાડિક-કથાશ્રયઃ

નિર્વિમર્શ-ચતુઃ-સન્ધિર્ એવમ્ અઙ્કાસ્ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ । 268
વીથી-પ્રહસનાઙ્ગાનિ કુર્યાદ્ અત્ર સમાસતઃ

પ્રસ્તાવનાયાઃ પ્રસ્તાવે પ્રોક્તો વીથ્ય્-અઙ્ગ-વિસ્તરઃ । 269
દશ પ્રહસનાઙ્ગાનિ તત્-પ્રસઙ્ગે પ્રચક્ષ્મહે ।
ઉદાહરણમ્ એતસ્ય પયોધિ-મથનાદિકમ્

270
અથ વીથી-
સૂચ્ય-પ્રધાન-શૃઙ્ગારા મુખ-નિર્વહણાન્વિતા ।
એક-યોજ્યા દ્વિયોજ્યા વા કૈશિકી-વૃત્તિ-નિર્મિતા

271
વીથ્ય્-અઙ્ગ-સહિતૈકાઙ્કા વીથીતિ કથિતા બુધૈઃ ।
અસ્યાં પ્રાયેણ લાસ્યાઙ્ગ-દશકં યોજયેન્ ન વા

272
સામાન્યા પરકીયા વા નાયિકાત્રાનુરાગિણી ।
વીથ્ય્-અઙ્ગ-પ્રાય-વૃત્તિત્વાન્ નોચિતા કુલ-પાલિકા । 273
લક્ષ્યમ્ અસ્યાસ્ તુ વિજ્ઞેયં માધવી-વીથિકાદિકમ્

અથ પ્રહસનમ્-
વસ્તુ-સન્ધ્ય્-અઙ્ક-લાસ્યાઙ્ગ-વૃત્તયો યત્ર ભાણવત્ । 274
રસો હાસ્યઃ પ્રધાનં સ્યાદ્ એતત્ પ્રહસનં મતમ્

વિશેષેણ દશાઙ્ગાનિ કલ્પયેદ્ અત્ર તાનિ તુ । 275
અવગલિતાવસ્કન્દૌ વ્યવહારો વિપ્રલમ્ભ ઉપપત્તિઃ ।
ભયમ્ અનૃતં વિભ્રાન્તિર્ ગદ્ગદ-વાક્ ચ પ્રલાપશ્ ચ

276
તત્ર અવગલિતમ્-
પૂર્વમ્ આત્મ-ગૃહીતસ્ય સમાચારસ્ય મોહતઃ ।
દૂષણં ત્યજનં ચાત્ર દ્વિધાવગલિતં મતમ્

277
યથા આનન્દ-કોશ-નામનિ પ્રહસને, મિથ્યા-તીર્થઃ-
યાનિ દ્યન્તિ ગલાદ્ અધઃ સુકૃતિનો લોમ્નાં ચ તેષાં સ્થિતિં
યાન્ય્ ઊર્ધ્વં પરિપોષયન્તિ પુરુષાસ્ તેષાં મુહુઃ ખણ્ડનમ્ ।
કૃત્વા સર્વ-જગદ્-વિરુદ્ધ-વિધિના સઞ્ચારિણાં માદૃશાં
શ્રી-ગીતા ચ હરીતકી ચ હરતો હન્તોપભોગ્યં વયઃ

અત્ર કેનાપિ યતિ-ભ્રષ્ટેન સ્વ-ગૃહીતસ્ય યત્ય્-આશ્રમસ્ય દૂષણાદ્ ઇદમ્ અવગલિતમ્ ।
ત્યજનાદ્, યથા પ્રબોધ-ચન્દ્રોદયે, ક્ષપણકઃ-
અયિ પીણ-ઘણત્થણ-સોહણિ પલિતત્થકુલંગ-વિલોઅણિ ।
જૈ લમસિ કાવાલિણી-ભાવેહિં સાબકા કિં કલિસ્સંદિ

અહો કાવાલિણીઅદંસણં જેબ્બ એક્કં સૌક્ખમોક્ખ-સાહણમ્ । (પ્રકાશમ્) ભો કાબાલિઅ હગ્ગે તુહકે સંપદં દાસો સંબુત્તો । મં પિ મહાભૈરવાનુસાસણે દિક્ખય ।
[અયિ પીન-ઘન-સ્તન-શોભને પરિત્રસ્ત-કુરઙ્ગ-વિલોચને ।
યદિ રમસે કાપાલિની-ભાવૈઃ શ્રાવકાઃ કિં કરિષ્યન્તિ ।
અહો કાપાલિની-દર્શનમ્ એવ એકં સૌખ્ય-મોક્ષ-સાધનમ્ । (પ્રકાશમ્) ભો કાપાલિક અહં તવ સમ્પ્રતં દાસઃ સંવૃત્તઃ । મામ્ અપિ મહા-ભૈરવાનુશાસને દિક્ષય ।]
ઇત્ય્ આદૌ ક્ષપણકસ્ય સ્વ-માર્ગ-પરિભ્રંશ અવગલિતમ્ ।
અથ અવસ્કન્દઃ-
અવસ્કન્દસ્ ત્વ્ અનેકેષામ્ અયોગ્યસ્યૈક-વસ્તુનઃ ।
સમ્બન્ધાભાસ-કથનાત્ સ્વ-સ્વ-યોગ્યત્વ-યોજના

