રસાર્ણવસુધાકર · અધ્યાય 1

થે રસાર્ણવ-સુધાકર ઓf સિંહભૂપાલ.
અબ્બ્રેવિઅતિઓન્સ્ ઉસેદ્:
અમરુ. = અમરુ-શતકમ્
અ.રા. = અનર્ઘ-રાઘવ
બા.રા. = બાલ-રામાયણ
ભ.ના.શા. = ભરત નાટ્ય-શાસ્ત્ર
ભા.પ્ર. = ભાવ-પ્રકાશિકા (શરદા-તનય)
હ.ના. = હનુમન્-નાટકઃ
કરુણાકન્દલ
કા.આ. = કાવ્યાદર્શ
કુ.આ. = કુવલયાવલિ (સિંહ-ભૂપાલ)
કુ.સં. = કુમાર-સમ્ભવ (કાલિદાસ)
કૃ.ક. = કૃષ્ણ-કર્ણામૃતમ્ (લીલા-શુકઃ)
ગાથા. = ગાથા-સત્તસાઇ
મા.મા. = માલતી-માધવ
મા.અ.મિ. = માલવિકાગ્નિમિત્રમ્
શિ.વ. = શિશુપાલ-વધઃ (માઘ)
મે.દૂ. = મેઘદૂત ઓર્ મેઘ-સન્દેશ.
નાગા. = નાગાનન્દ
ર.આ. = રત્નાવલી (શ્રી-હર્ષસ્ય)
ર.વં. = રઘુવંશઃ (કાલિદાસ)
સ.ક.આ. = સરસ્વતી-કણ્ઠાભરણમ્ (ભોજ)
શકુ. ઓર્ અ.શ. = અભિજ્ઞાન-શકુન્તલમ્ (કાલિદાસ)
ઉ.રા.ચ. = ઉત્તર-રામ-ચરિત
વૈ.શ. = વૈરાગ્ય-શતકમ્ ઓf ભર્તૃહરિઃ
વિ.ઉ. = વિક્રમોર્વશીયઃ
વિ.પુ. = વિષ્ણુ-પુરાણમ્
વે.સં. = વેણિ-સંહારઃ ઓf નારાયણ-ભટ્ટ
શ્રી-સિંહ-ભૂપાલ-વિરચિતો
રસાર્ણવ-સુધાકરઃ
(1)
પ્રથમો વિલાસઃ
રઞ્જકોલ્લાસઃ
શૃઙ્ગાર-વીર-સૌહાર્દં મૌગ્ધ્ય-વૈયાત્ય-સૌરભમ્ ।
લાસ્ય-તાણ્ડવ-સૌજન્યં દામ્પત્યં તદ્ ભજામહે

વીણાઙ્કિત-કરાં વન્દે વાનીમ્ એણીદૃશં સદા ।
સદાનન્દ-મયીં દેવીં સરોજાસન-વલ્લભામ્

અસ્તિ કિઞ્ચિત્ પરં વસ્તુ પરમાનન્દ-કન્દલમ્ ।
કમલાકુચ-કાઠિન્ય-કુતૂહલિ-ભુજાન્તરમ્

તસ્ય પાદામ્બુજાજ્ જાતો વર્ણો વિગત-કલ્મષઃ ।
યસ્ય સોદરતાં પ્રાપ્તં ભગીરથ-તપઃ-ફલમ્

તત્ર રેચર્લવંશાબ્ધિ-શરદ્-રાકા-સુધાકરઃ ।
કલા-નિધિર્ ઉદાર-શ્રીર્ આસીદ્ દાચય-નાયકઃ

યસ્યાસિ-ધારા-માર્ગેણ દુર્ગેણાપિ રણાઙ્ગણે ।
પાણ્ડ્ય-રાજ-ગજાનીકાજ્ જય-લક્ષ્મીર્ ઉપાગતા

અઙ્ગ-નારાયણે યસ્મિન્ ભવતિ શ્રીર્ અતિસ્થિરા ।
ભૂર્ અભૂત્ કરિણી વશ્યા દુષ્ટ-રાજ-ગજાઙ્કુશે

તસ્ય ભાર્યા મહાભાગ્યા વિષ્ણોઃ શ્રીર્ ઇવ વિશ્રુતા ।
પોચમામ્બા ગુણોદારા જાતા તામરસાન્વયાત્

તયોર્ અભૂવન્ ક્ષિતિ-કલ્પ-વૃક્ષાઃ
પુત્રાસ્ ત્રયસ્ ત્રાસિત-વૈરિ-વીરાઃ ।
સિંહ-પ્રભુર્ વેન્નમનાયકશ્ ચ
વીરાગ્રણી રેચ-મહી-પતિશ્ ચ

કલાવ્ એક-પદો ધર્મો યૈર્ એભિશ્ ચરણૈર્ ઇવ ।
સમ્પૂર્ણ-પદતાં પ્રાપ્ય નાકાઙ્ક્ષતિ કૃતં યુગમ્

તત્ર સિંહ-મહીપાલે પાલયત્ય્ અખિલાં મહીમ્ ।
નમતામ્ ઉન્નતિશ્ ચિત્રં રાજ્ઞામ્ અનમતાં નતિઃ

કૃષ્ણૈલેશ્વર-સંનિધૌ કૃત-મહા-સમ્ભાર-મેલેશ્વરે
વીતાપાયમ્ અનેકશો વિદધતા બ્રહ્મ-પ્રતિષ્ઠાપનમ્ ।
આનૃણ્ય સમપાદિ યેન વિભુના તત્-તદ્-ગુણૈર્ આત્મનો
નિર્માણાતિશય-પ્રયાસ-ગરિમ-વ્યાસઙ્ગિનિ બ્રહ્મણિ

કૃતાન્ત-જિહ્વા-કુટિલાં કૃપાણીં
દૃષ્ટ્વા યદીયાં ત્રસતામ્ અરીણામ્ ।
સ્વેદોદયશ્ ચેતસિ સંચિતાનાં
માનોષ્મણામ્ આતનુતે પ્રશાન્તિમ્

શ્રીમાન્ રેચ-મહીપતિઃ સુચરિતો યસ્યાનુજન્મા સ્ફુટં
પ્રાપ્તો વીર-ગુરુ-પ્રથાં પૃથુતરાં વીરસ્ય મુદ્રાકરીમ્ ।
લબ્ધ્વા લબ્ધ-કઠારિ-રાય-વિરુદં રાહુત્તરાયાઙ્કિતં
પુત્રં નાગયનાયકં વસુમતી-વીરૈક-ચૂડામણિમ્

સોઽ યં સિંહ-મહીપાલો વસુદેવ ઇતિ સ્ફુટમ્ ।
અનન્ત-માધવૌ યસ્ય તનૂજૌ લોક-રક્ષકૌ

તત્રાનુજો માધવ-નાયકેન્દ્રો
દિગ્-અન્તરાલ-પ્રથિત-પ્રતાપઃ ।
યસ્યાભવન્ વંશ-કરા નરેન્દ્રાસ્
તનૂભવા વેદ-ગિરીન્દ્ર-મુખ્યાઃ

તસ્યાગ્રજન્મા ભુવિ રાજ-દોષૈર્
અપ્રોત-ભાવાદ્ અનપોત-સંજ્ઞામ્ ।
ખ્યાતાં દધાતિ સ્મ યથાર્થ-ભૂતામ્
અનન્ત-સજ્ઞાં ચ મહીધરત્વમ્

સોદર્યો બલભદ્ર-મૂર્તિર્ અનિશં દેવી પ્રિયા રુક્મિણી
પ્રદ્યુમ્નસ્ તનયોઽ પ્ પૌત્ર-નિવહો યસ્યાનિરુદ્ધાદયઃ ।
સોઽ યં શ્રીપતિર્ અન્નપોત-નૃપતિઃ કિં ચાનનામ્ભોરુહે
ધત્તે ચારુ-સુદર્શન-શ્રિયમ્ અસૌ સત્વાત્મ-હસ્તામ્બુજે

બહુ-સોમ-સુતં કૃત્વા ભૂલોકં યત્ર રક્ષતિ ।
એક-સોમ-સુતં રક્ષન્ સ્વર્લોકં લજ્જતે હરિઃ

સોમકુલ-પરશુરાંએ
ભુજ-બલ-ભીમેઽ રિગાય-ગોબાલે ।
યત્ર ચ જાગ્રતિ શાસતિ
જગતાં જાગર્તિ નિત્ય-કલ્યાણમ્

હેમાદ્રિ-દાનૈર્ ધરણી-સુરાણાં
હેમાચલં હસ્ત-ગતં વિધાય ।
યશ્ ચારુ-સોપાન-પથેન ચક્રે
શ્રી-પર્વતં સર્વ-જનાઙ્ઘ્રિ-ગમ્યમ્

યો નૈકવીરોદ્દલનોઽ પ્ય્ અસઙ્ખ્ય-
સઙ્ખ્યોઽ પ્ય્ અભગ્નાત્મ-ગતિ-ક્રમોઽ પિ ।
અજાતિ-સાઙ્કર્ય-ભવોઽ પિ ચિત્રં
દધાતિ સોમાન્વય-ભાર્ગવાઙ્કમ્

ધાવં ધાવં રિપુ-નૃપતયો યુદ્ધ-રઙ્ગાપવિદ્ધાઃ
ખડ્ગે ખડ્ગે ફલિત-વપુષં યં પુરસ્તાદ્ વિલોક્ય ।
પ્રત્યાવૃત્તા અપિ તત ઇતો વીક્ષમાણા યદીયં
સંમન્યન્તે સ્ફુટમ્ અવિતથં ખડ્ગ-નારાયણાઙ્કમ્

અન્નમામ્બેતિ વિખ્યાતા તસ્યાસીદ્ ધરણી-પતેઃ ।
દેવી શિવા શિવસ્યેવ રાજમૌલેર્ મહોજ્જ્વલા

શત્રુઘ્નં શ્રુતકીર્તિર્ યા સુભદ્રા યશસાર્જુનમ્ ।
આનન્દયતિ ભર્તારં શ્યામા રાજાનમ્ ઉજ્જ્વલમ્

તયોર્ અભૂતાં પુત્રૌ દ્વાવ્ આદ્યો વેદ-ગિરીશ્વરઃ ।
દ્વિતીયસ્ ત્વ્ અદ્વિતીયોઽ સૌ યશસા સિંહ-ભૂપતિઃ

અથ શ્રી-સિંહ-ભૂપાલો દીર્ઘાયુર્ વસુધામ્ ઇમામ્ ।
નિજાંસ-પીઠે નિર્વ્યાજં કુરુતે સુપ્રતિષ્ઠિતામ્

અહીનજ્યાબન્ધઃ કનક-રુચિરં કાર્મુક-વરં
બલિ-ધ્વંસી બાણઃ પર-પુરમ્ અનેકં ચ વિષયઃ ।
ઇતિ પ્રાયો લોકોત્તર-સમર-સંનાહ-વિધિના
મહેશોઽ યં સિંહ-ક્ષિતિપ ઇતિ યં જલ્પતિ જનઃ

યત્ર ચ રણ-સંનહિનિ
તૃણ-ચરણં નિજ-પુરાચ્ ચ નિઃસરણમ્ ।
વન-ચરણં તચ્-ચરણક-
પરિચરણં વા વિરોધિનાં શરણમ્

સતાં પ્રીતિં કુર્વન્ કુવલય-વિકાસં વિરચયન્
કલાઃ કાન્તાઃ પુષ્ણન્ દધદ્ અપિ ચ જૈવાતૃક-કથામ્ ।
નિતાન્તં યો રાજા પ્રકટયતિ મિત્રોદયમ્ અહો
તથા ચક્રાનન્દાન્ અપિ ચ કમલોલ્લાસ-સુષમામ્

તલ્-લબ્ધાનિ ઘનાઘનૈર્ અતિતરાં વારાં પૃષન્ત્ય્ અમ્બુધૌ
સ્વાત્યામ્ એવ હિ શુક્તિકાસુ દધતે મુક્તાનિ મુક્તાત્મતામ્ ।
યદ્ દાનોદક-વિપ્રુષસ્ તુ સુધિયાં હસ્તે પતન્ત્યોઽ ભવન્
માણિક્યાનિ મહામ્બરાણિ બહુશો ધામાનિ હેમાનિ ચ

નયનમ્ અયં ગુણમ્ અગુણં
પદમ્ અપદં નિજમ્ અવેત્ય રિપુ-ભૂપાઃ ।
યસ્ય ચ નય-ગુણ-વિદુષો
વિનમન્તિ પદારવિન્દ-પીઠાન્તમ્

પ્રાણાનાં પરિરક્ષણાય બહુશો વૃત્તિં મદીયાં ગતાસ્
ત્વત્-સામન્ત-મહી-ભુજઃ કરુણયા તે રક્ષણીયા ઇતિ ।
કર્ણે વર્ણયિતું નિતાન્ત-સુહૃદો કર્ણાન્ત-વિશ્રાન્તયોર્
મન્યે યસ્ય દૃગ્-અન્તયોઃ પરિસરં સા કામ-ધેનુઃ શ્રિતા

યુષ્માભિઃ પ્રતિગણ્ડ-ભૈરવ-રણે પ્રાણાઃ કથં રક્ષિતા
ઇત્ય્ અન્તઃ-પુર-પૃચ્છયા યદ્ અરિષુ પ્રાપ્તેષુ લજ્જા-વશમ્ ।
શંસન્ત્ય્ ઉત્તર-માનન-વ્યતિકર-વ્યાપાર-પારઙ્ગતા
ગણ્ડાન્દોલિત-કર્ણ-કુણ્ડલ-હરિન્-માણિક્ય-વર્ણાઙ્કુરાઃ

મન્દાર-પારિજાતક-
ચન્દન-સન્તાન-કલ્પ-મણિ-સદૃશૈઃ ।
અનપોત-દાચ-વલ્લભ-
વેદ-ગિરિ-સ્વામિ-માદ-દામય-સંજ્ઞૈઃ

આત્મ-ભવૈર્ અતિવિભવૈર્
અનિતર-જન-સુલભ-દાન-મુદિતૈર્ ભુવિ યઃ ।
રત્નાકર ઇવ રાજતિ
રાજકરાર-ચિત-સુકમલોલ્લાસઃ

યસ્યાઢ્યઃ પ્રથમઃ કુમાર-તિલકઃ શ્રી-અન્નપોતો ગુણૈર્
એકસ્યાગ્રજમ્ આત્મ-રૂપ-વિભવે ચાપે દ્વયોર્ અગ્રજમ્ ।
આરૂઢે ત્રિતયાગ્રજં વિજયતે દુર્વાર-દોર્-વિક્રમે
સત્યોક્તૌ ચતુરગ્રજં વિતરણે કિં ચાપિ પઞ્ચાગ્રજમ્

યુદ્ધે યસ્ય કુમાર-દાચય-વિભોઃ ખડ્ગાગ્ર-ધારા-જલે
મજ્જન્તિ પ્રતિપક્ષ-ભૂમિ-પતયઃ શૌર્યોષ્મ-સન્તાપિતાઃ ।
ચિત્રં તત્-પ્રમદાઃ પ્રનષ્ટ-તિલકા વ્યાકીર્ણ-નીલાલકાઃ
પ્રભ્રશ્યત્-કુચ-કુઙ્કુમાઃ પરિગલન્-નેત્રાન્ત-કાલાઞ્જનાઃ

પરિપોષિણિ યસ્ય પુત્ર-રત્ને
દયિતે વલ્લભ-રાય-પૂર્ણ-ચન્દ્રે ।
સમુદેતિ સતાં પ્રભાવ-શેષઃ
કમલાનામ્ અભિવર્ધનં તુ ચિત્રમ્

એતૈર્ અન્યૈશ્ ચ તનયૈઃ સોઽ યં સિંહ-મહીપતિઃ ।
ષડ્ભિઃ પ્રતિષ્ઠામ્ અયતે સ્વામીવાઙ્ગૈઃ સુસઙ્ગતૈઃ

રાજા સ રાજાચલ-નામધેયામ્
અધ્યાસ્ત વંશ-ક્રમ-રાજધાનીમ્ ।
સતાં ચ રક્ષામ્ અસતાં ચ શિક્ષાં
ન્યાયાનુરોધાદ્ અનુસન્દધાનજ્ઞાઃ

વિન્ધ્ય-શ્રી-શૈલ-મધ્ય-ક્ષ્મા-મણ્ડલં પાલયન્ સુતૈઃ ।
વંશ-પ્રવર્તકૈર્ અર્થાન્ ભુઙ્ક્તે ભોગ-પુરન્દરઃ

તસ્મિન્ શાસતિ સિંહ-ભૂમિ-રમણે ક્ષ્મામ્ અન્નપોતાત્મજે
કાઠિન્યં કુચ-મણ્ડલે તરલતા નેત્રાઞ્ચલે સુભ્રુવામ્ ।
વૈષમ્યં ત્રિવલીષુ મન્દ-પદતા લીલાલસાયાં ગતૌ
કૌટિલ્યં ચિકુરેષુ કિં ચ કૃશતા મધ્યે પરં બધ્યતે

સોઽ હં કલ્યાણ-રૂપસ્ય વર્ણોત્કર્ષૈક-કારણમ્ ।
વિદ્વત્-પ્રસાદના-હેતોર્ વક્ષ્યે નાટ્યસ્ય લક્ષણમ્

પુરા પુરન્દરાદ્યાસ્ તે પ્રણમ્ય ચતુરાનનમ્ ।
કૃતાઞ્જલિ-પુટા ભૂત્વા પપ્રચ્છુઃ સર્વ-વેદિનમ્

ભગવન્ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામઃ શ્રાવ્યં દૃશ્યં મનોહરમ્ ।
ધર્મ્યં યશસ્યમ્ અર્થ્યં ચ સર્વ-શિલ્પ-પ્રદર્શનમ્

પરં પઞ્ચમમ્ આમ્નાયં સર્વ-વર્ણાધિકારિકમ્ ।
ઇતિ પૃષ્ટઃ સ તૈર્ બ્રહ્મા સર્વ-વેદાન્ અનુસ્મરન્

તેભ્યશ્ ચ સારમ્ આદાય નાટ્ય-વેદમ્ અથાસૃજત્ ।
અધ્યાપ્ય ભરતાચાર્યં પ્રજાપતિર્ અભાષત

સહ પુત્રૈર્ ઇમં વેદં પ્રયોગેણ પ્રકાશય ।
ઇતિ તેન નિયુક્તસ્ તુ ભરતઃ સહ સૂનુભિઃ

પ્રાયોજયત્ સુધર્માયામ્ ઇન્દ્રસ્યાગ્રેઽ પ્સરો-ગણૈઃ ।
સર્વ-લોકોપકારાય નાટ્ય-શાસ્ત્રં ચ નિર્મમે

તથા તદ્-અનુસારેણ શાણ્ડિલ્યઃ કોહલોઽ પિ ચ ।
દત્તિલશ્ ચ મતઙ્ગશ્ ચ યે ચાન્યે તત્-તનૂદ્ભવાઃ

ગ્રન્થાન્ નાના-વિધાંશ્ ચક્રુઃ પ્રખ્યાતાસ્ તે મહીતલે ।
તેષામ્ અતિગભીરત્વાદ્ વિપ્રકીર્ણ-ક્રમત્વતઃ

સમ્પ્રદાયસ્ય વિચ્છેદાત્ તદ્-વિદાં વિરલત્વતઃ ।
પ્રાયો વિરલ-સઞ્ચારા નાટ્ય-પદ્ધતિર્ અસ્ફુટા

તસ્માદ્ અસ્મત્-પ્રયત્નોઽ યં તત્-પ્રકાશન-લક્ષણઃ ।
સારૈક-ગ્રાહિણાં ચિત્તમ્ આનન્દયતિ ધીમતામ્

નેદાનીન્તન-દીપિકા કિમ્ ઉ તમઃ-સઙ્હાતમ્ ઉન્મૂલયેજ્
જ્યોત્સ્ના કિં ન ચકોર-પારણ-કૃતે તત્-કાલ-સંશોભિની ।
બાલઃ કિં કમલાકરાન્ દિન-મણિર્ નોલ્લાસયેદ્ અઞ્જસા
તત્ સમ્પ્રત્ય્ અપિ માદૃશામ્ અપિ વચઃ સ્યાદ્ એવ સમ્પ્રીતયે

સ્વચ્છ-સ્વાદુ-રસાધારો વસ્તુ-ચ્છાયા-મનોહરઃ ।
સેવ્યઃ સુવર્ણ-નિધિવન્ નાટ્ય-માર્ગઃ સ-નાયકઃ

સાત્ત્વિકાદ્યૈર્ અભિનયૈઃ પ્રેક્ષકાણાં યતો ભવેત્ ।
નટે નાયક-તાદાત્મ્ય-બુદ્ધિસ્ તન્ નાટ્યમ્ ઉચ્યતે

રસોત્કર્ષો હિ નાટ્યસ્ય પ્રાણાસ્ તત્ સ નિરૂપ્યતે ।
વિભાવૈર્ અનુભાવૈશ્ ચ સાત્ત્વિકૈર્ વ્યભિચારિભિઃ

આનીયમાનઃ સ્વાદુત્વં સ્થાયી ભાવો રસઃ સ્મૃતઃ ।
અથ વિભાવાઃ-
તત્ર જ્ઞેયો વિભાવસ્ તુ રસ-જ્ઞાપન-કારણમ્

બુધૈર્ જ્ઞેયોઽ યમ્ આલમ્બ ઉદ્દીપન ઇતિ દ્વિધા ।
આધાર-વિષયત્વાભ્યાં નાયકો નાયિકાપિ ચ

તત્ર નાયકઃ--
આલમ્બનં મતં તત્ર નાયકો ગુણવાન્ પુમાન્ ।
તદ્-ગુણાસ્ તુ મહા-ભાગ્યમ્ ઔદાર્યં સ્થૈર્ય-દક્ષતે

ઔજ્જ્વલ્યં ધાર્મિકત્વં ચ કુલીનત્વં ચ વાગ્મિતા ।
કૃતજ્ઞત્વં નયજ્ઞત્વં શુચિતા માન-શાલિતા

તેજસ્વિતા કલાવત્ત્વં પ્રજા-રઞ્જકતાદયઃ ।
એતે સાધારણાઃ પ્રોક્તાઃ નાયકસ્ય ગુણા બુધૈઃ

તત્ર મહાભાગ્યમ્-
સર્વાતિશાયિ-રાજ્યત્વં મહાભાગ્યમ્ ઉદાહૃતમ્

64અબ્
યથા-
પૌત્રઃ કુશસ્યાપિ કુશેશયાક્ષઃ
સસાગરાં સાગર-ધીર-ચેતાઃ ।
એકાતપત્રાં ભુવમ્ એક-વીરઃ
પુરાર્ગલાદીર્ઘ-ભુજો બુભોજ

(ર.વં. 18.4)
અથ ઔદાર્યમ્-
યદ્-વિશ્રાણન-શીલત્વં તદ્ ઔદાર્યં બુધા વિદુઃ

64ચ્દ્
યથા-
જનસ્ય સાકેત-નિવાસિનસ્ તૌ
દ્વાવ્ અપ્ય્ અભૂતામ્ અભિનન્દ્ય-સત્ત્વૌ ।
ગુરુ-પ્રદેયાધિક-નિઃસ્પૃહોઽ ર્થી
નૃપોઽ ર્થિ-કામાદ્ અધિક-પ્રદશ્ ચ

(ર.વં. 5.37)
અથ સ્થૈર્યમ્-
વ્યાપારં ફલ-પર્યન્તં સ્થૈર્ય્મ્ આહુર્ મનીષિણઃ

65અબ્
યથા-
ન નવઃ પ્રભુર્ આફલોદયાત્
સ્થિર-કર્મા વિરરામ કર્મણઃ ।
ન ચ યોગ-વિધેર્ નવેતરઃ
સ્થિર-ધીરા પરમાત્મ-દર્શનાત્

(ર.વં. 8.22)
અથ દક્ષતા-
દુષ્કરે ક્ષિપ્ર-કારિત્વં દક્ષતાં પરિચક્ષતે

65ચ્દ્
યથા-
વાલધિં ત્રાતુમ્ આવૃત્ય ચમરેણાર્પિતે ગલે ।
પતન્તમ્ ઇષુમ્ અન્યેન સ કૃપાલુર્ અખણ્ડયત્

[*1]
[*1] સોમે મ્સ્સ્. હવે થે fઓલ્લોwઇન્ગ્ એxઅમ્પ્લે: સ દક્ષિણં તૂણ-મુખેન વામં । વ્યાપારયન્ હસ્તમ્ અલક્ષ્યતાજૌ । આકર્ણ-કૃષ્ટા સકૃદ્ અસ્ય યોદ્ધુમ્ । ઔર્વીવ બાણાન્ સુષુવે રિપુ-ઘ્નાન્ ॥(ર.વં. 7.57)
અથ ઔજ્જ્વલ્યમ્-
ઔજ્જ્વલ્યં નયનાનન્દ-કારિત્વં કથ્યતે બુધૈઃ

66અબ્
યથા-
તા રાઘવં ચક્ષુર્ભિર્ આપિબન્ત્યો
નાર્યો ન જગ્મુર્ વિષયાન્તરાણિ ।
તથા હિ શેષેન્દ્રિય-વૃત્તિર્ આસાં
સર્વાત્મના ચક્ષુર્ ઇવ પ્રવિષ્ટા

(ર.વં. 7.12)
અથ ધર્મિકત્વમ્-
ધર્મ-પ્રવણ-ચિત્તત્વં ધાર્મિકત્વમ્ ઇતીર્યતે

66ચ્દ્
યથા-
સ્થિત્યૈ દણ્ડયતો દણ્ડ્યાન્ પરિણેતુઃ પ્રસૂતયે ।
અપ્ય્ અર્થ-કામૌ તસ્યાસ્તાં ધર્મ એવ મનીષિણઃ

(ર.વં. 7.25)
અથ કુલીનત્વમ્-
કુલે મહતિ સમ્ભૂતિઃ કુલીનત્વમ્ ઉદાહૃતમ્

67અબ્
યથા-
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ યસ્ય માતામહ-પિતામહૌ ।
સ્વયં વૃતઃ પતિર્ દ્વાભ્યાં ઉર્વશ્યા ચ ભુવા ચ યઃ

(વિ.ઉ. 4.19)
અથ વાગ્મિતા-
વાગ્મિતા તુ બુધૈર્ ઉક્તા સમયોચિત-ભાષિતા

67ચ્દ્
યથા-
નનુ વજ્રિણ એવ વીર્યમ્ એતદ્
વિજયન્તે દ્વિષતો યદ્ અસ્ય પક્ષ્યાઃ ।
વસુધાધર-કન્દરાદ્ વિસર્પી
પ્રતિશબ્દોઽ પિ હરેર્ ભિનત્તિ નાગાન્

(વિ.ઉ. 1.18)
અથ કૃતજ્ઞત્વમ્-
કૃતાનામ્ ઉપકારાણામ્ અભ્જ્ઞત્વં કૃતજ્ઞતા

68અબ્
યથા-
એકસ્યૈવોપકારસ્ય પ્રાણાન્ દાસ્યામિ તે કપે ।
પ્રત્યહં ક્રિયમાણસ્ય શેષસ્ય ઋણિનો વયમ્

(હ.ના. 13.35)
અથ નયજ્ઞત્વમ્-
સામાદ્ય્-ઉપાય-ચાતુર્યં નયજ્ઞત્વમ્ ઉદાહૃતમ્

68ચ્દ્
યથા-
અનારતં તેન પદેષુ લમ્ભિતા
વિભજ્ય સમ્યગ્ વિનિયોગ-સત્-ક્રિયાઃ ।
ફલન્ત્ય્ ઉપાયાઃ પરિબૃંહિતાયતીર્
ઉપેત્ય સઙ્ઘર્ષમ્ ઇવાર્થ-સમ્પદઃ

(કિ.આ. 1.15)
અથ શુચિતા-
અન્તઃ-કરણ-શુદ્ધિર્ યા શુચિતા સા પ્રકીર્તિતા

69અબ્
યથા-
કા ત્વં શુભે કસ્ય પરિગ્રહો વા
કિં વા મદ્-અભ્યાગમ-કારણં તે ।
આચક્ષ્વ મત્વા વશિનાં રઘૂણાં
મનઃ પર-સ્ત્રી-વિમુખ-પ્રવૃત્તિ

(ર.વં. 16.8)
અથ માનિતા-
અકાર્પણ્ય-સહિષ્ણુત્વં કથિતા માન-શાલિતા

69ચ્દ્
યથા-
સન્તુષ્ટે તિસૃણામ્ પુરામ્ અપિ રિપૌ કણ્ડૂલ-દોર્-મણ્ડલી-
ક્રીડા-કૃત્ત-પુનઃ-પ્રરૂઢ-શિરસો વીરસ્ય લિપ્સોર્ વરમ્ ।
યાચ્ઞા-દૈન્ય-પરાઞ્ચિ યય્સ કલહાયન્તે મિથ્યસ્ ત્વં વૃણુ
ત્વં વૃણ્વ્ ઇત્ય્ અભિતો મુખાનિ સ દશગ્રીવઃ કથં વર્ણ્યતામ્

(અ.રા. 3.41)
અથ તેજસ્વિતા-
તેજસ્વિત્વમ્ અવજ્ઞાદેર્ અસહિષ્ણુત્વમ્ ઉચ્યતે

70અબ્
યથા-
સોઽ યં ત્રિઃ સપ્ત-વારાન્ અવિકલ-વિહિત-ક્ષત્ર-તન્તુ-પ્રમારો
વીરઃ ક્રૌઞ્ચસ્ય ભેદી કૃત-ધરણિ-તલાપૂર્વ-હંસાવતારઃ ।
જેતા હેરમ્બ-ભૃઙ્ગિ-પ્રમુખ-ગણ-ચમૂ-ચક્રિણસ્ તાર-કારેસ્
ત્વાં પૃચ્છન્ જામદગ્ન્યઃ સ્વ-ગુરુ-હર-ધનુર્ ભઙ્ગ-રોષાદ્ ઉપૈતિ

(મ.વી.ચ. 2.17)
અથ કલાવત્ત્વમ્-
કલાવત્ત્વં નિગદિતં સર્વ-વિદ્યાસુ કૌશલમ્

70ચ્દ્
યથા-
ગોષ્ઠીષુ વિદ્વજ્-જન-સંચિતસ્ય
કલા-કલાપસ્ય સ તારતમ્યમ્ ।
વિવેક-સીમા વિગતાવલેપો
વિવેદ હેમ્નો નિકષાશ્મનીવ

અથ પ્રજા-રઞ્જકત્વમ્-
રઞ્જકત્વં તુ સકલ-ચિત્તાહ્લાદન-કારિતા

71અબ્
યથા-
અહમ્ એવ મતો મહીપતેર્ ઇતિ સર્વઃ પ્રકૃતિષ્વ્ અચિન્તયત્ ।
ઉદધેર્ ઇવ નિમ્નગાશતેષ્વ્ અભવન્ નાસ્ય વિમાનના ક્વચિત્

ઉક્તૈર્ ગુણૈશ્ ચ સકલૈર્ યુક્તઃ સ્યાદ્ ઉત્તમો નેતા । 71ચ્દ્
મધ્યઃ કતિપય-હીનો બહુ-ગુણ-હીનોઽ ધમો નામ

નેતા ચતુર્વિધોઽ સૌ ધીરોદાત્તશ્ ચ ધીર-લલિતશ્ ચ । 72
ધીર-પ્રશાન્ત-નામા તતશ્ ચ ધીરોદ્ધતઃ ખ્યાતઃ

તત્ર ધીરોદાત્તઃ-
દયાવાન્ અતિગમ્ભીરો વિનીતઃ સત્ત્વ-સારવાન્ । 73
દૃઢ-વ્રતસ્ તિતિક્ષાવાન્ આત્મશ્લાઘાપરાઙ્મુખઃ ।
નિગૂઢાહઙ્કૃતિર્ ધીરૈર્ ધીરોદાત્ત ઉદાહૃતઃ

74
તત્ર દયાવત્ત્વમ્-
દયાતિશય-શાલિત્વં દયાવત્ત્વમ્ ઉદાહૃતમ્

75અબ્
યથા-
સ-શોણિતૈસ્ તેન શિલીમુખાગ્રૈર્
નિક્ષેપિતાઃ કેતુષુ પાર્થિવાનામ્ ।
યશો હૃતં સમ્પ્રતિ રાઘવેણ
ન જીવિતં વઃ કૃપયેતિ વર્ણાઃ

(ર.વં. 7.65)
અતિગમ્ભીરતા-
ગામ્ભીર્યમ્ અવિકારઃ સ્યાત્ સત્ય્ અપિ ક્ષોભ-કારણે

75ચ્દ્
યથા-
દધતો મઙ્ગલ-ક્ષૌમે વસાનસ્ય ચ બલ્કલે ।
દદૃશુર્ વિસ્મિતાસ્ તસ્ય મુખ-રાગં સમં જનાઃ

[રઘુ. 12.8]
વિનીતત્વં-
અવલોક એવ નૃપતેઃ સ્મ દૂરતો
રભસાદ્ રથાદ્ અવતરીતુમ્ ઇચ્છતઃ ।
અવતીર્ણવાન્ પ્રથમમ્ આત્મના હરિર્
વિનયં વિશેષયતિ સમ્ભ્રમેણ સઃ

(માઘ. 13.7)
સત્ત્વ-સારત્વમ્, યથા-
ઉત્સ્માયિત્વા મહાબાહુઃ પ્રેક્ષ્ય ચાસ્થિ મહાબલઃ ।
પાદાઙ્ગુષ્ઠેન ચિક્ષેપ સમ્પૂર્ણં દશ-યોજનમ્

(રામા. 1.1.65)
દૃઢ-વ્રતત્વં, યથા-
તમ્ અશક્યમ્ અપાક્રષ્ટું નિદેશાત્ સ્વર્ગિણઃ પિતુઃ ।
યયાચે પાદુકે પશ્ચાત્ કર્તું રાજ્યાધિદેવતે

(ર.વં. 12.17)
તિતિક્ષાવત્ત્વં, યથા-
પ્રતિવાચમ્ અદત્ત કેશવઃ
શપમાનાય ન ચેદિ-ભૂભુજે ।
અનુહુઙ્કુરુતે ઘન-ધ્વનિં
ન હિ ગોમાયુ-રુતાનિ કેસરી

(માઘ. 16.25)
આત્મ-શ્લાથાપરાઙ્મુખત્વં, યથા-
તસ્ય સંસ્તૂયમાનસ્ય ચરિતાર્થૈસ્ તપસ્વિભિઃ ।
શુશુભે વિક્રમોદગ્રં વ્રીડયાવનતં શિરઃ

(ર.વં. 15.27)
નિગૂઢાહઙ્કારત્વં, યથા-
ભૂમાત્રં કિયદ્ એતદ્ અર્ણવ્મિતં તત્ સાધિતં હાર્યતે
યદ્ વીરેણ ભવાદૃશેન વદતા ત્રિઃ સપ્ત-કૃત્વો જયમ્ ।
ડિમ્ભોઽ હં નવ-બાહુર્ ઈદૃ;ચમ્ ઇદં ઘોરં ચ વીર-વ્રતં
તત્ ક્રોધાદ્ વિરમ પ્રસીદ ભગવન્ જાત્યૈવ પૂજ્યોઽ સિ નઃ

(અનર્ઘ. 4.35)
અથ ધીર-લલિતઃ-
નિશ્ચિન્તો ધીર-લલિતસ્ તરુણો વનિતા-વશઃ

76અબ્
યથા-
સોઽ ધિકારમ્ અભિકઃ કુલોચિતં
કાશ્ચન સ્વયમ્ અવર્તયત્ સમાઃ ।
સંનિવેશ્ય સચિવેષ્વ્ અતઃપરં
સ્ત્રી-વિધેય-નવ-યૌવનોઽ ભવત્

(ર.વં. 19.4)
અથ ધીર-શાન્તઃ -
શમ-પ્રકૃતિકઃ ક્લેશ-સહિષ્ણુશ્ ચ વિવેચકઃ । 76ચ્દ્
લલિતાદિ-ગુણોપેતો વિપ્રો વા સચિવો વણિક્ ।
ધીર-શાન્તશ્ ચારુદત્ત-માધવાદિર્ ઉદાહૃતઃ

77
યથા-
કુવલય-દલ-શ્યામોઽ પ્ય્ અઙ્ગં દધત્ પરિધૂસરં
લલિત-વિકટ-ન્યાસઃ શ્રીમાન્ મૃગાઙ્ક-નિભાનનઃ ।
હરતિ વિનયં વામો યસ્ય પ્રકાશિત-સાહસઃ
પ્રવિગલદ્-અસૃક્-પઙ્કઃ પાણિર્ લલન્ નર-જાઙ્ગલઃ

(માલતીમાધવમ્ 5.5)
અથ ધીરોદ્ધતઃ-
માત્સર્યવાન્ અહઙ્કારી માયાવી રોષણશ્ ચલઃ ।
વિકત્થનો ભાર્ગવાદિર્ ધીરોદ્ધત ઉદાહૃતઃ

78
યથા-
ન ત્રસ્તં યદિ નામ ભૂત-કરુણા-સન્તાન-શાન્તાત્મનસ્
તેન વ્યારુજતા ધનુર્ ભગવતો દેવાદ્ ભવાની-પતેઃ । તત્-પુત્રસ્ તુ મદાન્ધ-તારક-વધાદ્ વિશ્વસ્ય દત્તોત્સવઃ
સ્કન્દઃ સ્કન્દ ઇવ પ્રિયોઽ હમ્ અથવા શિષ્યઃ કથં વિસ્મૃતઃ

(મહાવીર 2.28)
એતે ચ નાયકાઃ સર્વ-રસ-સાધારણાઃ સ્મૃતાઃ ।
શૃઙ્ગારાપેક્ષયા તેષાં ત્રૈવિધ્યં કથ્યતે બુધૈઃ

79
પતિશ્ ચોપપતિશ્ ચૈવ વૈશિકશ્ ચેતિ ભેદતઃ ।
પતિસ્ તુ વિધિના પાણિગ્રાહકઃ કથ્યતે બુધૈઃ

80
યથા-
સ માનસીં મેરુ-સખઃ પિતૄણાં
કન્યાં કુલસ્ય સ્થિતયે સ્થિતિજ્ઞઃ ।
મેનાં મુનીનામ્ અપિ માનનીયામ્
આત્માનુરૂપાં વિધિનોપયેમે