278
યથા પ્રહસને (આનન્દ-કોશ-નામનિ)-
યતિઃ-સાક્ષાદ્ ભૂતં વદતિ કુચયોર્ અન્તરં દ્વૈત-વાદં
બૌદ્ધઃ-દૃષ્ટ્યોર્ ભેદઃ ક્ષણિક-મહિમા સૌગતે દત્ત-પાદઃ ।
જૈનઃ-બાહ્વોર્ મૂલે નયતિ શુચિતામ્ અર્હતી કાપિ દીક્ષા
સર્વે-નાભેર્ મૂલં પ્રથયતિ ફલં સર્વ-સિદ્ધાન્ત-સારમ્

અત્ર યતિ-બૌદ્ધ-જૈનાનાં ગણિકાયાં સ્વ-સ્વ-સિદ્ધાન્ત-ધર્મ-સમ્બન્ધ-કથનેન સ્વ-સ્વ-પક્ષ-પરિગ્રહ-યોગ્યત્વ-યોજનાદ્ અવસ્કન્દઃ ।
અથ વ્યવહારઃ-
વ્યવહારસ્ તુ સંવાદો દ્વિત્રાણાં હાસ્ય-કારણમ્

279અ
યથા તત્રૈવ પ્રહસને (આનન્દ-કોશ-નામનિ) બૌદ્ધઃ (યતિં વિલોક્ય)-કુતો મણ્ડ એક-દણ્ડી ।
મિથ્યા-તીર્થઃ (વિલોક્ય દૃષ્ટિમ્ અપકર્ષન્ આત્મ-ગતમ્)-ક્ષણિકવાદી ન સમ્ભાષણીય એવ । તથાપિ દણ્ડમ્ અન્તર્ધાય નિરુત્તરં કરોમિ । (પ્રકાશમ્) અયે શૂન્ય-વાદિન્ ! અદણ્ડઃ અમુણ્ડોઽ હમ્ આગલાદ્ અસ્મિ ।
જૈનઃ (આત્મ-ગતમ્)-નૂનમ્ અસૌ માયાવાદી । ભવતુ । અહમ્ અપિ કિમ્ અપ્ય્ અન્તર્ધાય પ્રસ્તુતં પૃચ્છામિ । (પ્રકાશમ્) અયે મહા-પરિણામ-વાદિન્ ! બૃહદ્-બીજ લોમ્નાં સમાન-જાતીયત્વેઽ પિ કેષાઞ્ચિત્ સઙ્કર્તનમ્ અન્યેષાં સંરક્ષણમ્ ઇતિ વ્યવસ્થિતૌ કિં પ્રમાણમ્ ?
મિથ્યા-તીર્થઃ-જીવદ્ અમેધ્યં જઙ્ગમ-નરકો નર-પિશાચોઽ યમ્ અન્તર્ધાયાપિ ન સમ્ભાષણીયઃ ।
નિષ્કચ્છ-કીર્તિઃ (સાદરમ્)-સખે ! આર્હત-મુને વાદે ત્વયા અયમ્ અપ્રતિપત્તિં નામ નિગ્રહ-સ્થાનમ્ આરોપિતો માયાવાદી ।
મિથ્યા-તીર્થઃ (આત્મ-ગતમ્)-નૂનમ્ ઇમાવ્ અપિ માદૃશાવ્ એવ લિઙ્ગ-ધારણ-માત્રેણ કુક્ષિમ્ભરઈ સ્યાતામ્ । (ઇતિ પિપ્પલ-મૂલ-વેદિકાયાં નિષીદતિ ।)
ઇત્ય્ અત્ર યતિ-બૌદ્ધ-જૈનાનાં સંવાદો વ્યવહારઃ ।
અથ વિપ્રલમ્ભઃ-
વિપ્રલમ્ભો વઞ્ચના સ્યાદ્ ભૂતાવેશાદિ-કૈતવાત્

279બ્
યથા પ્રહસને (આનન્દ-કોશ-નામનિ તત્રૈવ)-
પ્રિયામ્ અહં પૂર્વ-ભૃતાં નામ્ના સ્વચ્છન્દ-ભક્ષિણી ।
ગૃહ્ણામ્ય્ એનાં યદિ ત્રાતું કૃપા વઃ શ્રૂયતામ્ ઇદમ્

સુરાઘટાનાં સપ્તત્યા વિંશત્યા દૃપ્ત-ગડ્ડુરૈઃ ।
છાગૈશ્ ચ દશભિઃ કાર્યા ચિરણ્ટી-તર્પણ-ક્રિયા

અદ્ય કર્તુમ્ અશક્યં ચેત્ તત્-પર્યાપ્તતમં ધનમ્ ।
આસ્થાપ્યમ્ અસ્યાઃ સાક્ષિણ્યાઃ જરઠાયાઃ પટાઞ્ચલે

(ઇતિ પુનર્ અપિ વ્યાત્ત-વદનં નૃત્યતિ ।)
નિષ્કચ્છ-કીર્તિઃ-હે વ્રતિનૌ ! કિમ્ અત્ર વિધેયમ્ ?
મિથ્યા-તીર્થઃ-ભોઃ અહિંસા-વાદિન્ ! મ્રિયમાણઃ પ્રાણી ન રક્ષણીય ઇતિ કિં યુષ્મદ્-ધર્મઃ ?
અરૂપામ્બરઃ (સાક્ષેપમ્)-એકેન સુખમ્ ઉપાદેયમ્ । અન્યેન ધનં પ્રદેયમ્ ઇતિ કિં યુષ્મદ્-ધર્મઃ ?
નિષ્કચ્છ-કીર્તિઃ સાન્તર્હાસં સ્વ-ધનં યતિ-ધનં ચ જરઠાયાઃ પટાઞ્ચલે બદ્ધ્વા સબલાત્કારં જૈનસ્ય કટકં તસ્યાઃ પાદ-મૂલેઽ ર્પયતિ ।)
મધુમલ્લિકા (સાઙ્ગ-ભઙ્ગં સસ્મ્રણ-ભયમ્ ઇવ)-અમ્મો દેવદા વિલમ્બેણ કુપ્પિસ્સદિ । તા ચિરંટિ-આતપ્પણં કાદું ગચ્છેમિ । [અમ્હો ! દેવતા વિલમ્બેન કોપિષ્યતિ । તત્ ચિરણ્ટિકા-તર્પણં કર્તું ગચ્છામિ ।] (ઇતિ કટકમ્ આદાય નિષ્ક્રાન્તા ।)
ઇત્ય્ આદૌ ભૂતાવેશ-કૈતવેન જૈન-બૌદ્ધ-સંન્યાસિનો વિલોભ્ય ધનં કયાપિ ગણિકયા ગૃહીતમ્ ઇત્ય્ અયં વિપ્રલમ્ભઃ ।
અથ ઉપપત્તિઃ-
ઉપપત્તિસ્ તુ સા પ્રોક્તા યત્ પ્રસિદ્ધસ્ય વસ્તુનઃ ।
લોક-પ્રસિદ્ધયા યુક્ત્યા સાધનં હાસ્ય-હેતુના

280
યથા તત્રૈવ પ્રહસને (આનન્દ-કોશ-નામનિ) મિથ્યા-તીર્થઃ (પુરોઽ વલોક્ય)-અયે ઉપસરિત્-તીરે પિપ્પલ-નામા વનસ્પતિઃ । યશ્ ચ ગીતાસુ ભગવતા નિજ-વિભૂતિતયા નિર્દિષ્ટઃ । (વિચિન્ત્ય) કથમ્ અસ્ય તરોર્ ઇયતી મહિમ-સમ્ભાવના । (વિમૃશ્ય) ઉપપદ્યત એવ-
તત્ પદં તનુ-મધ્યાયા યેનાશ્વત્થ-દલોપમમ્ ।
તદ્-અશ્વત્થોઽ સ્મિ વૃક્ષાણામ્ ઇત્ય્ ઊચે ભગવાન્ હરિઃ

ઇતિ ।
અત્ર લોક-પ્રસિદ્ધેન અશ્વત્થ-દલોરુ-મૂલયોઃ સામ્યેન હેતુના લોક-પ્રસિદ્ધસ્યૈવ ભગવદ્-અશ્વત્થયોર્ ઐક્યસ્ય સાધનં હાસ્ય-કારણમ્ ઉપપત્તિઃ ।
અથ ભયમ્-
સ્મૃતં ભયં તુ નગર-શોધકાદિ-કૃતો દરઃ