(કુ.સં. 1.18)
ચતુર્ધા સોઽ પિ કથિતો વૃત્ત્યા કાવ્ય-વિચક્ષણૈઃ ।
અનુકૂલઃ શઠો ધૃષ્ટો દક્ષિણશ્ ચેતિ ભેદતઃ

81
તત્ર-
અનુકૂલસ્ ત્વ્ એક-જાનિઃ

82અ
તત્ર ધીરોદાત્તાનુકૂલો, યથા-
સીતાં હિત્વા દશમુખ-રિપુર્ નોપયેમે યદ્ અન્યાં
તસ્યા એવ પ્રતિકૃતિ-સખો યત્ ક્રતૂનાજહાર ।
વૃત્તાન્તેન શ્રવણ-વિષય-પ્રાપિણા તેન ભર્તુઃ
સા દુર્વારં કથમ્ અપિ પરિત્યાગ-દુઃખં વિષેહે

(ર.વં. 14.87)
ધીર-લલિતાનુકૂલો, યથા-
સ કદાચિદ્ અવેક્ષિત-પ્રજઃ
સહ દેવ્યા વિજહાર સુપ્રજાઃ ।
નગરોપવને શચી-સખો
મરુતાં પાલયિતેવ નન્દને

(ર.વં. 8.32)
ધીરશાન્તાનુકૂલો, યથા-
પ્રિય-માધવે કિમ્ અસિ મય્ય્ અવત્સલા
નનુ સોઽ હમ્ એવ યમ્ અનન્દયત્ પુરા ।
સ્વયમ્ આગૃહીત-કમનીય-કઙ્કણસ્
તવ મૂર્તિમાન્ ઇવ મહોત્સવઃ કરઃ

(માલતી-માધવે 9.9)
ધીરોદ્ધતાનુકૂલો, યથા-
કિં કણ્ઠે શિથિલીકૃતો ભુજ-લતા-પાશઃ પ્રમાદાન્ મયા
નિદ્રાચ્છેદ-વિવર્તનેષ્વ્ અભિમુખં નાદ્યાસિ સમ્ભાવિતા ।
અન્ય-સ્ત્રી-જન-સઙ્કથા-લઘુર્ અહં સ્વપ્નેઽ પિ નાલક્ષિતો
દોષં પશ્યસિ કં પ્રિયે પરિજનોપાલમ્ભ-યોગ્યે મયિ

(વેણી 2.9)
અથ શઠઃ-
શઠો ગૂઢાપરાધ-કૃત્

82બ્
યથા-
સ્વપ્ન-કીર્તિત-વિપક્ષમ્ અઙ્ગનાઃ
પ્રત્યભૈત્સુર્ અવદન્ત્ય્ એવ તમ્ ।
પ્રચ્છદાન્ત-ગલિતાશ્રુ-બિન્દુભિઃ
ક્રોધ-ભિન્ન-વલયિર્ વિવર્તનૈઃ

(ર.વં. 19.22)
અથ ધૃષ્ટઃ-
ધૃષ્ટો વ્યક્તાન્ય-યુવતી-ભોગ-લક્ષ્માપિ નિર્ભયઃ

82ચ્દ્
યથા મમૈવ-
કો દોષો મણિ-માલિકા યદિ ભવેત્ કણ્ઠે ન કિં શઙ્કરો
ધત્તે ભૂષણમ્ અર્ધ-ચન્દ્રમ્ અમલં ચન્દ્રે ન કિં કાલિમા ।
તત્ સાધ્વ્ એવ કૃતં કૃતં ભણિતિભિર્ નૈવાપરાદ્ધં ત્વયા
ભાગ્યં દ્રષ્ટુમ્ અનીશયૈવ ભવતઃ કાન્તાપરાદ્ધં મયા

અથ દક્ષિણઃ-
નાયિકાસ્વ્ અપ્ય્ અનેકાસુ તુલ્યો દક્ષિણ ઉચ્યતે

83અબ્
યથા-
સ્નાતા તિષ્ઠતિ કુન્તલેશ્વર-સુતા વારોઽ ઙ્ગ-રાજ-સ્વસુર્
દ્યૂતે રાત્રિર્ ઇયં જિતા કમલયા દેવી પ્રસાદ્યાદ્ય ચ ।
ઇત્ય્ અન્તઃ-પુર-સુન્દરીઃ પ્રતિ મયા વિજ્ઞાય વિજ્ઞાપિતે
દેવેનાપ્રતિપત્તિ-મૂઢ-મનસા દ્વિત્રાઃ સ્થિતં નાડિકાઃ

અથ ઉપપતિઃ-
લઙ્ઘિતાચારયા યસ્ તુ વિનાપિ વિધિના સ્ત્રિયા । 83ચ્દ્
સઙ્કેતં નીયતે પ્રોક્તો બુધૈર્ ઉપપતિસ્ તુ સઃ

84અબ્
યથા-
ભર્તા નિઃશ્વસિતેઽ પ્ય્ અસૂયતિ મનો-જિઘ્રઃ સપત્ની-જનઃ
શ્વશ્રૂર્ ઇઙ્ગિત-દૈવતં નયનયોર્ ઊહાલિહો યાતરઃ ।
તદ્ દૂરાદ્ અયમ્ અઞ્જલિઃ કિમ્ અમુના દૃઘઙ્ગિ-પાતેન તે
વૈદગ્ધી-રચના-પ્રપઞ્ચ-રસિક વ્યર્થોઽ યમ્ અત્ર શ્રમઃ

દાક્ષિણ્યમ્ આનુકૂલ્યં ચ ધાર્ષ્ટ્યં ચાનિયતત્વતઃ । 84ચ્દ્
નોચિતાન્યસ્ય શાઠ્યં સ્યાદ્ અન્ય-ચિત્તત્વ-સમ્ભવાત્

85અબ્
શઠોપપતિર્, યથા-
મજ્ઝણ્ણે જણ-સુણ્ણે કરિણીએ ભક્ખિદેસુ કમલેસુ ।
અવિસેસણ્ણ કહં બિઅ ગદો સિ સણ-બાડ્ડિઅં દટ્ઠું

[મધ્યાહ્ને જન-શૂન્યે કરિણ્યા ભક્ષિતેષુ કમલેષુ ।
અવિશેષજ્ઞ કથમ્ ઇવ ગતોઽ સિ શણ-વાટિકાં દ્રષ્ટુમ્ ॥]
અત્ર કયાચિત્ સ્વૈરિણ્યાં મયિ સઙ્કેતં ગતાયાં ત્વં તુ શાણ-વાટિકાયાં કથાપિ રન્તું ગતોઽ સીતિ વ્યઙ્ગ્યાર્થેનાન્યાસઙ્ગ-સૂચનાદ્ અયં શઠોપપતિઃ ।
અથ વૈશિકઃ-
રૂપવાન્ શીલ-સમ્પન્નઃ શાસ્ત્રજ્ઞઃ પ્રિય-દર્શનઃ । 85ચ્દ્
કુલીનો મતિમાન્ શૂરો રમ્ય-વેષ-યુતો યુવા

અદીનઃ સુરભિસ્ ત્યાગી સહનઃ પ્રિય-ભાષણઃ । 86
શઙ્ક-વિહીનો માની ચ દેશ-કાલ-વિભાગ-વિત્

દાક્ષ્ય-ચાતુર્ય-માધુર્ય-સૌભાગ્યાદિભિર્ અન્વિતઃ । 87
વેશ્યોપભોગ-રસિકો યો ભવેત્ સ તુ વૈશિકઃ

કલકણ્ઠાદિકો લક્ષ્યો ભાણાદાવ્ એવ વૈશિકઃ । 88
સ ત્રિધા કથ્યતે જ્યેષ્ઠ-મધ્ય-નીચ-વિભેદતઃ

89અબ્
તેષાં લક્ષણાનિ ભાવ-પ્રકાશિકાયામ્ ઉક્તાનિ । યથા-
અસઙ્ગોઽ પિ સ્વભાવેન સક્તવચ્ ચેષ્ટતે મુહુઃ ।
ત્યાગી સ્વભાવ-મધુરઃ સમ-દુઃખ-સુખઃ શુચિઃ

કામ-તન્ત્રેષુ નિપુણઃ ક્રુદ્ધાનુનય-કોવિદઃ ।
સ્ફુરિતે ચાધરે કિંચિદ્ દયિતાયા વિરજ્યતિ

ઉપચાર-પરો હ્ય્ એષ ઉત્તમઃ કથ્યતે બુધૈઃ ।
વ્યલીક-માત્રે દૃષ્ટેઽ સ્યા ન કુપ્યતિ ન રજ્યતિ

દદાતિ કાલે કાલે ચ ભાવં ગૃહ્ણાતિ ભાવતઃ ।
સર્વાર્થૈર્ અપિ મધ્ય-સ્થસ્ તામ્ એવોપચરેત્ પુનઃ

દૃષ્ટે દોષે વિરજ્યેત સ ભવેન્ મધ્યમઃ પુમાન્ ।
કામ-તન્ત્રેષુ નિર્લજ્જઃ કર્કશો રતિ-કેલિષુ

અવિજ્ઞાત-ભયામર્ષઃ કૃત્યાકૃત્ય-વિમૂઢ-ધીઃ ।
મૂર્ખઃ પ્રસક્ત-ભાવશ્ ચ વિરક્તાયામ્ અપિ સ્ત્રિયામ્

મિત્રૈર્ નિવાર્યમાણોઽ પિ પારુષ્યં પ્રાપિતોઽ પિ ચ ।
અન્ય-સ્નેહ-પરાવૃત્તાં સંક્રાન્ત-રમણામ્ અપિ ।
સ્ત્રિયં કામયતે યસ્ તુ સોઽ ધમઃ પરિકીર્તિતઃ

[ભા.પ્ર. 5.37-44] ઇતિ ।
અથ શૃઙ્ગાર-નેતૄણાં સાહાય્ય-કરણોચિતાઃ । 89ચ્દ્
નિરૂપ્યન્તે પીઠમર્દ-વિટ-ચેટ-વિદૂષકાઃ

તથ પીઠમર્દઃ-
નાયકાનુચરો ભક્તઃ કિઞ્ચિદ્ ઊનશ્ ચ તદ્-ગુણૈઃ । 90
પીઠમર્દ ઇતિ ખ્યાતઃ કુપિત-સ્ત્રી-પ્રસાદકઃ

કામ-તન્ત્ર-કલા-વેદી વિટ ઇત્ય્ અભિધીયતે । 91
સન્ધાન-કુશલશ્ ચેટઃ કલહંસાદિકો મતઃ ।
વિકૃતાઙ્ગ-વચો-વેષૈર્ હાસ્ય-કારી વિદૂષકઃ

92
અથ સહાય-ગુણાઃ-
દેશ-કાલજ્ઞતા ભાષા-માધુર્યં ચ વિદગ્ધતા ।
પ્રોત્સાહને કુશલતા યથોક્ત-કથનં તથા । 93
નિગૂઢ-મન્ત્રતેત્ય્ આદ્યાઃ સહાયાનાં ગુણા મતાઃ

ઇતિ નાયક-પ્રકરણમ્
અથ નાયિકા નિરૂપ્યન્તે-
નેતૃ-સાધારણ-ગુણૈર્ ઉપેતા નાયિકા મતા । 94
સ્વકીયા પરકીયા ચ સામાન્યા ચેતિ સા ત્રિધા

તત્ર સ્વકીયા-
સમ્પત્-કાલે વિપત્-કાલે યા ન મુઞ્ચતિ વલ્લભમ્ । 95
શીલાર્જવ-ગુણોપેતા સા સ્વકીયા કથિતા બુધૈઃ

યથા-
કિં તાદેણ ણરિન્દ-સેહર-સિહાલીઢગ્ગપાદેણ મે
કિં વા મે સસુરેણ વાસવ-મહા-સિંહાસણદ્ધાસિણા ।
તે દેસા ગિરિણો અ દે વણમહી સચ્ચેઅ મે વલ્લહા
કોસલ્લાતણઅસ્સ જત્થ ચલણે વન્દામિ ણન્દામિ અ

(બાલ-રામાયણ 6.79)
[કિં તાતેન નરેન્દ્ર-શેખર-શિખાલીઢાગ્ર-પાદેન મે
કિં વા મે શ્વશુરેણ વાસવ-મહા-સિંહાસનાધ્યાસિના ।
તે દેશા ગિરયશ્ ચ તે વન-મહી સા ચૈવ મે વલ્લભાઃ
કૌસલ્યા-તનયસ્ય યત્ર ચરણૌ વન્દે ચ નન્દામિ ચ ॥]
સા ચ સ્વીયા ત્રિધા મુગ્ધા મધ્યા પ્રૌઢેતિ કથ્યતે

96
તત્ર મુગ્ધા-
મુગ્ધા નવ-વયઃ-કામા રતૌ વામા મૃદુઃ ક્રુધિ ।
યતતે રત-ચેષ્ટાયાં ગૂઢં લજ્જા-મનોહરમ્

97
કૃતાપરાધે દયિતે વીક્ષતે રુદતી સતી ।
અપ્રિયં વા પ્રિયં વાપિ ન કિઞ્ચિદ્ અપિ ભાષતે

98
વયસા મુગ્ધા, યથા મમૈવ-
ઉલ્લોલિતં હિમકરે નિવિડાન્ધકારમ્
ઉત્તેજિતં વિષમ-સાધક-બાણ-યુગ્મમ્ ।
ઉન્મજ્જિતં કનક-કોરક-યુગ્મમ્
અસ્યામ્ ઉલ્લાસિતા ચ ગગને તનુ-વીચિ-રેખા

નવ-કામા, યથા મમૈવ-
બાલા પ્રસાધન-વિધૌ નિદધાતિ ચિત્તં
દત્તાદરા પરિણયે મણિ-પુત્રિકાણામ્ ।
આલજ્જતે નિજ-સખી-જન-મન્દ-હાસૈર્
આલક્ષ્યતે તદ્ ઇહ ભાવ-નવાવતારઃ

રતૌ વામત્વં, યથા મમૈવ-
આલોક્ય હાર-મણિ-બિમ્બિતમ્ આત્મ-કાન્તમ્
આલિઙ્ગતીતિ સહસા પરિવર્તમાના ।
આલમ્બિતા કરતલે પરિવેપમાના
સા સમ્ભ્રમાત્ સહચરીમ્ અવલમ્બતે સ્મ

મૃદુ-કોપત્વં, યથા મમૈવ-
વ્યાવૃત્તિ-ક્રમણોદ્યમેઽ પિ પદયોઃ પ્રત્યુદ્ગતૌ વર્તનં
ભ્રૂભેદોઽ પિ તદ્ ઈક્ષણ-વ્યસનિના વ્યસ્મારિ મે ચક્ષુષા ।
ચાટૂક્તાનિ કરોતિ દગ્ધ-રસના રુક્ષાક્ષ્રેઽ પ્ય્ ઉદ્યતા
સખ્યઃ કિં કરવાણિ માન-સમયે સઙ્ઘાત-ભેદો મમ

સ-વ્રીડ-સુરત-પ્રયતનં, યથા-
ઔત્સુક્યેન કૃતત્વરા સહભુવા વ્યાવર્તમાના હ્રિયા
તૈસ્ તૈર્ બન્ધુ-વધૂ-જનસ્ય વચનૈર્ નીતાભિમુખ્યં પુનઃ ।
દૃષ્ટ્વાગ્રે વરમ્ આત્ત-સાધ્વસ-રસા ગૌરી નવે સઙ્ગમે
સંરોહત્-પુલકા હરેણ હસતા શ્લિષ્ટા શિવાયાસ્તુ વઃ

(રત્નાવલી 1.2)
ક્રોધાદ્ અભાષણા રુદતી, યથા મમૈવ-
કાન્તે કૃતાગસિ પુરઃ પરિવર્તમાને
સખ્યં સરોજ-શશિનોઃ સહસા બભૂવ ।
રોષાક્ષરં સુદૃશિ વક્તુમ્ અપારયન્ત્યામ્
ઇન્દીવર-દ્વયમ્ અવાપ તુષાર-ધારામ્

અથ મધ્યા-
સમાન-લજ્જા-મદના પ્રોદ્યત્-તારુણ્ય-શાલિની ।
મધ્યા કામયતે કાન્તં મોહાન્ત-સુરત-ક્ષમા

99
અથ તુલ્ય-લજ્જા-સ્મરત્વં, યથા મમૈવ-
કાન્તે પશ્યતિ સાનુરાગમ્ અબલા સાચીકરોત્ય્ આનનં
તસ્મિન્ કામ-કલાપ-કુશલે વ્યાવૃત્ત-વક્ત્રે કિલ ।
પશ્યન્તી મુહુર્ અન્તરઙ્ગ-મદનં દોલાયમાનેક્ષણા
લજ્જા-મન્મથ-મધ્યગાપિ નિતરાં તસ્યાભવત્ પ્રીતયે

પ્રોદ્યત્-તારુણ્ય-શાલિત્વં, યથા મમૈવ-
નેત્રાઞ્ચલેન લલિતા વલિતા ચ દૃષ્ટિઃ
સખ્યં કરોતિ જઘનં પુલિનેન સાકમ્ ।
ચક્ર-દ્વયેન સદૃશી કુચ-કુડ્મલૌ ચ નિત્યા
વિભાતિ નિતરાં મદનસ્ય લક્ષ્મીઃ

મોહાન્ત-સુરત-ક્ષમત્વં, યથા મમૈવ-
આકીર્ણ-ઘર્મ-જલમ્ આકુલ-કેશ-પાશમ્
આમીલિતાક્ષિ-યુગમ્ આદૃત-પારવશ્યમ્ ।
આનન્દ-કન્દલિતમ્ અસ્તમિતાન્ય-ભાવમ્
આશાસ્મહે કિમ્ અપિ ચેષ્ટિતમ્ આયતાક્ષ્યાઃ

મધ્યા ત્રિધા માન-વૃત્તેર્ ધીરાધીરોભયાત્મિકા

તત્ર ધીરા-
ધીરા તુ વક્તિ વક્રોક્ત્યા સોત્પ્રાસં સાગસં પ્રિયમ્

100
યથા મમૈવ-
કો દોષો મણિ-માલિકા યદિ ભવેત્ કણ્ઠે ન કિં શઙ્કરો
ધત્તે ભૂષણમ્ અર્ધ-ચન્દ્રમ્ અમલં ચન્દ્રે ન કિં કાલિમા ।
તત્ સાધ્વ્ એવ કૃતં કૃતં ભણિતિભિર્ નૈવાપરાદ્ધં ત્વયા
ભાગ્યં દ્રષ્ટુમ્ અનીશયૈવ ભવતઃ કાન્તાપરાદ્ધં મયા

[*2]
[*2] અલ્સો અપ્પેઅર્સ્ અસ્ 1.125.
અથ અધીરા-
અધીરા પરુષૈર્ વાક્યૈઃ ખેદયેદ્ વલ્લભં રુષા

101અબ્
યથા મમૈવ-
નિઃશઙ્કમ્ આગતમ્ અવેક્ષ્ય કૃતાપરાધં
કાચિન્ નિતાન્ત-પરુષં વિનિવૃત્ત-વક્ત્રા ।
કિં પ્રાર્થનાભિર્ અધિકં સુખમ્ એધિ યાહિ
યાહીતિ ખિન્નમ્ અકરોદ્ અસકૃદ્ બ્રુવાણા