281અ
યથા તત્રૈવ પ્રહસને (આનન્દ-કોશ-નામનિ) જૈનઃ-અહો અરાજકોઽ યં વિષયઃ યત્ નગર-પરિસરાશ્રિત-તપસ્વિનાં ધનં ચોર્યતે (ઇત્ય્ ઉદ્વાહુર્ આક્રોશતિ) ।
નગર-રક્ષકાઃ-અયે કિમ્ અપહૃતં ધનમ્ । કિયત્ (ઇતિ તં પરિતઃ પ્રવિશ્ય પરિસર્પન્તિ ।)
અરૂપામ્બરઃ-ધિક્ કષ્ટમ્ । નગર-શીઘ્રકાઃ સમાયાન્તિ । (ઇત્ય્ ઊર્ધ્વ-બાહુર્ ઓષ્ઠ-સ્પન્દનં કરોતિ । મિથ્યા-તીર્થો ગણિકામ્ આક્ષિપ્ય સમાધિં નાટયતિ । નિષ્કચ્છ-કીર્તિર્ એક-પાદેનાવતિષ્ઠમાનઃ કરાઙ્ગુલીર્ ગણયતિ) ઇત્ય્ આદૌ જૈનાદીનાં ભય-કથનાદ્ ભયમ્ ।
અથ અનૃતમ્-
અનૃતં તુ ભવેદ્ વાક્યમ્ અસભ્ય-સ્તુતિ-ગુમ્ફિતમ્ । 281
તદ્ એવાનૃતમ્ ઇત્ય્ આહુર્ અપરે સ્વ-મત-સ્તુતેઃ

યથા તત્રૈવ પ્રહસને (આનન્દ-કોશ-નામનિ)-
બાલાતપેન પરિમૃષ્ટમ્ ઇવારવિન્દં
માઞ્જિષ્ઠ-ચેલમ્ ઇવ માન્મથમ્ આતપત્રમ્ ।
સાલક્ત-લેખમ્ ઇવ સૌખ્ય-કરણ્ડમ્ અદ્ય
યૂનાં મુદે તરુણિ તત્ પદમ્ આર્તવં તે

અત્ર આર્તવારુણસ્યોરુ-મૂલસ્ય (અસભ્યસ્ય) વર્ણનાદ્ ઇદમ્ અનૃતમ્ ।
અપરં, યથા કર્પૂર-મઞ્જર્યામ્, ભૈરવાનન્દઃ-
રંડા ચંડા દિક્ખદા ધમ્મ-દારા
મજ્જં મંસં પિજ્જએ ખજ્જએ અ ।
ભિક્ખા ભોજ્જં ચમ્મ-ખણ્ડં ચ સેજ્જા
કોલો ધમ્મો કસ્સ ણો ભાદિ રમ્મો

[ક.મં. 1.23]
[રણ્ડા ચણ્ડા દીક્ષિતા ધર્મ-દારા
મદ્યં માંસં પીયતે ખાદ્યતે ચ ।
ભિક્ષા ભોજ્યં ચર્મ-ખણ્ડં ચ શય્યા
કૌલો ધર્મઃ કસ્ય નો ભાતિ રમ્યઃ ॥]
અથ વિભ્રાન્તિઃ-
વસ્તુ-સામ્ય-કૃતો મોહો વિભ્રાન્તિર્ ઇતિ ગીયતે

282બ્
યથા તત્રૈવ પ્રહસને (આનન્દ-કોશ-નામનિ) બૌદ્ધઃ (પુરોઽ વલોક્ય)-
હેમ-કુમ્ભવતી રમ્ય-તોરણા ચારુ-દર્પણા ।
કાપિ ગન્ધર્વ-નગરી દૃશ્યતે ભૂમિ-ચારિણી

જૈનઃ-અયે ક્ષણ-ભઙ્ગ-વાદિન્ એતદ્ ઉત્પાત-ફલં પ્રથમ-દર્શિનો ભવત એવ પરિણમેત્ । (ઇતિ લોચને નિમીલયતિ ।)
બૌદ્ધઃ (પુનર્ નિર્વર્ણ્ય)-હન્ત કિમ્ અપદે ભ્રાન્તોઽ સ્મિ ।
ન પુરીયં વિશાલાક્ષી ન તોરણમ્ ઇમે ભ્રુવૌ ।
ન દર્પણમ્ ઇમૌ ગણ્ડૌ ન ચ કુમ્ભાવ્ ઇમૌ સ્તનૌ

ઇત્ય્ અત્ર બૌદ્ધસ્ય મોહો વિભ્રાન્તિઃ ।
અથ ગદ્ગદ-વાક્-
અસત્ય-રુદિતોન્મિશ્રં વાક્યં ગદ્ગદ-વાગ્ ભવેત્

283અ
યથા તત્રૈવ પ્રહસને (આનન્દ-કોશ-નામનિ) (ભગિન્યૌ પરસ્પરમ્ આશ્લિષ્ય રુદિત ઇવ) ગુહ્યગ્રાહી (આત્મગતમ્)-
અનુપાત્ત-બાષ્પ-કણિકં ગદ્ગદ-નિઃશ્વાસ-કલિતમ્ અવ્યક્તમ્ ।
અનયોર્ અસત્ય-રુદિતં સુરતાન્ત-દશાં વ્યનક્તીવ

અત્ર ગદ્ગદ-વાક્ત્વં સ્પષ્ટમ્ ।
અથ પ્રલાપઃ-
પ્રલાપઃ સ્યાદ્ અયોગ્યસ્ય યોગ્યત્વેનાનુમોદનમ્

283બ્
યથા તત્રૈવ પ્રહસને (આનન્દ-કોશ-નામનિ) રાજા (સૌદાર્યોદ્રેકમ્)-અયે વિડાલાક્ષ અસ્મદીયે નગરે વિષયે ચ-
પતિ-હીના ચ યા નારી જાયા-હીનશ્ ચ યઃ પુમાન્ ।
તૌ દમ્પતી યથા-કામં ભવેતામ્ ઇતિ ઘુષ્યતામ્

વિડાલાક્ષઃ-દેવઃ પ્રમાણમ્ । (ઇતિ સાનુચરો નિષ્ક્રાન્તઃ ।)
ગુહ્ય-ગ્રાહી (સ-શ્લાઘા-ગૌરવમ્)-
નષ્ટાશ્વ-ભગ્ન-શકટ-ન્યાયેન પ્રતિપાદિતમ્ ।
ઉચિતા તે મહારાજ સેયં કારુણ્ય-ઘોષણા

અપિ ચ-
મન્વાદયો મહીપાલાઃ શતશો ગામ્ અપાલયન્ ।
ન કેનાપિ કૃતો માર્ગ એવમ્ આશ્ચર્ય-શૌખ્યદઃ

અત્ર અયોગ્યસ્યાપિ રાજાદેશસ્ય ધર્માધિકારિણા ગુહ્ય-ગ્રાહિણા ન્યાય-પરિકલ્પનયા યોગ્યત્વેનાનુમોદનાદ્ અયં પ્રલાપઃ ।
પ્રહસનસ્ય શુદ્ધાદિ-ભેદાઃ-
શુદ્ધં કીર્ણં વૈકૃતં ચ તચ્ ચ પ્રહસનં ત્રિધા ।
શુદ્ધં શ્રોત્રિય-શાખાદેર્ વેષ-ભાષાદિ-સંયુતમ્

284
ચેટ-ચેટી-જન-વ્યાપ્તં તલ્ લક્ષ્યં તુ નિરૂપ્યતામ્ ।
આનન્દ-કોશ-પ્રમુખં તથા ભગવદ્-અજ્જુકમ્

285
કીર્ણં તુ સર્વૈર્ વીથ્ય્-અઙ્ગૈઃ સઙ્કીર્ણં ધૂર્ત-સઙ્કુલમ્ ।
તસ્યોદાહરણં જ્ઞેયં બૃહત્-સૌભદ્રકાદિકમ્

286
યચ્ ચેદં કામુકાદીનાં વેષ-ભાષાદિ-સઙ્ગતૈઃ ।
ષણ્ડતાપ-સવૃદ્ધાદ્યૈર્ યુતં તદ્ વૈકૃતં ભવેત્ । 287
કલિકેલિ-પ્રહસન-પ્રમુખં તદ્ ઉદાહૃતમ્

અથ ડિમઃ-
ખ્યાતેતિવૃત્તં નિર્હાસ્ય-શૃઙ્ગારં રૌદ્ર-મુદ્રિતમ્ । 288
સાત્ત્વતી-વૃત્તિ-વિરલં ભારત્ય્-આરભટી-સ્ફુટમ્

નાયકૈર્ ઉદ્ધતૈર્ દેવ-યક્ષ-રાક્ષસ-પન્નગૈઃ । 289
ગન્ધર્વ-ભૂત-વેતાલ-સિદ્ધ-વિદ્યાધરાદિભિઃ

સમન્વિતં ષોડશભિર્ ન્યાય-માર્ગણ-નાયકમ્ । 290
ચતુર્ભિર્ આઙ્કૈર્ અન્વીતં નિર્વિમર્શક-સન્ધિભિઃ

નિર્ઘાતોલ્કોપરાગાદિ-ઘોર-ક્રૂરાજિ-સમ્ભ્રમમ્ । 291
સ-પ્રવેશક-વિષ્કમ્ભ-ચૂલિકં હિ ડિમં વિદુઃ ।
અસ્યોદાહરણં જ્ઞેયં વીરભદ્ર-વિજૃમ્ભિતમ્

292
અથ ઈહામૃગઃ-
યત્રેતિવૃત્તં મિશ્રં સ્યાત્ સ-વિષ્કમ્ભ-પ્રવેશકમ્ ।
ચત્વારોઽ ઙ્કા નિર્વિમર્શ-ગર્ભાઃ સ્યુઃ સન્ધયસ્ ત્રયઃ

293
ધીરોદ્ધત્તશ્ ચ પ્રખ્યાતો દિવ્યો મર્ત્યોઽ પિ નાયકઃ ।
દિવ્ય-સ્ત્રિયમ્ અનિચ્છન્તીં કન્યાં વાહર્તુમ્ ઉદ્યતઃ

294
સ્ત્રી-નિમિત્તાજિ-સંરમ્ભઃ પઞ્ચષાઃ પ્રતિનાયકાઃ ।
રસા નિર્ભય-બીભત્સા વૃત્તયઃ કૈશિકીં વિના