અથ ધીરાધીરા-
ધીરાધીર તુ વક્રોક્ત્યા સ-બાષ્પં વદતિ પ્રિયમ્

101ચ્દ્
યથા મમૈવ-
આશ્લેષોલ્લસિતાશયેન દયિતાપ્ય્ આર્દ્રા ત્વયા ચુમ્બિતા
ચિત્રોક્તિ-શ્રવણોત્સુકેન કલિતા તસ્યાં નિશાનાથતા ।
તદ્ યુક્તં દિવસાગમેઽ ત્ર જડતા કાર્શ્યં કલા-હીનતા
રાજન્ન્ ઇત્ય્ ઉદિતાશ્રુ-ગદ્ગદ-પદં કાચિદ્ બ્રવીતિ પ્રિયમ્

અથ પ્રગલ્ભા-
સમ્પૂર્ણ-યૌવનોન્મત્તા પ્રગલ્ભા રૂઢ-મન્મથા ।
દયિતાઙ્ગે વિલીનેવ યતતે રતિ-કેલિષુ । 102
રત-પ્રારમ્ભ-માત્રેઽ પિ ગચ્છત્ય્ આનન્દ-મૂર્ચ્છતામ્

103અબ્
સમ્પૂર્ણ-યૌવનત્વમ્, યાથા-
ઉત્તુઙ્ગૌ કુચ-કુમ્ભૌ રમ્ભા-સ્તમ્ભોપમાનમ્ ઊરુ-યુગમ્ ।
તરલે દૃશૌ ચ તસ્યાઃ સૃજતા ધાત્રા કિમ્ આહિતં સુકૃતમ્

રૂઢ-મન્મથા, યાથા મમૈવ-
નિઃશ્વાસોલ્લસદ્-ઉન્નત-સ્તન-તટં નિર્દષ્ટ-બિમ્બાધરં
નિર્મૃષ્ટાઙ્ગ-વિલેપનૈશ્ ચ કરણૈશ્ ચિત્રે પ્રવૃત્તે રતે । કાઞ્ચી-દામ વિભિન્નમ્ અઙ્ગદ-યુગં ભગ્નં તથાપિ પ્રિયં
સમ્પ્રોત્સાહયતિ સ્મ સા વિદધતી હસ્તં ક્વણત્-કઙ્કણમ્

માન-વૃત્તેઃ પ્રગલ્ભાપિ ત્રિધા ધીરાદિ-ભેદતઃ

103ચ્દ્
તત્ર ધીર-પ્રગલ્ભા-
ઉદાસ્તે સુરતે ધીરા સાવહિત્થા ચ સાદરા

104અબ્
યથા-
ન પ્રત્યુદ્ગમનં કરોતિ રશના-વ્યાસઞ્જનાદિ-ચ્છલાન્
નાદત્તે નવ-મઞ્જરીમ્ અલિ-ભય-વ્યાજેન દત્તામ્ અપિ ।
દત્તે દર્પણમ્ આદરેણ ન ગિરં રૂક્ષાક્ષરં માનિની
ચાતુર્યાદ્ વિદધાતિ માનમ્ અથવા વ્યક્તીકરોતિ પ્રિયા

અથ અધીર-પ્રગલ્ભા-
સન્તર્જ્ય નિષ્ઠુરં રોષાદ્ અધીરા તાડયેત્ પ્રિયમ્

104ચ્દ્
યથા મમૈવ-
કાન્તે સાગસિ કાચિદ્ અન્તિક-ગતે નિર્ભર્ત્સ્ય રોષારુણૈર્
ભ્રૂભઙ્ગી-કુટિલૈર્ અપાઙ્ગ-વલનૈર્ આલોકમાના મુહુઃ ।
વધ્વા મેખલયા સપત્ન-રમણી-પાદાબ્જ-લાક્ષાઙ્કિતં
લીલાનીલસરોરુહેણ નિટિલં હન્તિ સ્મ રોષાકુલા

અથ ધીરાધીર-પ્રગલ્ભા-
ધીરાધીર-ગુણોપેતા ધીરાધીરેતિ કથ્યતે

105અબ્
યથા, મમૈવ-
પ્રત્યાસીદતિ સાગસિ પ્રિયતમે સા સમ્ભ્રમાદ્ ઉત્થિતા
વૈયાત્યાત્ પુરતઃ સ્થિતે સતિ પુનર્ માનાવધૂતાશયા ।
રાત્રૌ ક્વાસિ ન ચેત્ ક્વચિન્ માણિમયી માલા કુતસ્ તે વદેત્ય્
ઉક્ત્વા મેખલયા હતેન સહસાશ્લિષ્ટા સ-બાષ્પં સ્થિતા

દ્વેધા જ્યેષ્ઠા કનિષ્ઠેતિ મધ્યા પ્રૌઢાપિ તાદૃશી

105ચ્દ્
ઉભે અપિ, યથા-
એકત્રાસન-સઙ્ગતે પ્રિયતમે પશ્ચાદ્ ઉપેત્યાદરાદ્
એકસ્યા નયને નિમીલ્ય વિહિત-ક્રીડાનુબન્ધ-ચ્છલઃ ।
ઈષદ્-વક્રિમ-કન્ધરઃ સ-પુલકઃ પ્રેમોલ્લસન્-માનસામ્
અન્તર્-હાસ-લસત્-કપોલ-ફલકાં ધૂર્તોઽ પરાં ચુમ્બતિ

[અમરુ 19]
અત્રેતરસ્યાં પશ્યન્ત્યામ્ અપિ સમ્ભાવનાર્હતયા પિહિત-લોચનાયા જ્યેષ્ઠત્વમ્ । તત્ર સમક્ષં સમ્ભાવનાનર્હત્વાત્ ચુમ્બિતાયાઃ કનીયસ્ત્વમ્ । એવમ્ ઇતરદ્-ઉદાહાર્યમ્ ।
ધીરાધીરાદિ-ભેદેન મધ્યા-પ્રૌઢે ત્રિધા ત્રિધા ।
જ્યેષ્ઠા-કનિષ્ટ્ઃઆ-ભેદેન તાઃ પ્રત્યેકં દ્વિધા દ્વિધા । 106
મુગ્ધા ત્વ્ એક-વિધા ચૈવં સા ત્રયોદશધોદિતા

107અબ્
અથ પરકીયા-
અન્યાપિ દ્વિવિધા કન્યા પરોઢા ચેતિ ભેદતઃ

107ચ્દ્
તત્ર કન્યા ત્વ્ અનૂઢા સ્યાત્ સ-લજ્જા પિતૃ-પાલિતા ।
સખી-કેલિષુ વિસ્રબ્ધા પ્રાયો મુગ્ધા-ગુણાન્વિતા

108
યથા-
તાં નારદઃ કામ-ચરઃ કદાચિત્
કન્યાં કિલ પ્રેક્ષ્ય પિતુઃ સમીપે ।
સમાદિદેશૈક-વધૂં ભવિત્રીં
પ્રેમ્ણા શરીરાર્ધ-હરાં હરસ્ય

[કુ.સં. 1.50]
પ્રધાનમ્ અપ્રધાનં વા નાટકાદાવ્ ઇયં ભવેત્ ।
માલતી-માધવે લક્ષ્યે માલતી-મદયન્તિકે

109
અથ પરોઢા-
પરોઢા તુ પરેણોઢાપ્ય્ અન્ય-સમ્ભોગ-લાલસા ।
લક્ષ્યા ક્ષુદ્ર-પ્રબન્ધે સા સપ્ત-શત્યાદિકે બુધૈઃ

110
યથા વા-
ભર્તા નિશ્વસિતેઽ પ્ય્ અસૂયતિ મનો-જિઘ્રઃ સપત્ની-જનઃ
શ્વશ્રૂર્ ઇઙ્ગિત-દૈવતં નયનયોર્ ઈહાલિહો યાતરઃ ।
તદ્ દૂરાદ્ અયમ્ અઙ્જલિઃ કિમ્ અમુના દૃભઙ્ગ-પાતેન તે
વૈદગ્ધી-રચના-પ્રપઞ્ચ-રસિક વ્યર્થોઽ યમ્ અત્ર શ્રમઃ

[*3]
[*3] થિસ્ વેર્સે ઇસ્ નોત્ fઓઉન્દ્ ઇન્ અલ્લ્ એદિતિઓન્સ્. વેન્કતછરિ હસ્ નોત્ ઇન્ચ્લુદેદ્ ઇત્ ઇન્ હિસ્ એદિતિઓન્.
અથ સામાન્યા-
સાધારણ-સ્ત્રી ગણિકા કલા-પ્રાગલ્ભ્ય-ધાર્ષ્ટ્ય-યુક્

111અબ્
યથા-
ગાઢાલિઙ્ગન-પીડિત-સ્તન-તટં સ્વિદ્યત્-કપોલ-સ્થલં
સન્દષ્ટાધર-મુક્ત-સીત્કૃતમ્ અતિભ્રામ્યદ્-ભ્રુ-નૃત્યત્-કરમ્ ।
ચાટુ-પ્રાય-વચો-વિચિત્ર-ભણિતૈર્ યાતૈ રુતૈશ્ ચાઙ્કિતં
વેશ્યાનાં ધૃતિ-ધામ પુષ્પ-ધનુષઃ પ્રાપ્નોતિ ધન્યો રતમ્

(શૃઙ્ગાર-તિલકે 1.127)
એષા સ્યાદ્ દ્વિવિધા રક્તા વિરક્તા ચેતિ ભેદતઃ

111ચ્દ્
તત્ર રક્તા તુ વર્ણ્યા સ્યાદ્ અપ્રાધાન્યેન નાટકે ।
અગ્નિમિત્રસ્ય વિજ્ઞેયા યથા રાજ્ઞ ઇરાવતી

112
પ્રધાનમ્ અપ્રધાનં વા નાટકેતર-રૂપકે ।
સા ચેદ્ દિવ્યા નાટકે તુ પ્રાધાન્યેનૈવ વર્ણ્યતે

113
યથા-
આ દર્શનાત્ પ્રવિષ્ટા સા મે સુર-લોક-સુન્દરી હૃદયમ્ ।
બાણેન મકર-કેતોઃ કૃત-માર્ગમ્ અબન્ધ્ય-પાતેન

(વિક્રમો. 2.2)
વિરક્તા તુ પ્રહસન-પ્રભૃતિષ્વ્ એવ વર્ણ્યતે ।
તસ્યા ધૌર્ય-પ્રભૃતયો ગુઆષ્ તદ્-ઉપયોગિનઃ

114
છન્ન-કામાન્ રતાર્થાજ્ઞાન્ બાલ-પાષણ્ડ-ષણ્ડકાન્ ।
રક્તેવ રઞ્જયેદ્ ઇભ્યાન્ નિઃસ્વાન્ માત્રા વિવાસયેત્

115
છન્ન-કામાઃ શ્રોત્રિયાદયઃ । રતાર્થા રતિ-સુખ-પ્રયોજનાઃ । અજ્ઞા મૂઢાઃ । શેષાઃ પ્રસિદ્ધાઃ ।
અત્ર કેચિદ્ આહુઃ-
ગણિકાયા નાનુરાગો ગુણવત્ય્ અપિ નાયકે ।
રસાભાસ-પ્રસઙ્ગઃ સ્યાદ્ અરક્તાયાશ્ ચ વર્ણને

અતશ્ ચ નાટકાદૌ તુ વર્ણ્યા સા ન ભવેદ્ ઇતિ

116અબ્
તથા ચાહુઃ [શૃ.તિ. 1.62,64}-
સામાન્યા વનિતા વેશ્યા સા દ્રવ્યં પરમ્ ઇચ્છતા

ગુણ-હીને ચ ન દ્વેષો નાનુરાગો ગુણિન્ય્ અપિ ।
શૃઙ્ગારાભાસ એતાસુ ન શૃઙ્ગારઃ કદાચન

ઇતિ ।
તન્-મતં નાનુમનુતે ધીમાન્ શ્રી-સિંહ-ભૂપતિઃ । 116
ભાવાનુબન્ધાભાવે ચ નાયિકાત્વ-પરાહતેઃ

તસ્યાઃ પ્રકરણાદૌ ચ નાયિકાત્વ-વિધાનતઃ ।117
અનાયિકા-વર્ણને તુ રસાભાસ-પ્રસઙ્ગતઃ

તથા પ્રકરણાદીનામ્ અરસાશ્રયતાગતેઃ ।118
રસાશ્રયં તુ દશધેત્ય્ આદિ-શાસ્ત્ર-વિરોધતઃ

તસ્માત્ સાધારણ-સ્ત્રીણાં ગુણ-શાલિનિ નાયકે । 119
ભાવાનુબન્ધઃ સ્યાદ્ એવ રુદ્રટસ્યાપિ ભાષણાત્

120અબ્
તત્રાહ રુદ્રટઃ-(શૃ.તિ. 1.69)
ઈર્ષ્યા કુલ-સ્ત્રીષુ ન નાયકસ્ય
નિઃશઙ્ક-કેલિર્ ન પરાઙ્ગનાસુ ।
વેશ્યાસુ ચૈતદ્ દ્વિતયં પ્રરૂઢં
સર્વસ્વમ્ એતાસ્ તદ્ અહો સ્મરસ્ય

ઇતિ ।
ઉદાત્તાદિ-ભિદાં કેચિત્ સર્વાસામ્ અપિ મન્વતે । 120ચ્દ્
તાસ્ તુ પ્રાયેણ દૃશ્યન્તે સર્વત્ર વ્યવહારતઃ

પ્રથમં પ્રોષિત-પતિકા વાસ્ક-સજ્જા તતશ્ ચ વિરહોત્કા । 121
અથ ખણ્ડિતા મતા સ્યાત્ કલહાન્તરિતાભિસારિકા ચૈવ

કથિતા ચ વિપ્રલબ્ધા સ્વાધીન-પતિસ્ તથા ચાન્યા । 122
શૃઙ્ગાર-કૃતાવસ્થાભેદાત્ તાશ્ ચાષ્ટધા ભિન્નાઃ

તત્ર પ્રોષિત-પતિકા-
દૂર-દેશં ગતે કાન્તે ભવેત્ પ્રોષિત-ભર્તૃકા । 123
અસ્યાસ્ તુ જાગરઃ કાર્શ્યં નિમિત્તાદિ-વિલોકનમ્

માલિન્યમ્ અનવસ્થાનં પ્રાયઃ શય્યા-નિવેષણમ્ । 124
જાડ્ય-ચિન્તા-પ્રભૃતયો વિક્રિયાઃ કથિતા બુધૈઃ

125અબ્
યથા મમ-
દૂરે તિષ્ઠતિ સોઽ ધુના પ્રિયતમઃ પ્રાપ્તો વસન્તોદયઃ
કષ્ટં કોકિલ-કૂજિતાનિ સહસા જાતાનિ દમ્ભોલયઃ ।
અઙ્ગાન્ય્ અપ્ય્ અવશાનિ યાન્તિ તનુતાં યાતીવ મે ચેતના
હા કષ્ટં મમ દુષ્કૃતસ્ય મહિમા ચન્દ્રોઽ પિ ચણ્ડાયતે

અથ વાસક-સજ્જિકા-
ભરતાદયૈર્ અભિદધે સ્ત્રીણામ્ વારસ્ તુ વાસકઃ । 125ચ્દ્
સ્વવાસક-વશાત્ કાન્તે સમેષ્યતિ ગૃહાન્તરમ્

સજ્જી-કરોતિ ચાત્માનં યા સા વાસક-સજ્જિકા । 126
અસ્યાસ્ તુ ચેષ્ટાઃ સમ્પર્ક-મનોરથ-વિચિન્તનમ્

સખી-વિનોદો હૃલ્-લેખો મુહુર્ દૂતિ-નિરીક્ષણમ્ । 127
પ્રિયાભિગમન-માર્ગાભિવીક્ષણ-પ્રમુખા મતાઃ

128અબ્
યથ મમૈવ-
કેલી-ગૃહં ગમિત-શયનં ભૂષિતં ચાત્મ-દેહં
દર્શં દર્શં દયિત-પદવીં સાદરં વીક્ષમાણા ।
કામ-ક્રીડાં મનસિ વિવિધાં ભાવિની કલ્પયન્તી
સારઙ્ગાક્ષી રણ-રણિકયા નિઃશ્વસન્તી સમાસ્તે

અથ વિરહોત્કણ્ઠિતા-
અનાગસિ પ્રિયતમે ચિરયત્ય્ ઉત્સુકા તુ યા । 128
વિરહોત્કણ્ઠિતા ભાવ-વેદિભિઃ સા સમીરિતા

અસ્યાસ્ તુ ચેષ્ટા હૃત્-તાપો વેપથુશ્ ચાઙ્ગ-સાદનમ્ । 129
અરતિર્ બાષ્પ-મોક્ષશ્ ચ સ્વાવસ્થા-કથનાદયઃ

130અબ્
યથા મમૈવ-
ચિરયતિ મનઃ-કાન્તે કાન્તા નિરાગસિ સોત્સુકા
મધુ મલયજં માકન્દં વા નિરીક્ષિતુમ્ અક્ષમા ।
ગલિત-પલિતં નો જાનીતે કરાદ્ અપિ કઙ્કણં
પરભૃત-રુતં શ્રુત્વા બાષ્પં વિમુઞ્ચતિ વેપતે

અથ ખણ્ડિતા-
ઉલ્લઙ્ઘ્ય સમયં યસ્યાઃ પ્રેયાન્ અન્યોપભોગવાન્ । 130ચ્દ્
ભોગ-લક્ષ્માઞ્ચિતઃ પ્રાતર્ આગચ્છેત્ સા હિ ખણ્ડિતા

અસ્યાસ્ તુ ચિન્તા નિઃશ્વાસસ્ તૂષ્ણીં-ભાવોઽ શ્રુ-મોચનમ્ । 131
ખેદ-ભ્રાન્ત્ય્-અસ્ફુટાલાપા ઇત્ય્ આદ્યા વિક્રિયા મતાઃ

યથા મમૈવ-
પ્રભાતે પ્રાણેશં નવ-મદન-મુદ્રાઙ્કિત-તનું
વધૂર્ દૃષ્ટ્વા રોષાત્ કિમ્ અપિ કુટિલં જલ્પતિ મુહુઃ ।
મુહુર્ ધત્તે ચિન્તાં મુહુર્ અપિ પરિભ્રામ્યતિ મુહુર્
વિધત્તે નિઃશ્વાસં મુહુર્ અપિ ચ બાષ્પં વિસૃજતિ

અથ કલહાન્તરિતા-
યા સખીનાં પુરઃ પાદ-પતિતં વલ્લભં રુષા । 132
નિરસ્ય પશ્ચાત્ તપતિ કલહાન્તરિતા હિ સા

અસ્યાસ્ તુ ભ્રાન્તિ-સંલાપૌ મોહો નિઃશ્વસિતં જ્વરઃ । 133
મુહુઃ પ્રલાપ ઇત્ય્ આદ્યા ઇષ્ટાશ્ ચેષ્ટા મનીષિભિઃ

યથા મમૈવ-
નિઃશઙ્કા નિતરાં નિરસ્ય દયિતં પાદાનતં પ્રેયસી
કોપેનાદ્ય કૃતં મયા કિમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ આર્તા સખીં જલ્પતિ ।
સોદ્વેગં ભ્રમતિ ક્ષિપત્ય્ અનુદિશં દૃષ્ટિં વિલોલાકુલાં
રમ્યં દ્વેષ્ટિ મુહુર્ મુહુઃ પ્રલપતિ શ્વાસાધિકં મૂર્ચ્છતિ