295
સ્વલ્પસ્ તસ્યાઃ પ્રવેશો વા સોઽ યમ્ ઈહામૃગો મતઃ ।
વ્યાજાન્ નિવારયેદ્ અત્ર સઙ્ગ્રામં ભીષણ-ક્રમમ્

296
તસ્યોદાહરણં જ્ઞેયં પ્રાજ્ઞૈર્ માયા-કુરઙ્ગિકા ।
ઇત્થં શ્રી-સિંહ-ભૂપેન સર્વ-લક્ષણ-શાલિના । 297
સર્વ-લક્ષણ-સમ્પૂર્ણો લક્ષિતો રૂપક-ક્રમઃ

અથ નાટક-પરિભાષા-
અથ રૂપક-નિર્માણ-પરિજ્ઞાનોપયોગિની । 298
શ્રી-સિંહ-ધરણીશેન પરિભાષા નિરૂપ્યતે

પરિભાષાત્ર મર્યાદા પૂર્વાચાર્યોપકલ્પિતા । 299
સા હિ નૌર્ અતિગમ્ભીરં વિવિક્ષોર્ નાટ્ય-સાગરમ્

એષા ચ ભાષા-નિર્દેશ-નામભિસ્ ત્રિવિધા મતા । 300
તત્ર ભાષા દ્વિધા ભાષા વિભાષા ચેતિ ભેદતઃ

ચતુર્દશ વિભાષાઃ સ્યુઃ પ્રાચ્યાદ્યા વાક્ય-વૃત્તયઃ । 301
આસાં સંસ્કાર-રાહિત્યાદ્ વિનિયોગો ન કથ્યતે

ઉત્તમાદિષુ તદ્-દેશ-વ્યવહારાત્ પ્રતીયતામ્ । 302
ભાષા દ્વિધા સંસ્કૃતા ચ પ્રાકૃતી ચેતિ ભેદતઃ

કૌમાર-પાણિનીયાદિ-સંસ્કૃતા સંસ્કૃતા મતા । 303
ઇયં તુ દેવતાદીનાં મુનીનાં નાયકસ્ય ચ ।
લિઙ્ગિનાં ચ વિટાદીન્મ્ અનીચાનાં પ્રયુજ્યતે

304
અથ પ્રાકૃતી-
પ્રકૃતેઃ સંસ્કૃતાયાસ્ તુ વિકૃતિઃ પ્રાકૃતી મતા । 305
ષડ્-વિધા સા પ્રાકૃતં ચ શૌરસેની ચ માગધી

પૈશાચી ચૂલિકા પૈશાચ્ય્ અપભ્રંશ ઇતિ ક્રમાત્ । 306
અત્ર તુ પ્રાકૃતં સ્ત્રીણાં સર્વાસાં નિયતં ભવેત્

ક્વચિચ્ ચ દેવી ગણિકા મન્ત્રિજા ચેતિ યોષિતામ્ । 307
યોગિન્ય્-અપ્સરસોઃ શિલ્પ-કારિણ્યા અપિ સંસ્કૃતમ્

યે નીચાઃ કર્મણા જાત્યા તેષાં પ્રાકૃતમ્ ઉચ્યતે । 308
છદ્મ-લિઙ્ગવતાં તદ્વજ્ જૈનાનામ્ ઇતિ કેચન

અધમે મધ્યમે ચાપિ શૌરસેની પ્રયુજ્યતે । 309
ધીવરાદ્ય્-અતિનીચેષુ માગધી ચ નિયુજ્યતે

રક્ષઃ-પિશાચ-નીચેષુ પૈશાચી-દ્વિતયં ભવેત્ । 310
અપભ્રંશસ્ તુ ચણ્ડાલ-યવનાદિષુ યુજ્યતે

નાટકાદાવ્ અપભ્રંશ-વિન્યાસસ્યાસહિષ્ણવઃ । 311
અન્યે ચણ્ડાલકાદીનાં માગધ્ય્-આદીન્ પ્રયુઞ્જતે

સર્વેષાં કારણ-વશાત્ કાર્યો ભાષા-વ્યતિક્રમઃ । 312
માહાત્મ્યસ્ય પરિભ્રંશં મદસ્યાતિશયં તથા

પ્રચ્છાદનં ચ વિભ્રાન્તિં યથાલિખિત-વાચનમ્ । 313
કદાચિદ્ અનુવાદં ચ કારણાનિ પ્રચક્ષતે

અથ નિર્દેશ-પરિભાષા-
સાક્ષાદ્ અનામ-ગ્રાહ્યાણાં જનાનાં પ્રતિસંજ્ઞયા । 314
આહ્વાન-ભઙ્ગી નાટ્યજ્ઞૈર્ નિર્દેશ ઇતિ ગીયતે

સ ત્રિધા પૂજ્ય-સદૃશ-કનિષ્ઠ-વિષયત્વતઃ । 315
પૂજ્યાસ્ તુ દેવો મુનયો લિઙ્ગિનસ્ તત્-સમાસ્ત્રિયઃ

બહુશ્રુતાશ્ ચ ભગવચ્-છબ્દ-વાચ્યા ભવન્તિ હિ । 316
આર્યેતિ બ્રાહ્મણો વાચ્યો વૃદ્ધસ્ તાતેતિ ભાષ્યતે

ઉપાધ્યાયેતિ ચાચાર્યો ગણિકા ત્વ્ અજ્જુકાખ્યયા । 317
મહારાજેતિ ભૂપાલો વિદ્વાન્ ભાવ ઇતીર્યતે

છન્દતો નામભિર્ વાચ્યા બ્રાહ્મણૈસ્ તુ નરાધિપાઃ । 318
દેવેતિ નૃપતિર્ વાચ્યો ભૃત્યૈઃ પ્રકૃતિભિસ્ તથા

સાર્વભૌમઃ પરિજનૈર્ ભટ્ટ-ભટ્ટારકેતિ ચ । 319
વાચ્યો રાજેતિ મુનિભિર્ અપત્ય-પ્રત્યયેન વા

વિદૂષકેણ તુ પ્રાયઃ સખે રાજન્ નિતીચ્છયા । 320
બ્રાહ્મણૈઃ સચિવો વાચ્યો હ્ય્ અમાત્ય સચિવેતિ ચ

શૈષાઇર્ આર્યેત્ય્ અથાયુષ્મન્ ઇતિ સારથિના રથી । 321
તપસ્વિ-સાધુ-શબ્દાભ્યાં પ્રશાન્તઃ પરિભાષ્યતે

સ્વામીતિ યુવ-રાજસ્ તુ કુમારો ભર્તૃ-દારકઃ । 322
આવુત્તેતિ સ્વસુર્ ભર્તા સ્યાલેતિ પૃતના-પતિઃ

ભટ્ટિની સ્વામિની દેવી તથા ભટ્ટારિકેતિ ચ । 323
પરિચારજનૈર્ વાચ્યા યોષિતો રાજ-વલ્લભાઃ

રાજ્ઞા તુ મહિષી વાચ્યા દેવીત્ય્ અન્યાઃ પ્રિયા ઇતિ । 324
સર્વેણ પત્ની ત્વ્ આર્યેતિ પિતુર્ નામ્ના સુતસ્ય વા

તાત-પાદા ઇતિ પિતા માતામ્બેતિ સુતેન તુ । 325
જ્યેષ્ઠાસ્ ત્વ્ આર્યા ઇતિ ભ્રાત્રા તથા સ્યુર્ માતુલાદયઃ

અથ સદૃશ-નિર્દેશઃ-
સદૃશઃ સદૃશો વાચ્યો વયસ્યેત્ય્ આહ્વયેન વા । 326
હલેતિ સખ્યા તુ સખી કથનીયા સખીતિ વા

અથ કનિષ્ઠ-નિર્દેશઃ-
સુત-શિષ્ય-કનીયાંસો વાચ્યા ગુરુ-જનેન હિ । 327
વત્સ-પુત્રક-દીર્ઘાયુસ્-તાત-જાતેતિ સંજ્ઞયા

અન્યઃ કનીયાન્ આર્યેણ જનેન પરિભાષ્યતે । 328
શિલ્પાધિકાર-નામભ્યાં ભદ્ર ભદ્ર-મુખેતિ

વાચ્યે નીચાતિનીચે તુ હણ્ડે હઞ્જે ઇતિ ક્રમાત્ । 329
ભર્ત્રા વાચ્યાઃ સ્વ-સ્વ-નામ્ના ભૃત્યાઃ શિલ્પોચિતેન વા

એવમ્ આદિ પ્રકારેણ યોજ્યા નિર્દેશ-યોજના । 330
લોક-શાસ્ત્રાવિરોધેન વિજ્ઞેયા કાવ્ય-કોવિદૈઃ

અથ નામ-પરિભાષા-
અનુક્ત-નામ્નઃ પ્રખ્યાતે કઞ્ચુકિ-પ્રભૃતેર્ અપિ । 331
ઇતિવૃત્તે કલ્પિતે તુ નાયકાદેર્ અપિ સ્ફુટમ્

રસ-વસ્તૂપયોગીનિ કવિર્ નામાનિ કલ્પયેત્ । 332
વિનયન્ધર-બાભ્રવ્ય-જયન્ધર-જયાદિકમ્

કાર્યં કઞ્ચુકિનાં નામ પ્રાયો વિશ્વાસ-સૂચકમ્ । 333
લતાલઙ્કાર-પુષ્પાદિ-વસ્તૂનાં લલિતાત્મનામ્