અથ અભિસારિકા (સ્વીયા)-
મદનાનલ-સન્તપ્તા યાભિસારયતિ પ્રિયમ્ । 134
જ્યોત્સ્ના-તામસ્વિની યાન-યોગ્યામ્બર-વિભૂષણા

સ્વયં વાભિસરેદ્ યા તુ સા ભવેદ્ અભિસારિકા । 135
અસ્યાઃ સન્તાપ-ચિન્તાદ્યા વિક્રિયાસ્ તુ યથોચિતમ્

કાન્તાભિસરણએ સ્વીયા લજ્જાનાશાદિ-શઙ્કયા । 136
વ્યાઘ્ર-હુઙ્કાર-સન્ત્રસ્ત-મૃગ-શાવ-વિલોચના

નીલ્યાદિ-રક્ત-વસન-રચિતાઙ્ગાવગુણ્ઠના । 137
સ્વાઙ્ગે વિલીનાવયવા નિઃશબ્દં પાદ-ચારિણી

સુસ્નિગ્ધૈક-સખી-માત્ર-યુક્તા યાતિ સમુત્સુકા । 138
મૃષા પ્રિયે તુ નિદ્રાણે પાર્શ્વે તિષ્ઠતિ નિશ્ચલા

ગર્વાતિરેક-નિભૃતા શીતૈઃ સ્રગ્-દામ-ચન્દનૈઃ । 139
ભાવજ્ઞા બોધયત્ય્ એનં તદ્-ભાવાવેક્ષણોત્સુકા

યથા-
તમઃ-સવર્ણં વિદધે વિભૂષણં
નિનાદ-દોષેણ નુનોદ નૂપુરમ્ ।
પ્રતીક્ષિતું ન સ્ફુટ-ચન્દ્રિકા-ભયાદ્
ઇયેષ દૂતીમ્ અભિસારિકા-જનઃ

યથા વા-
મલ્લિકા-માલ-ભારિણ્યઃ
સર્વાઙ્ગીણાર્દ્ર-ચન્દનાઃ ।
ક્ષૌમવત્યો ન લક્ષ્યન્તે
જ્યોત્સ્નાયામ્ અભિસારિકા

(કાવ્યાદર્શ 2.213)
(અન્યાઙ્ગનાભિસારિકા-કન્યકા)
સ્વીયાવત્ કન્યકા જ્ઞેયા કાન્તાભિસરણ-ક્રમે

140
(વેશ્યાભિસારિકા)
વેશ્યાભિસારિકા ત્વ્ એતિ હૃષ્ટા વૈશિક-નાયકમ્ ।
આવિર્ભૂત-સ્મિત-મુખી મદ-ઘૂર્ણિત-લોચના

141
અનુલિપ્તાખિલાઙ્ગી ચ વિચિત્રાભરણાન્વિતા ।
સ્નેહાઙ્કુરિત-રોમાઞ્ચ-સ્ફુટીભૂત-મનોભવા

142
સંવેષ્ટિતા પરિજનૈર્ ભોગોપકરણાન્વિતૈઃ ।
રશનારાવ-માધુર્ય-દીપિતાનઙ્ગ-વૈભવા

143
ચરણામ્બુજ-સંલગ્ન-મણિ-મઞ્જીર-મઞ્જુલા ।
એષા ચ મૃદુ-સંસ્પર્શૈઃ કેશ-કણ્ડૂયનાદિભિઃ । 144
પ્રબોધયતિ તદ્-બોધે પ્રણયાત્ કુપિતેક્ષણા

યથા મમ-
માસિ મધૌ ચન્દ્રાતપ-ધવલાયાં નિશિ સખી-જનાલાપૈઃ ।
મદનાતુરાભિસરતિ પ્રણયવતી યં સ એવ ખલુ ધન્યઃ

અથ પ્રેષ્યાભિસારિકા-
બાહુ-વિક્ષેપ-લુલિત-સ્રસ્ત-ધમ્મિલ્લ-મલ્લિકા । 145
ચલિત-ભ્રૂ-વિકારાદિ-વિલાસ-લલિતેક્ષણા

મૈરેયાવિરતાસ્વાદ-મદ-સ્ખલિત-જલ્પિતા । 146
પ્રેષ્યાભિયાતિ દયિતં ચેટીભિઃ સહ ગર્વિતા

પ્રિયં કઙ્કણ-નિક્વાણ-મઞ્જુ-વ્યજન-વીજનૈઃ । 147
વિબોધ્ય નિર્ભર્ત્સયતિ નાસાભઙ્ગ-પુરઃસરમ્

યથા-
સ્રસ્ત-સ્રક્-કબરી-ભરં સલલિત-ભ્રૂવલ્-લિહાલામદા-
વ્યક્તાલાપમ્ ઇતસ્ તતઃ પ્રતિપદં વિક્ષિપ્ત-બાહાલતા ।
સોત્કણ્ઠં દયિતાભિસૃત્ય શયિતં કાન્તં ક્વણત્-કઙ્કણ-
ક્વાણેન પ્રતિબોધ્ય ભર્ત્સયતિ યં ધન્યઃ સ એકઃ પુમાન્

અથ વિપ્રલબ્ધા-
કૃત્વા સઙ્કેતમ્ અપ્રાપ્તે દૈવાદ્ વ્યથિતા તુ યા । 148
વિપ્રલબ્ધેતિ સા પ્રોક્તા બુધૈર્ અસ્યાસ્ તુ વિક્રિયા ।
નિર્વેદ-ચિન્તા-ખેદાશ્રુ-મૂર્ચ્છા-નિઃશ્વસનાદયઃ

149
યથા મમૈવ-
ચન્દ્ર-બિમ્બમ્ ઉદયાદ્રિમ્ આગતં
પશ્ય તેન સખિ વઞ્ચિતા વયમ્ ।
અત્ર કિં નિજ-ગૃહં નયસ્વ માં
તત્ર વા કિમ્ ઇતિ વિવ્યથે વધૂઃ

અથ સ્વાધીન-ભર્તૃકા-
સ્વાયત્તાસન્ન-પતિકા હૃષ્ટા સ્વાધીન-વલ્લભા ।
અસ્યાસ્ તુ ચેષ્ટાઃ કથિતાઃ સ્મર-પૂજા-મહોત્સવઃ । 150
વન-કેલિ-જલ-ક્રીડા-કુસુમાપચયાદયઃ

યથા મમૈવ-
સલીલં ધમ્મિલ્લે દર-હસિત-કહ્લાર-રચનાં
કપોલે સોત્કમ્પં મૃગ-મદ-મયં પત્ર-તિલકમ્ ।
કુચાભોગે કુર્વન્ લલિત-મકરીં કુઙ્કુમ-મયીં
યુવા ધન્યઃ સોઽ યં મદયતિ ચ નિત્યં પ્રિયતમામ્

ઉત્તમા મધ્યમા નીચેત્ય્ એવં સર્વાઃ સ્ત્રિયસ્ ત્રિધા

151
તત્રોત્તમા-
અભિજાતૈર્ ભોગ-તૃપ્તૈર્ ગુણિભિર્ યા ચ કામ્યતે ।
ગૃહ્ણાતિ કારણે કોપમ્ અનુનીતા પ્રસીદતિ

152
વિદધત્ય્ અપ્રિયં પત્યૌ સ્વયમ્ આચરતિ પ્રિયમ્ ।
વલ્લભે સાપરાધેઽ પિ તૂષ્ણીં તિષ્ઠતિ સોત્તમા

153
અથ મધ્યમા-
પુંસઃ સ્વયં કામયતે કામ્યતે યા ચ તૈર્ વધૂઃ ।
સક્રોધે ક્રુધ્યતિ મુહુઃ સાનૃતેઽ નૃત-વાદિની

154
સાપકારેઽ પકર્ત્રી સ્યાત્ સ્નિગ્ધે સ્નિહ્યતિ વલ્લભે ।
એવમ્ આદિ-ગુણોપેતા મધ્યમા સા પ્રકીર્તિતા

155
અથ નીચા-
અકસ્માત્ કુપ્યતિ રુષં પ્રાર્થિતાપિ ન મુઞ્ચતિ ।
સુરૂપં વા કુરૂપં વા ગુણવન્તમ્ અથાગુણમ્

156
સ્થવિરં તરુણં વાપિ યા વા કામયતે મુહુઃ ।
ઈર્ષ્યા-કોપ-વિવાદેષુ નિયતા સાધમા સ્મૃતા

157
આસામ્ ઉદાહરણાનિ લોકત એવાવગન્તવ્યાનિ ।
સ્વીયા ત્રયોદશ-વિધા વિવિધા ચ વરાઙ્ગના ।
વૈશિકૈવં ષોડશધા તાશ્ ચાવસ્થાભિર્ અષ્ટભિઃ

158
એકૈકમ્ અષ્ટધા તાસામ્ ઉત્તમાદિ-પ્રભેદતઃ ।
ત્રૈવિધ્યમ્ એવં સ-ચતુરશીતિસ્ ત્રિશતી ભવેત્

159
અવસ્થા-ત્રયમ્ એવેતિ કેચિદ્ આહુઃ પર-સ્ત્રિયાઃ

યથા-
ત્ર્ય્-અવસ્થૈવ પર-સ્ત્રી સ્યાત્ પ્રથમં વિરહોન્મનાઃ ।
તતો æભિસારિકા ભૂત્વાભિસરન્તી વ્રજેત્ સ્વયં

સઙ્કેતાચ્ ચેત્ પરિભ્રષ્ટા વિપ્રલબ્ધા ભવેત્ પુનઃ ।
પરાધીન-પતિત્વેન નાન્યાવસ્થાત્ર સઙ્ગતા

ઇતિ । (ભાવ-પ્રકાશ)
અથ નાયિકા-સહાયાઃ-
આસાં દૂત્યઃ સખી ચેટી લિઙ્ગિની પ્રતિવેશિની । 160
ધાત્રેયી શિલ્પકારી ચ કુમારી કથિની તથા ।
કારુર્ વિપ્રશ્નિકા ચેતિ નેતૃ-મિત્ર-ગુણાન્વિતાઃ

161
લિઙ્ગિની પણ્ડિત-કૌશિક્યાદિઃ । પ્રતિવેશિની સમીપ-ગૃહ-વર્તિની । શિલ્પ-કારી વીણા-વાદનાદિ-નિપુણા । કારૂ રજક્યાદિઃ । વિપ્રશ્નિકા દૈવજ્ઞા । શેષાઃ પ્રસિદ્ધાઃ । ઇતર-રસાલમ્બનાનામ્ અનતિ-નિરૂપણીયતયા પૃથક્-પ્રકરણારમ્ભસ્યાનુપયોગાત્ તત્-તદ્-રસ-પ્રસઙ્ગ એવ નિરૂપણં કરિષ્યામઃ ॥
ઇતિ નાયિકા-પ્રકરણમ્ ॥
અથ શૃઙ્ગારસ્યોદ્દીપન-વિભાવઃ-
ઉદ્દીપનં ચતુર્ધા સ્યાદ્ આલમ્બન-સમાશ્રયમ્ ।
ગુણ-ચેષ્ટાલઙ્કૃતયસ્ તટસ્થાશ્ ચેતિ ભેદતઃ

162
તત્ર ગુણાઃ-
યૌવનં રૂપ-લાવણ્યે સૌન્દર્યમ્ અભિરૂપતા ।
માર્દવં સૌકુમાર્યં ચેત્ય્ આલમ્બન-ગતા ગુણાઃ

163
તત્ર યૌવનમ્-
સર્વાસામ્ અપિ નારીણાં યૌવનં તુ ચતુર્વિધમ્ ।
પ્રતિયૌવનમ્ એતાસાં ચેષ્ટિતાનિ પૃથક્ પૃથક્

164
તત્ર પ્રથમ-યૌવનમ્-
ઈષચ્-ચપલ-નેત્રાન્તં સ્મર-સ્મેર-મુખામ્બુજમ્ ।
સ-ગર્વ-જરજોગણ્ડમ્ અસમગ્રારુણાધરમ્

165
લાવણ્યોદ્ભેદ-રમ્યાઙ્ગં વિલસદ્-ભાવ-સૌરભમ્ ।
ઉન્મીલિતાઙ્કુર-કુચમ્ અસ્ફુટાઙ્ગક-સન્ધિકમ્

166
પ્રથમં યૌવનં તત્ર વર્તમાના મૃગેક્ષણા ।
અપેક્ષતે મૃદુ-સ્પર્શં સહતે નોદ્ધતાં રતિમ્

167
સખી-કેલિ-રતા સ્વાઙ્ગ-સંસ્કાર-કલિતાદરા ।
ન કોપ-હર્ષૌ ભજતે સપત્ની-દર્શનાદિષુ । 168
નાતિરજ્યતિ કાન્તસ્ય સઙ્ગમે કિં તુ લજ્જતે

યથા-
વિસ્તારી સ્તન-ભાર એષ ગમિતો ન સ્વોચિતામ્ ઉન્નતિં
રેખોદ્ભાસિ તથા વલિ-ત્રયમ્ ઇદં ન સ્પષ્ટ-નિમ્નોત્તમ્ ।
મધ્યેઽ સ્યા ઋજુ-રાયતાર્ધ-કપિશા રોમાવલી દૃશ્યતે
રમ્યં યૌવન-શૈશવ-વ્યતિકરોન્મિશ્રં વયો વર્તતે

(દશરૂપકાવલોકેઽ પિ ઉદ્ધૃતમ્ ઇદમ્)
અસ્યાશ્ ચેષ્ટા, યથા મમૈવ-
આવિર્ભવત્-પ્રથમ-દર્શન-સાધ્વસાનિ
સાવજ્ઞમ્ આદૃત-સખી-જન-જલ્પિતાનિ ।
સ-વ્યાજ-કોપ-મધુરાણિ ગિરેઃ સુતાયા
વઃ પાન્તુ નૂતન-સમાગમ-ચેષ્ટિતાનિ

અથ દ્વિતીય-યૌવનમ્-
સ્તનૌ પીનૌ તનુર્ મધ્યઃ પાણિપાદસ્ય રક્તિમા । 169
ઊરૂ કરિકરાકારાવ્ અઙ્ગં વ્યક્તાઙ્ગ-સન્ધિકમ્ ।
નિતમ્બો વિપુલો નાભિર્ ગભીરા જઘનં ઘનમ્

170
વ્યક્તા રોમાવલી સ્નૈગ્ધ્યમ્ અઙ્ગ-કેશરદાક્ષિષુ ।
દ્વિતીય-યૌવને તેન કલિતા વામ-લોચના

171
સખીષુ સ્વાશયજ્ઞાસુ સ્નિગ્ધા પ્રાયેણ માનિની ।
ન પ્રસીદત્ય્ અનુનયે સપત્નીષ્વ્ અભ્યસૂયિની

172
નાપરાધાન્ વિષહતે પ્રણયેર્ષ્યાકષાયિતા ।
રતિ-કેલિષ્વ્ અનિભૃતા ચેષ્ટતે ગર્વિતા રહઃ

173
યથા-
તન્વી શ્યામા શિખરી-દશના પક્વ-બિમ્બાધરૌષ્ઠી
મધ્યે ક્ષામા ચકિત-હરિણી-પ્રેક્ષણા નિમ્ન-નાભિઃ ।
શ્રોણી-ભારાદ્ અલસ-ગમના સ્તોક-નમ્રા સ્તનાભ્યાં
યા તત્ર સ્યાદ્ યુવતી-વિષયે સૃષ્ટિર્ આદ્યૈવ ધાતુઃ

[મે.દૂ. 2.22]
અથ તૃતીય-યૌવનમ્-
અસ્નિગ્ધતા નયનયોર્ ગણ્ડયોર્ મ્લાન-કાન્તિતા ।
વિચ્છાયતા ખર-સ્પર્શોઽ પ્ય્ અઙ્ગાનાં શ્લથતા મનાક્

174
અધરે મસૃણો રાગસ્ તૃતીયે યૌવને ભવેત્ ।
તત્ર સ્ત્રીણામ્ ઇયં ચેષ્ટા રતિ-તન્ત્ર-વિદગ્ધતા

175
વલ્લભસ્યાપરિત્યાગસ્ તદાકર્ષણ-કૌશલમ્ ।
અનાદરોઽ પરાધેષુ સપત્નીષ્વ્ અપ્ય્ અમત્સરઃ

176
યથા આનન્દ-કોશ-પ્રહસને-
વક્ત્રૈઃ પ્રયત્ન-વિકચૈર્ વલિભૈશ્ ચ ગણ્ડૈર્
મધ્યૈશ્ ચ માંસલતરૈઃ શિથિલૈર્ ઉરોજૈઃ ।
ઘણ્ટા-પથે રતિપતેર્ અપિ નૂનમ્ એતા
વૃન્તશ્લથાનિ કુસુમાનિ વિડમ્બયન્તિ

અથ ચતુર્થ-યૌવનમ્-
જર્જરત્વં સ્તન-શ્રોણિ-ગણ્ડોરુ-જઘનાદિષુ ।
નિર્માંસતા ચ ભવતિ ચતુર્થે યૌવને સ્ત્રિયાઃ

177
તત્ર ચેષ્ટા રતિ-વિધાવ્ અનુત્સાહોઽ સમર્થતા ।
સપત્નીષ્વ્ આનુકૂલ્યં ચ કાન્તેનાવિરહ-સ્થિતિઃ

178
યથા આનન્દ-કોશ-પ્રહસને-
ક્ષામૈશ્ ચ ગણ્ડ-ફલકૈર્ વિરલૈશ્ ચ દન્તૈર્
લમ્બૈઃ કુચૈર્ ગત-કથા-પ્રચુરૈઃ પ્રસઙ્ગૈઃ ।
અઙ્ગૈર્ અયત્ન-શિથિલૈશ્ ચ કદાપ્ય્ અસેવ્યા
ભર્તુઃ પણાન્ અભિલષન્ત્ય્ અહહાલસાઙ્ગ્યઃ

તત્ર શૃઙ્ગાર-યોગ્યત્વં સરસાહ્લાદ-કારણમ્ ।
આદ્ય-દ્વિતીયયોર્ એવ ન તૃતીય-ચતુર્થયોઃ

179
અથ રૂપમ્-
અઙ્ગાન્ય્ અભૂષિતાન્ય્ એવ પ્રક્ષેપાદ્યૈર્ વિભૂષણૈઃ ।
યેન ભૂષિતવદ્ ભાતિ તદ્ રૂપમ્ ઇતિ કથ્યતે

180
યથા-
સ્થાતું વિમુક્તાભરણા વિમાલ્યા
ભૂયોઽ સહા ભૂષયિતું શરીરમ્ ।
અગાદ્ બહિઃ કાચિદ્ ઉદાર-રૂપા
યાં વીક્ષ્ય લજ્જાં દધિરે સભૂષાઃ

અથ લાવણ્યમ્-
મુક્તાફલેષુ છાયાયાસ્ તરલત્વમ્ ઇવાન્તરા ।
પ્રતિભાતિ યદ્ અઙ્ગેષુ લાવણ્યં તદ્ ઇહોચ્યતે

181
યથા-
અઙ્ગેષુ સ્ફટિકાદર્શ-દર્શનીયેષુ જૃમ્ભતે ।
અમલા કોમલા કાન્તિર્ જ્યોત્સ્નેવ પ્રતિબિમ્બિતા

અથ સૌન્દર્યમ્-
અઙ્ગ-પ્રત્યાન્ગકાનાં યઃ સન્નિવેશો યથોચિતમ્ ।
સુસ્લિષ્ટ-સન્ધિ-બન્ધઃ સ્યાત્ તત્ સૌન્દર્યમ્ ઇતીર્યતે

182
યથા-
દીર્ઘાક્ષં શરદ્-ઇન્દુ-કાન્તિ-વદનં બાહૂ નતાવંસયોઃ
સઙ્ક્ષિપ્તં નિવિડોન્નત-સ્તનમ્ ઉરઃ પાર્શ્વે પ્રમૃષ્ટે ઇવ ।
મધ્યઃ પાણિમ્ ઇતો નિતમ્બિ જઘનં પાદાવરાલઙ્ગુલી
છન્દો નર્તયિતુર્ યથૈવ મનસિ શ્લિષ્ટં તથાસ્યા વપુઃ

(માલવિકાગ્નિ-મિત્રમ્ 2.3)
અથ અભિરૂપતા-
યદાત્મીય-ગુણોત્કર્ષૈર્ વસ્ત્વ્ અન્યન્ નિકટ-સ્થિતમ્ ।
સારૂપ્યં નયતિ પ્રાજ્ઞૈર્ આભિરૂપ્યં તદ્ ઉચ્યતે

183
યથા-
એકોઽ પિ ત્રય ઇવ ભાતિ કન્દુકોઽ યં
કાન્તાયાઃ કરતલ-રાગ-રક્ત-રક્તઃ ।
ભૂમૌ તચ્-ચરણ-નખાંશુ-ગૌર-ગૌરઃ
ખસ્થઃ સન્ નયન-મરીચિ-નીલ-નીલઃ

(ભોજ-ચરિત્રે 298)
અથ માર્દવમ્-
સ્પૃષ્ટં યત્રાઙ્ગમ્ અસ્પૃષ્ટમ્ ઇવ સ્યાન્ માર્દવં હિ તત્

184અબ્
યથા-
યાભ્યાં દુકૂલાન્તર-લક્ષિતાભ્યાં
વિસ્રંસતે સ્નૈગ્ધ્ય-ગુણેન દૃષ્ટિઃ ।
નિર્માણ-કાલેઽ પિ તતસ્ તદ્-ઊર્વોઃ
સંસ્પર્શ-શઙ્કા ન વિધેઃ કરાભ્યામ્

અત્ર અમૂર્તાપિ દૃષ્ટિર્ વિસ્રંસતે । મૂર્તૌ કરૌ કિમ્ ઉતેતિ શ્લક્ષ્ણત્વાતિશય-કથનાન્ માર્દવમ્ ।
અથ સૌકુમાર્યમ્-
યા સ્પર્શાસહતાઙ્ગેષુ કોમલસ્યાપિ વસ્તુનઃ । 184ચ્દ્
તત્ સૌકુમાર્યં ત્રેધા સ્યાન્ મુખ્ય-મધ્યાધમ-ક્રમાત્

અથ ઉત્તમ-સૌકુમાર્યમ્-
અઙ્ગં પુષ્પાદિ-સંસ્પર્શાસહં યેન તદ્ ઉત્તમમ્

185
યથા-
મહાર્હ-શય્યા-પરિવર્તન-ચ્યુતૈઃ
સ્વકેશ-પુષ્પૈર્ અપિ યા સ્મ દૂયતે ।
અશેત સા બાહુ-લતોપધાયિની
નિષેદુષી સ્થણ્ડિલ એવ કેવલે

[કુ.સં. 5.12]
અત્ર યદ્યપ્ય્ ઉત્તરાર્ધે સ્થણ્ડિલ-સ્પર્શ-સહત્વમ્ ઉક્તમ્ । તથાપિ સ્થિરાગ્રહસ્યૈવ મનસઃ ક્લેશ-સહિષ્ણુત્વં પ્રતીયતે ન પુનઃ શરીરસ્યેત્ય્ અત્રોત્તમ-સૌકુમાર્યમ્ ઉપપદ્યતે ।
અથ મધ્યમ-સૌકુમાર્યમ્-
ન સહેત કર-સ્પર્શં યેનાઙ્ગં મધ્યમં હિ તત્

186અબ્
યથા-
લાક્ષાં વિધાતુમ્ અવલમ્બિત-માત્રમ્ એવ
સખ્યાઃ કરેણ તરુણામ્બુજ-કોમલેન ।
કસ્યાશ્ચિદ્ અગ્ર-પદમ્ આશુ બભૂવ રક્તં
લાક્ષા-રસઃ પુનર્ અભૂન્ ન તુ ભૂષણાય

(ઉત્પ્રેક્ષા-વલ્લભસ્યેતિ સૂક્તિ-મુક્તાવલિઃ)
અથ અધમ-સૌકુમાર્યમ્-
યેનાઙ્ગમાતપાદીનામ્ અસહં તદ્ ઇહાધમમ્

186
યથા-
આમોદમ્ આમોદનમ્ આદધાનં
નિલીન-નીલાલક-ચઞ્ચરીકમ્ ।
ક્ષણેન પદ્મા-મુખ-પદ્મમ્ આસીત્
ત્વિષા રવેઃ કોમલયાપિ તામ્રમ્

તચ્-ચેષ્ટા લીલા-વિલાસાદયઃ । તેઽ પ્ય્ અનુભાવ-પ્રકરણે વક્ષ્યન્તે ।
અથ અલઙ્કૃતિઃ-
ચતુર્ધાલઙ્કૃતિર્ વાસો-ભૂષા-માલ્યાનુલેપનૈઃ

187અબ્
તત્ર વસ્ત્રાલઙ્કારો, યથા-
ક્ષીરોદ-વેલેવ સફેન-પુઞ્જા
પર્યાપ્ત-ચન્દ્રેવ શરત્-ત્રિયામા ।
નવં નવ-ક્ષૌમ-નિવાસિની સા
ભૂયો બભૌ દર્પણમ્ આદધાના

[કુ.સં. 7.26]
ભૂષાલઙ્કારો, યથા-
સા સમ્ભવદ્ભિઃ કુસુમૈર્ લતેવ
જ્યોતિર્ભિર્ ઉદ્યદ્ભિર્ ઇવ ત્રિયામા । સરિદ્ વિહઙ્ગૈર્ ઇવ લીયમાનૈર્
આમુચ્યમાનાભરણા ચકાશે

[કુ.સં. 7.27]
માલ્યાનુલેપનાલઙ્કારો, યથા-
આલોલૈર્ અનુમીયતે મધુકરૈઃ કેશેષુ માલ્ય-ગ્રહઃ
કાન્તિઃ કાપિ કપોલયોઃ પ્રથયતે તામ્બૂલમ્ અન્તર્ગતમ્ ।
અઙ્ગાનામ્ અનુભૂયતે પરિમલૈર્ આલેપન-પ્રક્રિયા
વેષઃ કોઽ પિ વિદગ્ધ એષ સુદૃશઃ સૂતે સુખં ચક્ષુષોઃ

અથ તટસ્થાઃ-
તટસ્થાશ્ ચન્દ્રિકા ધારા-ગૃહ-ચન્દ્રોદયાવ્ અપિ । 187
કોકિલાલાપમ્ આકન્દ-મન્દ-મારુત-ષટ્-પદાઃ ।
લતા-મણ્ડપ-ભૂગેહ-દીર્ઘિકા-જલ-દારવાઃ

188
પ્રાસાદ-ગર્ભ-સઙ્ગીત-ક્રીડાદ્રિ-સરિદ્-આદયઃ ।
એવમ્ ઊહ્યા યથા કાલમ્ ઉપભોગોપયોગિનઃ

189
તત્ર ચન્દ્રિકાય ઉદ્દીપનત્વમ્, યથા-
દુરાસદે ચન્દ્રિકયા સખી-ગણૈ-
ર્લતાલિ-કુઞ્જે લલિતા નિગૂહિતા ।
ચકોર-ચઞ્ચુ-ચ્યુત-કૌમુદી-કણં
કુતોઽ પિ દૃષ્ટ્વા ભજતિ સ્મ મૂર્ચ્છનામ્

ધારા-ગૃહસ્ય, યથા-
સા ચન્દ્રકાન્તામ્ અપિ ચન્દ્ર-કાન્ત-
વેદીમ્ અધિષ્ઠાતુમ્ અપારયન્તી ।
ધારા-ગૃહં પ્રાપ્ય તદ્ અપ્ય્ અનઙ્ગ-
ઘોરાસિધારા-ગૃહમ્ અન્વમંસ્ત

ચન્દ્રોદયસ્ય, યથા-
ચન્દ્ર-બિમ્બમ્ ઉદયાદ્રિમ્ આગતં
પશ્ય તેન સખિ વઞ્ચિતા વયમ્ ।
અત્ર કિં નિજ-ગૃહં નયસ્વ માં
તત્ર વા કિમ્ ઇતિ વિવ્યથે વધૂઃ

કોકિલાલાપસ્ય, યથા-
ચૂતાઙ્કુરાસ્વાદ-કષાય-કણ્ઠઃ
પુંસ્કોકિલો યન્ મધુરં ચુકૂજ ।
મનસ્વિની-માન-વિઘાત-દક્ષં
તદ્ એવ જાતં વચનં સ્મરસ્ય

[કુ.સં. 3.32]
માકન્દસ્ય, યથા-
ચિર-લાલિત એષ બાલ-ચૂતઃ
સ્વકરાવર્જિત-કુમ્ભ-વારિ-સેકૈઃ ।
કુસુમાયુધ-સાયકાન્ પ્રસૂતે
પયસા પન્નગ-વર્ધન્ં તદ્ એતત્

માકન્દ ઇત્ય્ અશોકાદીનામ્ ઉપલક્ષણમ્ ।
મન્દ-મારુતસ્ય, યથા-
ભૃશં નિપીતો બુજગાઙ્ગનાભિર્
વિનિર્ગતસ્ તદ્-ગરલેન સાકમ્ ।
તદ્ અન્યથા ચેત્ કથમ્ અક્ષિણોત્ તામ્
અદક્ષિણો દક્ષિણ-માતરિશ્વા

ષટ્પદ-સ્વનસ્ય, યથા-
મધુવ્રતાનાં મદ-મન્થરાણાં
મન્ત્રૈર્ અપૂર્વૈર્ ઇવ મઞ્જુનાદૈઃ ।
મધુશ્રિયો માનવતી-જનાનાં
માન-ગ્રહોચ્ચાટનમ્ આચરન્તિ

લતા-મણ્ડપસ્ય, યથા-
એષા પૂગવની પ્રફુલ્લ-કુસુમા પર્યન્ત-ચૂત-દ્રુમા
તન્-મધ્યેઽ પિ સરોવરં નિધુવનાન્તાનન્દ-મન્દાનિલમ્ ।
તત્-તીરે કદલી-ગૃહં વિલસિતં તસ્યાન્તરે મલ્લિકા-
વલ્લી-મણ્ડપમ્ અત્ર સા સુનયના ત્વન્-માર્ગમ્ અવેક્ષતે

ભૂગેહસ્ય, યથા-
કાલાગરૂદ્ગાર-સુગન્ધિ-ગન્ધ-
ધૂપાધિવાસાશ્રય-ભૂ-ગૃહેષુ ।
ન તત્રસુર્ માઘ-સમીરણેભ્યઃ
શ્યામાકુચોષ્માશ્રયિણઃ પુમાંસઃ

દીર્ઘિકાયા, યથા-
એતસ્મિન્ મદ-કલ-મલ્લિકાક્ષ-પક્ષ-
વ્યાધૂત-સ્ફુરદ્-ઉરુ-દણ્ડ-પુણ્ડરીકાઃ ।
બાષ્પામ્ભઃ પરિપતનોદ્ગમાન્તરાલે
દૃશન્તામ્ અવિરહિત-શ્રિયો વિભાગાઃ

(માલતી-માધવ 9.14)
જલદારવસ્ય, યથા-
મનસ્વિનીનાં મનસોઽ પિ માનસ્
તથાપનીતો ઘન-ગર્જિતેન ।
યથોપગૂઢાઃ પ્રથિતાગસોઽ પિ
ક્ષણં વિદગ્ધાઃ કુપિતા ઇવાસન્

અત્ર જલદારવ-ગ્રહણં વિદ્યુદ્-આદીનામ્ અપ્ય્ ઉપલક્ષણમ્ । વિદ્યુતો, યથા-
વર્ષાસુ તાસુ ક્ષણ-રુક્-પ્રકાશા-
દ્ગોપાઙ્ગના માધવમ્ આલિલિઙ્ગ ।
વિદ્યુચ્ ચ સા વીક્ષ્ય તદ્-અઙ્ગ-શોભાં
હ્રીણેવ તૂર્ણં જલદં જગાહે

પ્રાસાદ-ગર્ભસ્ય, યથા-
ગોપાનસી-સંશ્રિત-બર્હિણેષુ
કપોત-પાલી-સ્થ-કપોતકેષુ ।
પ્રાસાદ-ગર્ભેષુ રસાદ્વિતીયો
રેમે પયોદાનિલ-દુર્ગમેષુ

સઙ્ગીતસ્ય, યથા-
માધવો મધુર-માધવી-લતા-
મણ્ડપે પટુ-રટન્-મધુવ્રતે ।
સંજગૌ શ્રવણ-ચારુ ગોપિકા-
માન-મીન-વડિશેન વેણુના

ક્રીડાદ્રેર્, યથા-
નીચૈર્ આખ્યં ગિરિમ્ અધિવસેસ્ તત્ર વિશ્રામ-હેતોસ્
ત્વત્-સમ્પર્કાત્ પુલકિતમ્ ઇવ પ્રૌઢ-પુષ્પૈઃ કદમ્બૈઃ ।
યઃ પુણ્ય-સ્ત્રી-રતિ-પરિમલોદ્ગારિભિર્ નાગરાણામ્
ઉદ્દામાનિ પ્રથયતિ શિલા-વેશ્મભિર્ યૌવનાનિ

[મે.દૂ. 1.26]
સરિતો, યથા-
અથોર્મિ-માલોન્મદ-રાજ-હંસે
રોધો-લતા-પુષ્પ-વહે સરય્વાઃ ।
વિહર્તુમ્ ઇચ્છા વનિતા-સખસ્ય
તસ્યામ્ભસિ ગ્રીષ્મ-સુખે બભૂવ

(ર.વં. 16.54)
ઇત્ય્ આદ્ય્ અન્યદ્ અપ્ય્ ઉદાહાર્યમ્ ।
--ઓ)0(ઓ--
અથાનુભાવાઃ-
આલમ્બન-ગતાશ્ ચેષ્ટા અનુભાવા વિવક્ષિતાઃ ।
ભાવં મનોગતં સાક્ષાત્ સ્વ-હેતું વ્યઞ્જયન્તિ યે ।
તેઽ નુભાવા ઇતિ ખ્યાતા ભ્રૂ-ક્ષેપ-સ્મિતાદયઃ

190
તે ચતુર્ધા ચિત્ત-ગાત્ર-વાગ્-બુદ્ધ્યારમ્ભ-સમ્ભવાઃ ।
તત્ર ચ ભાવો હાવો હેલા શોભા કાન્તિ-દીપ્તી ચ

191
પ્રાગલ્ભ્યં માધુર્યં ધૈર્યૌદાર્યં ચ ચિત્તજા ભાવાઃ ।
નિર્વિકારસ્ય ચિત્તસ્ય ભાવઃ સ્યાદ્ આદિ-વિક્રિયા

192
તત્ર ભાવઃ, તથોક્તં હિ પ્રાક્તનૈર્ અપિ-
ચિત્તસ્યાવિકૃતિઃ સત્ત્વં વિકૃતેઃ કારણે સતિ ।
તત્રાદ્યા વિક્રિયા ભાવો બીજસ્યાદિ-વિકારવત્

ઇતિ ।
(fરોમ્ શારદતનયઽસ્ ભાવ-પ્રકાશ)
ભાવો, યથા મમૈવ-
બાલા પ્રસાધન-વિધૌ નિદધાતિ ચિત્તં
દત્તાદરા પરિણયે મણિ-પુત્રિકાણામ્ ।
સા શઙ્કતે નિજ-સખી-જન-મન્દ-હાસૈર્
આલક્ષ્યતે તદ્ ઇહ ભાવનવાવતારઃ

(અબોવે 1.154)
અત્ર પૂર્વં શૈશવેન રસાનભિજ્ઞસ્ય ચિત્તસ્ય પ્રસાધન-વિધિત્સા-પાઞ્ચાલિકા-પરિણયાદર-સખી-જન-હાસ-શઙ્કાદીનાં તત્-પ્રથમમ્ એવ સમ્ભૂતત્વાદ્ ભાવઃ ।
અથ હાવઃ-
ગ્રીવા-રેચક-સંયુક્તો ભ્રૂ-નેત્રાદિ-વિલાસ-કૃત્ ।
ભાવ ઈષત્-પ્રકાશો યઃ સ હાવ ઇતિ કથ્યતે

193
યથા-
ધાત્રી-વચોભિર્ ધ્વનિ-મર્મ-ગર્ભૈઃ
ક્ષણં સરોષ-સ્મિત-માત્ત-લજ્જા ।
પાઞ્ચાલિકા-દ્વન્દ્વમ્ અયોજયત્ સા
સમ્બન્ધિની સ્વસ્ય સખી-જનસ્ય

અત્ર ચિત્ત-વિકારાણાં રોષ-હર્ષ-લજ્જાદીનાં કુટિલેક્ષણ-સ્મિત-નતાનનત્વાદિભિર્ ઈષત્-પ્રકાશનાદ્ અયં હાવઃ ।
અથ હેલા-
નાના-વિકારૈઃ સુવ્યક્તઃ શૃઙ્ગારાકૃતિ-સૂચકૈઃ ।
હાવ એવ ભવેદ્ ધેલા લલિતાભિનયાત્મિકા

194
યથા-
વિવૃણ્વતી શૈલ-સુતા ભાવમ્ અઙ્ગૈઃ
સ્ફુરદ્ બાલ-કદમ્બ-કલ્પૈઃ ।
સાચીકૃતા ચારુતરેણ તસ્થૌ
મુખેન પર્યસ્ત-વિલોચનેન

[કુ.સં. 3.68]
અત્ર રોમાઞ્ચ-મુખ-સાચીકરણ-પર્યસ્ત-વિલોચનત્વાદિ-વિકારૈશ્ ચિત્ત-વ્યાપારસ્યાતિપ્રકાશત્વેન હેલા ।
તત્ર શોભા--
સા શોભા રૂપ-ભોગાદ્યૈર્ યત્ સ્યાદ્ અઙ્ગ-વિભૂષણમ્

195અબ્
યથા-
અશિથિલ-પરિરમ્ભાદ્ અર્ધ-શિષ્ટાઙ્ગ-રાગામ્
અવિરત-રત-વેગાદ્ અંસ-લમ્બોરુ-ચૂલીમ્ ।
ઉષસ્ ઇ શયન-ગેહાદ્ ઉચ્ચલન્તીં સ્ખલન્તીં
કર-તલ-ધૃત-નીવીં કાતરાક્ષીં ભજામઃ

અથ કાન્તિઃ--
શોભૈવ કાન્તિર્ આખ્યાતા મન્મથાપ્યાયનોજ્જ્વલા

195ચ્દ્
યથા-
ઉત્તિષ્ઠન્ત્યા રતાન્તે ભરમ્ ઉરગપતૌ પાણિનૈકેન કૃત્વા
ધૃત્વા ચાન્યેન વાસઃ શિથિલિત-કવરી-ભારમ્ અંસે વહન્ત્યાઃ ।
ભૂયસ્ તત્-કાલ-કાન્તિ-દ્વિગુણિત-સુરત-પ્રીતિના શૌરિણા વઃ
શય્યામ્ આલિઙ્ગ્ય નીતં વપુર્ અલસ-લસદ્-બાહુ લક્ષ્મ્યાઃ પુનાતુ