નામભિર્ ગુણ-સિદ્ધૈર્ ચેટીનાં નામ કલ્પયેત્ । 334
કરભઃ કલહંસશ્ ચેત્ય્ આદિ નામાનુજીવિનામ્

કર્પૂર-ચણ્ડ-કામ્પિલ્યેત્ય્ આદિકં નામ વન્દિનામ્ । 335
સુબુદ્ધિ-વસુભૂત્યાદિ-મન્ત્રિણાં નામ કલ્પયેત્

દેવરાતઃ સોમરાત ઇતિ નામ પુરોધસઃ । 336
શ્રીવત્સો ગૌતમઃ કૌત્સો ગાર્ગ્યો મૌદ્ગલ્ય ઇત્ય્ અપિ

વસન્તકઃ કાપિલેય ઇત્ય્ આખ્યેયો વિદૂષકઃ । 337
પ્રતાપ-વીર-વિજય-માન-વિક્રમ-સાહસૈઃ

વસન્ત-ભૂષણોત્તંસ-શેખરાઙ્ક-પદોત્તરૈઃ । 338
ધીરોત્તરાણાં નેતૄણાં નામ કુર્વીત કોવિદઃ

ચન્દ્રાપીડઃ કામપાલ ઇત્ય્ આદ્યં લલિતાત્મનામ્ । 339
ઉગ્રવર્મા ચણ્ડસેન ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉદ્ધત-ચેતસામ્

દત્ત-સેનાન્ત-નામાનિ વૈશ્યાનાં કલ્પયેત્ સુધીઃ । 340
કર્પૂર-મઞ્જરી ચન્દ્રલેખા રાગતરઙ્ગિકા

પદ્માવતીતિ પ્રાયેણ નામ્ના વાચ્યા હિ નાયિકા । 341
દેવ્યસ્ તુ ધારિણી-લક્ષ્મી-વસુમત્યાદિ-નામભિઃ

ભોગવતી કાન્તિમતી કમલા કામવલ્લરી । 342
ઇરાવતી હંસપદીત્ય્ આદિ-નામ્ના તુ ભોગિની

વિપ્રક્ષત્ર-વિશઃ શર્મ-વર્મ-દત્તાન્ત-નામભિઃ । 343
શિખણ્ડાઙ્ગદ-ચૂડાન્ત-નામ્ના વિદ્યાધરાધિપાઃ

કુણ્ડલાનન્દ-ઘણ્ટાન્ત-નામ્ના કાપાલિકા જનાઃ । 344
યોગસુન્દરિકા વંશપ્રભા વિકટમુદ્રિકા

શઙ્ખ-કેયૂરિકેત્ય્ આદિ-નામ્ના કાપાલિક-સ્ત્રિયઃ । 345
આનન્દિની સિદ્ધિમતી શ્રીમતી સર્વમઙ્ગલા

યશોવતી પુત્રવતીત્ય્ આદિ-નામ્ના સુવાસિની । 346
ઇત્ય્ આદિ સર્વમ્ આલોચ્ય લક્ષણં કૃત-બુદ્ધિના

કવિના કલ્પિતં કાવ્યમ્ આચન્દ્રાર્કં પ્રકાશતે । 347
લક્ષ્ય-લક્ષણ-નિર્માણ-વિજ્ઞાન-કૃત-બુદ્ધિભિઃ

પરીક્ષ્યતામ્ અયં ગ્રન્થો વિમત્સર-મનીષયા । 348
ભરતાગમ-પારીણઃ શ્રીમાન્ સિંહ-મહીપતિઃ ।
રસિકઃ કૃતવાન્ એવં રસાર્ણવ-સુધાકરમ્

349
સંરમ્ભાદ્ અનપોત-સિંહ-નૃપતેર્ ધાટી-સમાટીકને
નિઃસાણેષુ ધણં ધણં ધણમ્ ઇતિ ધ્વાનાનુસન્ધાયિષુ ।
મોદન્તે હિ રણં રણં રણમ્ ઇતિ પ્રૌઢાસ્ તદીયા ભટા
ભ્રાન્તિં યાન્તિ તૃણં તૃણં તૃણમ્ ઇતિ પ્રત્યર્થિ-પૃથ્વી-ભુજઃ

350
મત્વા ધાત્રા તુલાયાં લઘુર્ ઇતિ ધરણીં સિંહ-ભૂપાલ-ચન્દ્રે
સૃષ્ટે તત્રાતિગુર્વ્યાં તદ્-ઉપનિધિતયા સ્થાપ્યમાનૈઃ ક્રમેણ ।
ચિન્તારત્નૌઘ-કલ્પ-દ્રુમ-તતિ-સુરભી-મણ્ડલૈઃ પૂરિતાન્તાપ્ય્
ઊર્ધ્વં નીતા લઘિમ્ના તદ્-અરિ-કુલ-શતૈઃ પૂર્યતેઽ દ્યાપિ સા દ્યૌઃ