(વેણી-સંહાર 1.3)
અત્ર પૂર્વ-રતાન્ત-જનિતાયા વપુઃ-કાન્તેર્ ઉત્તર-રતારમ્ભ-હેતુત્વાન્ મન્મથાપ્યાયકત્વમ્ ।
અથ દીપ્તિઃ--
કાન્તિર્ એવ વયો-ભોગ-દેશ-કાલ-ગુણાદિભિઃ ।
ઉદ્દીપિતાતિવિસ્તારં યાતા ચેદ્ દીપ્તિર્ ઉચ્યતે

196
યથા-
યત્ર સ્ત્રીણાં પ્રિયતમ-ભુજોચ્છ્વાસિતાલિઙ્ગિતાનામ્
અઙ્ગ-ગ્લાનિં સુરત-જનિતાં તન્તુ-જાલાવલમ્બાઃ ।
ત્વત્-સંરોધાપગમ-વિશદશ્ ચન્દ્ર-પાદૈર્ નિશીથે
વ્યાલુમ્પન્તિ સ્ફુટ-જલ-લવ-સ્યન્દિનશ્ ચન્દ્ર-કાન્તાઃ

[મેઘદૂત 2.9]
અત્ર પ્રિયતમાલિઙ્ગન-સૌધ-જ્યોત્સ્નાદિ-ગુણૈઃ સુરત-ગ્લાનિ-વ્યાલોપનાદ્ ઉત્તર-સુરતોત્સાહ-રૂપા દીપ્તિઃ પ્રતીયતે ।
અથ પ્રાગલ્ભ્યમ્--
નિઃશઙ્કત્વં પ્રયોગેષુ પ્રાગલ્ભ્યં પરિકીર્ત્યતે

197અબ્
શિષ્યતાં નિધુવનોપદેશિનઃ
શઙ્કરસ્ય રહસિ પ્રપન્નયા ।
શિક્ષિતં યુવતિ-નૈપુણં તયા
યત્ તદ્ એવ ગુરુ-દક્ષિણી-કૃતમ્

[કુ.સં. 8.17]
અત્ર ગુરુ-દક્ષિણી-કૃતમ્ ઇત્ય્ અનેન પ્રતિકરણ-રૂપં પ્રાગલ્ભ્યં પ્રતીયતે ।
અથ માધુર્યમ્--
માધુર્યં નામ ચેષ્ટાનાં સર્વાવસ્થાસુ માર્દવમ્

197ચ્દ્
યથા-
વામં સન્ધિ-સ્તિમિત-વલયં ન્યસ્ય હસ્તં નિતમ્બે
કૃત્વા શ્યામાવિટપ-સદૃશં સ્રસ્ત-મુક્તં દ્વિતીયમ્ ।
પાદાઙ્ગુષ્ઠાલુલિત-કુસુમે કુટ્ટિમે પાતિતાક્ષં
નૃત્તાદ્ અસ્યાઃ સ્થિતમ્ અતિતરાં કાન્તમ્ ઋજ્વાયતાર્ધમ્

(માલવિકાગ્નિ-મિત્રમ્ 2.6)
અત્ર પાદાઙ્ગુષ્ઠેન કુસુમ-લોલનાદિ-ક્રિયાણાં નૃત્તાન્ત-પરિશ્રાન્તાવ્ અપિ ચારુત્વાન્[*4] માધુર્યમ્ ।
[*4] નોતે થત્ ચારુતા, અસ્ fઓઉન્દ્ ઇન્ ઉજ્જ્વલ-નીલમણિ, ઇસ્ થે wઓર્દ્ ઉસેદ્ હેરે ઇન્ થે પ્લચે ઓf માર્દવ.
અથ ધૈર્યમ્-
સ્થિરા ચિત્તોન્નતિર્ યા તુ તદ્ ધૈર્યમ્ ઇતિ સંજ્ઞિતમ્

198અબ્
યથા-
અથ વિશ્વાત્મને ગૌરી સન્દિદેશ મિથઃ સખીમ્ ।
દાતા મે ભૂત્ભૃતાં નાથઃ પ્રમાણીક્રિયતામ્ ઇતિ

[કુ.સમ્. 6.1]
અથ ઔદાર્યમ્-
ઔદાર્યં વિનયં પ્રાહુઃ સર્વાવસ્થાનુગં બુધાઃ

198ચ્દ્
યથા-
કલ્યાણ-બુદ્ધેર્ અથવા તવાયં
ન કામ-ચારો મયિ શઙ્કનીયઃ ।
મમૈવ જન્માન્તર-પાતકાનાં
વિપાક-વિસ્ફૂર્જથુર્ અપ્રસહ્યઃ

(ર.વં. 14.62)
અત્રાનપરાધેઽ પિ નિષ્કાસયતો રામસ્યાનુપાલમ્ભાત્ સીતાયા ઔદાર્યં પ્રતીયતે । સર્વાવસ્થા-સમત્વાવિદિતેઙ્ગિતાકારત્વ-રૂપયોર્ લક્ષણયોશ્ ચિત્ત-ધૈર્ય એવાન્તર્ભૂતત્વાત્ ભોજ-રાજ-લક્ષિતૌ સ્થૈર્ય-ગામ્ભીર્ય-રૂપાવ્ અન્યૌ દ્વૌ ચિત્તારમ્ભૌ ચાસ્મદ્-ઉક્તે ધૈર્ય એવાન્તર્ભૂતાવ્ ઇતિ દશૈવ ચિત્તારમ્ભાઃ ।
અથ ગાત્રારમ્ભાઃ-
લીલા વિલાસો વિચ્છિત્તિર્ વિભ્રમઃ કિલકિઞ્ચિતમ્ ।
મોટ્ટાયિતં કુટ્ટમિતં બિબ્બોકો લલિતં તથા । 199
વિહૃતં ચેતિ વિજ્ઞેયા યોષિતાં દશ ગાત્રજાઃ

તત્ર લીલા-
પ્રિયાનુકરણં યત્ તુ મધુરાલાપ-પૂર્વકૈઃ । 200
ચેષ્ટિતૈર્ ગતિભિર્ વા સ્યાત્ સા લીલેતિ નિગદ્યતે

યથા-
દુષ્ટ-કાલિય તિષ્ઠાદ્ય કૃષ્ણોઽ હમ્ ઇતિ ચાપરા ।
બાહુમ્ આસ્ફોટ્ય કૃષ્ણસ્ય લીલા-સર્વસ્વમ્ આદદે

[વિ.પુ. 5.13.27]
અથ વિલાસઃ-
પ્રિય-સમ્પ્રાપ્તિ-સમયે ભ્રૂ-નેત્રાનન-કર્મણામ્ । 201
તાત્કાલિકો વિશેષો યઃ સ વિલાસ ઇતીરિતઃ

યથા-
બાલા સખી-તનુ-લતાન્તરિતા ભવન્તમ્
આલોક્ય મુગ્ધ-મધુરૈર્ અલસૈર્ અપાઙ્ગૈઃ ।
સિંહ-ક્ષમા-રમણ ચિત્તજ-મોહનાસ્ત્રૈર્
લક્ષ્મીર્ અભિત્તિ-લિખિતેવ ચિરં સમાસ્તે

અથ વિચ્છિત્તિઃ-
આકલ્પ-કલ્પનાલ્પાપિ વિચ્છિત્તિર્ અતિકાન્તિ-કૃત્

202
યથા-
આલોલૈર્ અવગમ્યતે મધુકરૈઃ કેશેષુ માલ્ય-ગ્રહઃ
કાન્તિઃ કાપિ કપોલયોઃ પ્રથયતે તામ્બૂલમ્ અન્તર્ગતમ્ ।
અઙ્ગાનામ્ અનુમીયતે પરિમલૈર્ આલેપન-પ્રક્રિયા
વેષઃ કોઽ પિ વિદગ્ધ એષ સુદૃશઃ સૂતે સુખં ચક્ષુષોઃ

અથ વિભ્રમઃ-
પ્રિયા-ગમન-વેલાયાં મદનાવેશ-સમ્ભ્રમાત્ ।
વિભ્રમોઽ ઙ્ગદ-હારાદિ-ભૂષા-સ્થાન-વિપર્યયઃ

203
યથા-
ચકાર કાચિત્ સિત-ચન્દનાઙ્કે
કાઞ્ચી-કલાપં સ્તન-ભાર-યુગ્મે ।
પ્રિયં પ્રતિ પ્રેષિત-દૃષ્ટિર્ અન્યા
નિતમ્બ-બિમ્બે ચ બબન્ધ હારમ્

અથ કિલકિઞ્ચિતમ્-
શોક-રોષાશ્રુ-હર્ષાદેઃ સઙ્કરઃ કિલ-કિઞ્ચિતમ્

204અબ્
યથા-
દત્તં શ્રુતં દ્યૂત-પણં સખીભ્યો
વિવક્ષતિ પ્રેયસિ કુઞ્ચિત-ભ્રૂઃ ।
કણ્ઠં કરાભ્યામ્ અવલમ્બ્ય તસ્ય
મુખં પિધત્તે સ્મ કપોલકેન

યથા વા-
રતિ-ક્રીડા-દ્યૂતે કથમ્ અપિ સમાસાદ્ય સમયં
મયા લબ્ધે તસ્યાઃ ક્વણિત-કલ-કણ્ઠાર્ધમ્ અધરે ।
કૃત-ભ્રૂ-ભઙ્ગાસૌ પ્રકટિત-વિલક્ષાર્ધ-રુદિત-
સ્મિત-ક્રોધોદ્ભ્રાન્તં પુનર્ અપિ વિદધ્યાન્ મયિ મુખમ્

(ધનિકસ્ય અવલોકઃ તો દ.રૂ. 2.39)
અથ મોટ્ટાયિતમ્-
સ્વાભિલાષ-પ્રકટમ્ મોટ્ટાયિતમ્ ઇતીરિતમ્

204
યથા મમૈવ-
આકર્ણ્ય કર્ણ-યુગલૈક-રસાયનાનિ
તન્વ્યા પ્રિયસ્ય ગદિતાનિ સખી-કથાસુ ।
આલોલ-કઙ્કણ-ઝણત્કરણાભિરામમ્
આવેલ્લિતે ભુજ-લતે લલિતાઙ્ગ-ભઙ્ગમ્

અથ કુટ્ટમિતમ્-
કેશાધરાદિ-ગ્રહણે મોદમાનેઽ પિ માનસે ।
દુઃખિતેવ બહિઃ કુપ્યેદ્ યત્ર કુટ્ટમિતં હિ તત્

205
યથા--
પાણિ-પલ્લવ-વિધૂનનમ્ અન્તઃ-
શીત્કૃતાનિ નયનાર્ધ-નિમેષાઃ ।
યોષિતાં રહસિ ગદ્ગદ-વાચામ્
અસ્ત્રતામ્ ઉપયયુર્ મદનસ્ય

[કિરાટ 9.50]
અત્ર રહસીતિ સામાન્ય-સૂચિતાનાં કેશાધર-ગ્રહણાદીનાં કાર્ય-ભૂતૈઃ પાણિ-પલ્લવ-વિધૂનન-સીત્કૃતાદિભિર્ બહિર્ એવ કોપસ્ય પ્રતીયમાનત્વાત્ કુટ્ટમિતમ્ ।
અથ બિબ્બોકઃ-
ઇષ્ટેઽ પ્ય્ અનાદરો ગર્વાન્ માનાદ્ બિબ્બોક ઈરિતઃ

206અબ્
ગર્વાદ્, યથા-
પુંસાનુનીતા શત-સામ-વાદૈર્
ગર્વાન્ નિરીહેવ ચુચુમ્બ કાચિત્ ।
અર્થાનભીષ્ટાન્ અપિ વામ-શીલાઃ
સ્ત્રિયઃ પરાર્થાન્ ઇવ કલ્પયન્તિ

માનાદ્, યથા-
નિર્વિભુજ્ય દશન-ચ્છદં તતો
વાચિ ભર્તુર્ અવધીરણા-પરા ।
શૈલ-રાજ-તનયા સમીપગામ્
આલલાપિ વિજયામ્ અહેતુકમ્

[કુ.સં. 8.49]
અત્ર સન્ધ્યા-નિમિત્તં માનાદ્ અનાદરેણ બિબ્બોકઃ ।
અથ લલિતમ્-
વિન્યાસ-ભઙ્ગિ-રઙ્ગાનાં ભ્રૂ-વિલાસ-મનોહરાઃ ।206
સુકુમારા ભવેદ્ યત્ર લલિતં તદ્-ઉદીરિતમ્

યથા-
ચરણ-કમલ-કાન્ત્યા દેહલીમ્ અર્ચયન્તી
કનક-મય-કવાટં પાણિના કમ્પયન્તી ।
કુવલય-મયમ્ અક્ષ્ણા તોરણં પૂરયન્તી
વરતનુર્ ઇયમ્ આસ્તે મન્દિરસ્યેવ લક્ષ્મીઃ

અથ વિહૃતમ્-
ઈર્ષ્યયા માન-લજ્જાભ્યાં ન દત્તં યોગ્યમ્ ઉત્તરમ્ । 207
ક્રિયયા વ્યજ્યતે યત્ર વિહૃતં તદ્ ઉદીરિતમ્

ઈર્ષ્યયા, યથા-
તથાગતાયાં પરિહાસ-પૂર્વં
સખ્યાં સખી વેત્ર-ભૃદ્ આબભાષે ।
આર્યે વ્રજાવોઽ ન્યત ઇત્ય્ અથૈનાં
વધૂર્ અસૂયાકુટિલં દદર્શ

અત્ર ન વ્રજાવ ઇત્ય્ ઉત્તરમ્ અદત્ત્વા કુટિલ-દર્શનેનૈવ વ્યઞ્જનાદ્ વિહૃતમ્ ।
માનેન, યથા-
અદ્યાપિ તન્-મનસિ સમ્પરિવર્તતે મે
રાત્રૌ મયિ ક્ષુતવતિ ક્ષિતિ-પાલ-પુત્ર્યા ।
જીવેતિ મઙ્ગલ-વચઃ પરિહૃત્ય રોષાત્
કર્ણેઽ ર્પિતં કનક-પત્રમ્ અનાલપન્ત્યા

[ચૌર-પઞ્ચાશિકા 11]
લજ્જયા, યથા-
અપ્ય્ અવસ્તુનિ કથા-પ્રવૃત્તયે
પ્રશ્ન-તત્પરમ્ અનઙ્ગ-શાસનમ્ ।
વીક્ષિતેન પરિગૃહ્ય પાર્વતી
મૂર્ધ-કમ્પમયમ્ ઉત્તરં દદૌ

[કુ.સં. 8.6]
ઇત્થં શ્રી-સિંહ-ભૂપેન સત્ત્વાલઙ્કાર-શાલિના । 208
કથિતાઃ સત્ત્વજાઃ સ્ત્રીણામ્ અલઙ્કારાસ્ તુ વિંશતિઃ

સત્ત્વાદ્ દશૈવ ભાવાદ્યા જાતા લીલાદયસ્ તુ ન । 209
અતો હિ વિંશતિર્ ભાવાઃ સાત્ત્વિકા ઇતિ નોચિતમ્

યુજ્યતે સાત્ત્વિકત્વં ચ ભાવાદિ-સહચારિણઃ । 210
લીલાદિ-દશકસ્યાપિ છત્રિ-ન્યાય-બલાત્ સ્ફુટમ્

ભોજેન ક્રીડિતં કેલિર્ ઇત્ય્ અન્યૌ ગાત્રજૌ સ્મૃતૌ । 211
અતો વિંશતિર્ ઇત્ય્ અત્ર સઙ્ખ્યેયં નોપપદ્યતે

તથા હિ લક્ષિતમ્ અનેનૈવ ચ-
ક્રીડિતં કેલિર્ ઇત્ય્ અન્યૌ ગાત્રારમ્ભાવ્ ઉદાહૃતૌ ।
બાલ્ય-યૌવન-કૌમાર-સાધારણ-વિહાર-ભાક્ ।
વિશેષઃ ક્રીડિતં કેલિસ્ તદ્ એવ દયિતાશ્રયમ્

ઇતિ ।
ઉદાહૃતં ચ । ક્રીડિતં, યથા-
મન્દાકિની-સૈકત-વેદિકાભિઃ
સા કન્દુકૈઃ કૃત્રિમ-પુત્રકૈશ્ ચ ।
રેમે મુહુર્ મધ્ય-ગતા સખીનાં
ક્રીડા-રસં નિર્વિશતીવ બાલ્યે

[કુ.સં. 7.29]
કેલિર્, યથા-
વ્યપોહિતું લોચનતો મુખાનિલૈર્
અપારયન્તં કિલ પુષ્પજં રજઃ ।
પયોધરેણોરસિ કાચિદ્ ઉન્મનાઃ
પ્રિયં જઘાનોન્નત-પીવર-સ્તની

[કિરાટ 8.19] ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે ભાવ-તત્ત્વ-વેદિના સિંહ-ભૂભુજા । 212
આદ્યઃ પ્રાગ્ એવ ભાવાદિ-સમુત્પત્તેશ્ ચ શૈશવે

કન્યા-વિનોદ-માત્રત્વાદ્ અનુભાવેષુ નેષ્યતે । 213
પ્રેમ-વિસ્રમ્ભ-માત્રત્વાન્ નાન્યસ્યાપ્ય્ અનુભાવતા ।
અતો વિંશતિર્ ઇત્ય્ એષા સઙ્ખ્યા સઙ્ખ્યાવતાં મતા

214
અથ પૌરુષ-સાત્ત્વિકાઃ-
શોભા વિલાસો માધુર્યં ધૈર્યં ગામ્ભીર્યમ્ એવ ચ ।
લલિતૌદાર્ય-તેજાંસિ સત્ત્વ-ભેદાસ્ તુ પૌરુષાઃ

215
તત્ર શોભા-
નીચે દયાધિકે સ્પર્ધા શૌર્યોત્સાહૌ ચ દક્ષતા ।
યત્ર પ્રકટતાં યાન્તિ સા શોભેતિ પ્રકીર્તિતા

216
નીચે દયાધિકે સ્પર્ધા, યથા-
ક્ષુદ્રાઃ સન્ત્રાસમ્ એનં વિજહિતહરયો ભિન્ન-શક્રેભ-કુમ્ભા
યુષ્મદ્-ગાત્રેષુ લજ્જાં દધતિ પરમમ્ અમી સાયકાઃ સમ્પતન્તઃ ।
સૌમિત્રે તિષ્ઠ પાત્રં ત્વમ્ અપિ ન હિ રુષાં નન્વ્ અહં મેઘનાદઃ
કિઞ્ચિદ્ ભ્રૂ-ભઙ્ગ-લીલા-નિયમિત-જલધિં રામમ્ અન્વેષયામિ

(હનુમન્-નાટકે 12.2)
અત્ર પ્રથમાર્ધે ક્ષુદ્ર-કપિ-વિષયે દયા, ઉત્તરાર્ધે રામ-વિષયા સ્પર્ધા ચેન્દ્રજિતઃ પ્રતીયતે । શૌર્યે સત્ત્વ-સારઃ । ઉત્સાહઃ સ્થૈર્યમ્ । દક્ષતા ક્ષિપ્ર-કારિત્વમ્ । એષાં નાયક-ગુણ-નિરૂપણાવસર એવોદાહરણાનિ દર્શિતાનિ ।
અથ વિલાસઃ-
વૃષભસ્યેવ ગમ્ભીરા ગતિર્ ધીરં ચ દર્શનમ્ ।
સસ્મિતં ચ વચો યત્ર સ વિલાસ ઇતીરિતઃ

217
ગમ્ભીર-ગમનં, યથા-
તાન્ અર્ઘ્યાન્ અર્ઘ્યમ્ આદાય દૂરં પ્રત્યુદ્યયૌ ગિરિઃ ।
નમયન્ સાર-ગુરુભિઃ પાદ-ન્યાસૈર્ વસુન્ધરામ્

[કુ.સં. 6.50]
ધીર-દૃષ્ટિર્, યથા-
તત્ ગમ્ભીરં વિનિવર્તિતેન
પ્રભાત-પઙ્કેરુહ-બન્ધુરેણ ।
અપશ્યદ્ અક્ષ્ણા મધુમાત્મજન્મા
પ્રત્યાબભાષે સ ચ દૈત્ય-દૂતમ્

સસ્મિતં વચો, યથા-
દ્યોતિતાન્તઃ-સભૈઃ કુન્દ-કુડ્મલાગ્ર-દતઃ સ્મિતૈઃ ।
સ્નપિતેવાભવત્ તસ્ય શુદ્ધ-વર્ણા સરસ્વતી

(માઘ. 2.7)
અથ માધુર્યમ્-
તન્ માધુર્યં યત્ર ચેષ્ટા-દૃષ્ટ્ય્-આદેઃ સ્પૃહણીયતા

218અબ્

મિસ્સિન્ગ્
યથા-
ઋજુતાં નયતઃ સ્મરામિ તે
શરમ્ ઉત્સઙ્ગ-નિષણ્ણ-ધન્વનઃ ।
મધુના સહ સસ્મિતાં કથાં
નયનોપાન્ત-વિલોકિતં ચ યત્

[કુ.સં. 4.23]
ધૈર્ય-ગામ્ભીર્યે તુ નાયક-ગુણ-વર્ણનાવસર એવોક્તે ।
અથ લલિતમ્-
શૃઙ્ગાર-પ્રચુરા ચેષ્ટા યત્ર તલ્ લલિતં ભવેત્

218ચ્દ્
યથા-
કપોલે જાનક્યાઃ કરિકલ-ભદન્ત-દ્યુતિ-મુષિ
સ્મર-સ્મેરં ગણ્ડોડ્ડમર-પુલકં વક્ત્ર-કમલમ્ ।
મુહુઃ પશ્યન્ શૃણ્વન્ રજનિચર-સેના-કલકલં
જટાજૂટ-ગ્રન્થિં દ્રઢયતિ રઘૂણાં પરિવૃઢઃ

(હનુમન્-નાટકે 1.19)
ઔદાર્ય-તેજસોર્ અપિ નાયક-પ્રસઙ્ગ એવ લક્ષણોદાહરણે પ્રોક્તે ।
અત્ર ગામ્ભીર્ય-ધૈર્યે દ્વે ચિત્તજે ગાત્રજાઃ પરે ।
એકે સાધારણાન્ એતાન્ મેનિરે ચિત્ત-ગાત્રયોઃ

219
અથ વાગ્-આરમ્ભાઃ-
આલાપશ્ ચ વિલાપશ્ ચ સંલાપશ્ ચ પ્રલાપકઃ ।
અનુલાપાપલાપૌ ચ સન્દેશશ્ ચાતિદેશકઃ

220
નિર્દેશશ્ ચોપદેશશ્ ચાપદેશો વ્યપદેશકઃ ।
એવં દ્વાદશધા પ્રોક્તા કીર્તિતા વાગ્-આરમ્ભા વિચક્ષણૈઃ

221
તત્ર આલાપઃ-
તત્રાલાપઃ પ્રિયોક્તિઃ સ્યાત્

222અ
યથા મમૈવ-
કસ્ તે વાક્યામૃતં ત્યક્ત્વા શૃણોત્ય્ અન્ય-ગિરં બુધઃ ।
સહકાર-રસં ત્યક્ત્વા નિમ્બં ચુમ્બતિ કિં શુકઃ

યથા વા-
ધત્સે ધાતુર્ મધુપ કમલે સૌખ્યમ્ અધ્યાસિકાયાં
મુગ્ધાક્ષીણાં વહસિ મૃધુના કુન્તલેનોપમાનમ્ ।
ચાપે કિં ચ વ્રજસિ ગુણતાં શમ્બરારેઃ કિમ્ અન્યત્
પૂજા-પુષ્પં ભવતિ ભવતો ભુક્ત-શેષં સુરાણામ્

અથ વિલાપઃ-
વિલાપો દુઃખજં વચઃ

222બ્
યથા-
સીતાં સ્વ-હસ્તેન વને વિમોક્તું
શ્રોતું ચ તસ્યાઃ પરિદેવિતાનિ ।
સુખેન લઙ્કા-સમરે મૃતં મામ્
અજીવયન્ મારુતિર્ આત્ત-વૈરઃ

[હ.ના. 14.91]
અથ સંલાપઃ-
ઉક્તિ-પ્રત્યુક્તિમદ્-વાક્યં સંલાપ ઇતિ કીર્તિતમ્

222ચ્દ્
યથા-
ભિક્ષાં પ્રદેહિ લલિતોત્પલ-પત્ર-નેત્રે
પુષ્પિણ્ય્ અહં ખલુ સુરાસુર-વન્દનીય ।
બાલે તથા યદિ ફલં ત્વયિ વિદ્યતે મે
વાક્યૈર્ અલં ફલ-ભુગ્ ઈશ પરોઽ સ્તિ યાહિ

અથ પ્રલાપઃ--
વ્યર્થાલાપઃ પ્રલાપઃ સ્યાત્

223અ
યથા-
મુખં તુ ચન્દ્ર-પ્રતિમં તિમં તિમં
સ્તનૌ ચ પીનૌ કઠિનૌ ઠિનૌ ઠિનૌ ।
કટિર્ વિશાલા રભસા ભસા ભસા
અહો વિચિત્રં તરુણી રુણી રુણી

અથ અનુલાપઃ-
અનુલાપો મુહુર્ વચઃ ॥401॥ 223બ્
યથા-
તમસ્ તમો નહિ નહિ મેચકાઃ કચાઃ
શશી શશી નહિ નહિ દૃક્-સુખં મુખમ્ ।
લતે લતે નહિ નહિ સુન્દરૌ કરૌ
નભો નભો નહિ નહિ ચારુ મધ્યમમ્

અથાપલાપઃ-
અપલાપસ્ તુ પૂર્વોક્તસ્યાન્યથા યોજનં ભવેત્

223ચ્દ્
યથા-
ત્વમ્ રુક્મિણી ત્વં ખલુ સત્યભામા
કિમ્ અત્ર ગોત્ર-સ્ખલનં મમેતિ । પ્રસાદયન્ વ્યાજ-પદેન રાધાં
પુનાતુ દેવઃ પુરુષોત્તમો વઃ

અત્ર નાયિકા-વાચકયોઃ રુક્મિણી-સત્યભામા-પદયોઃ પૂર્વોક્તયોઃ સુવર્ણવત્ત્વ-સત્ય-કોપત્વ-લક્ષણેનાર્થેન યોજનાદ્ અપલાપઃ ।
અથ સન્દેશઃ-
સન્દેશસ્ તુ પ્રોષિતસ્ય સ્વ-વાર્તા-પ્રેષણં ભવેત્

224અબ્
યથા-
એતસ્માન્ માં કુશલિનમ્ અભિજ્ઞાન-દાનાદ્ વિદિત્વા
મા કૌલીનાદ્ અસિત-નયને મય્ય્ અવિશ્વાસિની ભૂઃ ।
સ્નેહાન્ આહુઃ કિમ્ અપિ વિરહે ધ્વંસિનસ્ તે ત્વ્ અભોગાદ્
ઇષ્ટે વસ્તુન્ય્ ઉપચિત-રસાઃ પ્રેમ-રાશી-ભવન્તિ

[મે.દૂ. 2.52]
અથ અતિદેશઃ-
સોઽ તિદેશો મદ્-ઉક્તાનિ તદ્-ઉક્તાનીતિ યદ્ વચઃ

224ચ્દ્
યથા-
તનયાં તવ યાચતે હરિર્
જગદ્-આત્મા પુરુષોત્તમઃ સ્વયમ્ ।
ગિરિ-ગહ્વર-શબ્દ-સંનિભાં
ગિરમ્ અસ્માકમ્ અવેહિ વારિધે

અથ નિર્દેશઃ-
નિર્દેશસ્ તુ ભવેત્ સોઽ યમ્ અહમ્ ઇત્ય્ આદિ-ભાષણમ્

225અબ્
યથા-
એતે વયમ્ અમી દારાઃ કન્યેયં કુલ-જીવિતમ્ ।
બ્રૂત યેનાત્ર વઃ કાર્યમ્ અનાસ્થા બાહ્ય-વસ્તુષુ

[કુ.સં. 6.63]
અથ ઉપદેશઃ-
યત્ર શિક્ષાર્થ-વચનમ્ ઉપદેશઃ સ ઉચ્યતે

225
યથા-
અનુભવત દત્તં વિત્તં
માન્યં માનયત સજ્જનં ભજત ।
અતિપરુષ-પવન-વિલુલિત-
દીપ-શિખા-ચઞ્ચલા લક્ષ્મીઃ

અથ અપદેશઃ-
અન્યાર્થ-કથનં યત્ર સોઽ પદેશ ઇતીરિતઃ

226અબ્
યથા-
કોશ-દ્વન્દ્વમ્ ઇયં દધાતિ નલિની કાદમ્બ-ચઞ્ચુ-ક્ષતં
ધત્તે ચૂત-લતા નવં કિસલયં પુંસ્કોકિલાસ્વાદિતમ્ ।
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય મિથઃ સખી-જન-વચઃ સા દીર્ઘિકાયાસ્ તટે
ચેલાન્તે તિરોદધે સ્તન-તટં બિમ્બાધરં પાણિના

અથ વ્યપદેશઃ-
વ્યાજેનાત્માભિલાષોક્તિર્ યત્રાયં વ્યપદેશકઃ

226ચ્દ્
યથા-
અહિણ-વમહુલોલુબો તુમં
તહ પરિચુંબિઅ ચૂદ-મઞ્જરિં ।
કમલ-બસૈ-મેત્ત-ણિબ્બુદો
મહર બિહ્મરિદોઽ સિ ણં કહં

[સકુ. 5.1]
[અસ્ય છાયા-
અભિનવ-મધુ-લોલુપસ્ ત્વં
તથા પરિચુમ્બ્ય ચૂત-મઞ્જરીમ્ ।
કમલ-વસતિ-માત્ર-નિર્વૃતો
મધુકર વિસ્મૃતોઽ સ્યેનાં કથમ્ ॥]
--ઓ)0(ઓ--
અથ બુદ્ધ્ય્-આરમ્ભાઃ-
બુદ્ધ્ય્-આરમ્ભાસ્ તથા પ્રોક્તા રીતિ-વૃત્તિ-પ્રવૃત્તયઃ

તત્ર રીતિઃ ।
રીતિઃ સ્યાત્ પદ-વિન્યાસ-ભઙ્ગી સા તુ ત્રિધા મતા । 227
કોમલા કઠિના મિશ્રા ચેતિ સ્યાત્ તત્ર કોમલા

દ્વિતીય-તુર્ય-વર્ણૈર્ યા સ્વલ્પૈર્ વર્ગેષુ નિર્મિતા । 228
અલ્પ-પ્રાણાક્ષર-પ્રાયા દશ-પ્રાણ-સમન્વિતા

સમાસ-રહિતા સ્વલ્પૈઃ સમાસૈર્ વા વિભૂષિતા । 229
વિદર્ભ-જન-હૃદ્યત્વાત્ સા વૈદર્ભીતિ કથ્યતે

મહા-પ્રણવાર્ણાલ્પત્વમ્ અલ્પ-પ્રાણાક્ષર-પ્રાયત્વં ચ, યથા મમૈવ-
ઉત્ફુલ્લ-ગણ્ડ-યુગમ્ ઉદ્ગત-મન્દ-હાસમ્
ઉદ્વેલ-રાગમ્ ઉરરીકૃત-કામ-તન્ત્રમ્ ।
હસ્તેન હસ્તમ્ અવલમ્બ્ય કદા નુ સેવે
સંલાપ-રૂપમ્ અમૃતં સરસીરુહાક્ષ્યાઃ

[કુ. 3.4]
સમાસ-રાહિત્યં, યથા-
અથ યન્તારમ્ આદિશ્ય ધુર્યાન્ વિશ્રામયેતિ સઃ ।
તામ્ અવારોપયત્ પત્નીં રથાદ્ અવતતાર ચ

[રઘુ. 1.54]
દશ-પ્રાણાસ્ તુ-
શ્લેષઃ પ્રસાદઃ સમતા માધુર્યં સુકુમારતા । 230
અર્થ-વ્યક્તિર્ ઉદારત્વમ્ ઓજઃ કાન્તિ-સમાધયઃ ।
એતે વૈદર્ભ-માર્ગસ્ય પ્રાણા દશ ગુણાઃ સ્મૃતાઃ

231
તત્ર શ્લેષઃ-
કેવલાલ્પ-પ્રાણ-વર્ણ-પદ-સન્દર્ભ-લક્ષણમ્ ।
શૈથિલ્યં યત્ર ન સ્પૃષ્ટં સ શ્લેષઃ સમુદાહૃતઃ

232
યથા મમૈવ ઉત્ફુલ્લ-ગણ્ડ-યુગમ્ [કુ. 3.4][*5] ઇત્ય્ આદૌ શ્લિષ્ટ-વર્ણ-મિશ્રિત-બન્ધત્વાત્ શ્લેષઃ ।
[*5] qઉઓતેદ્ જુસ્ત્ અબોવે.
અથ પ્રસાદઃ-
પ્રસિદ્ધાર્થ-પદત્વં યત્ સ પ્રસાદો નિગદ્યતે

233અબ્
યથા ઉત્ફુલ્લ-ગણ્ડ-યુગમ્ [કુ. 3.4] ઇત્ય્ અત્ર પદાનામ્ અક્લેશેનૈવાર્થ-બોધન-સામર્થ્યાત્ પ્રસાદઃ ।
અથ સમતા-
બન્ધ-વૈષમ્ય-રાહિત્યં સમતા પદ-ગુમ્ફને । 233ચ્દ્
બન્ધો મૃદુઃ સ્ફુટો મિશ્ર ઇતિ ત્રેધા સ નિગદ્યતે

234અબ્
તત્ર મૃદુ-વર્ણ-બન્ધસ્ય સમતા, યથા-
ચરણ-કમલ-કાન્ત્યા દેહલીમ્ અર્ચયન્તી
કનક-મય-કવાટં પાણિના કમ્પયન્તી ।
કુવલયમયમ્ અક્ષ્ણા તોરણં પૂરયન્તી
વર-તનુર્ ઇયમ્ આસ્તે મન્દિરસ્યેવ લક્ષ્મીઃ

અત્ર મૃદુ-વર્ણ-પ્રાય-બન્ધસ્ય નિર્વ્યૂઢત્વાન્ મૃદુ-બન્ધ-સમતા ।
સ્ફુટ-બન્ધ-સમતા, યથા-
મધુરયા મધુ-બોધિત-માધવી-
મધુ-સમૃદ્ધિ-સમેધિત-મેધયા ।
મધુકરાઙ્ગનયા મુહુર્ ઉન્મદ-
ધ્વનિ-ભૃતાનિભૃતાક્ષરમ્ ઉજ્જગે

[માઘે 6.20]
અત્ર સ્ફુટ-વર્ણ-પ્રાય-બન્ધસ્ય નિર્વ્યૂઢત્વાત્ સ્ફુટ-બન્ધ-સમતા ।
મિશ્ર-બન્ધ-સમતા, યથા ઉત્ફુલ્લ-ગણ્ડ-યુગમ્ [કુ. 3.4] ઇત્ય્ આદૌ । અત્ર મિશ્રી-ભૂત-મૃદુ-સ્ફુટ-વર્ણ-બન્ધસ્ય નિર્વાહાદ્ મિશ્ર-બન્ધ-સમતા ।
અથ માધુર્યમ્-
તન્ માધુર્યં ભવેદ્ યત્ર શબ્દેઽ ર્થે ચ સ્ફુટો રસઃ

234ચ્દ્
યથા ઉત્ફુલ્લ-ગણ્ડ-યુગમ્ [કુ. 3.4] ઇત્ય્ અત્ર શબ્દાર્થયોઃ શૃઙ્ગાર-પરિવાહિત્વેન માધુર્યમ્ ।
અથ સુકુમારતા-
યદ્ અનિષ્ઠુર-વર્ણત્વં સૌકુમાર્યં તદ્ ઉચ્યતે

235અબ્
યથા ઉત્ફુલ્લ-ગણ્ડ-યુગમ્ [કુ. 3.4] ઉદ્ગત-મન્દ-હાસમ્ ઇત્ય્ અત્ર સંયુક્તાક્ષર-સદ્ભાવેઽ પ્ય્ અનિષ્ઠુરત્વાત્ સૌકુમાર્યમ્ ।
અથ અર્થ-વ્યક્તિઃ-
શ્રૂયમાણસ્ય વાક્યસ્ય વિના શબ્દાન્તર-સ્પૃહામ્ । 235ચ્દ્
અર્થાવગમકત્વં યદ્ અર્થ-વ્યક્તિર્ ઇયં મતા

236અબ્
યથા ઉત્ફુલ્લ-ગણ્ડ-યુગમ્ [કુ. 3.4] ઇત્ય્ અત્ર સર્વેષાં પદાનામ્ અધ્યાહારય-પદ-નિરાકાઙ્ક્ષતયા અર્થ-વ્યક્તિઃ ।
અથ ઉદારત્વમ્-
ઉક્તે વાક્યે ગુણોત્કર્ષ-પ્રતિભાનમ્ ઉદારતા

236ચ્દ્
યથા ઉત્ફુલ્લ-ગણ્ડ-યુગમ્ [કુ. 3.4] ઇત્ય્ અત્રાન્યોન્યાનુરાગોત્કર્ષ-પ્રતિભાનાદ્ ઉદારત્વમ્ ।
અથ ઓજઃ-
સમાસ-બહુલત્વં યત્ તદ્ ઓજઃ ઇતિ ગીયતે

237અબ્
યથા ઉત્ફુલ્લ-ગણ્ડ-યુગમ્ [કુ. 3.4] ઇત્ય્ અત્ર યથોચિત-સમાસ-બાહુલ્યાદ્ ઓજઃ ।
અથ કાન્તિઃ-
લોક-સ્થિતિમ્ અનુલ્લઙ્ઘ્ય હૃદ્યાર્થ-પ્રતિપાદનમ્ । 237ચ્દ્
કાન્તિઃ સ્યાદ્ દ્વિવિધા ખ્યાતા વાર્તાયાં વર્ણનાસુ ચ

238અબ્
વાર્તા નામ કુશલ-પ્રશ્ન-પૂર્વિકા સઙ્કથા । તત્ર યથા-
પરિધૌત-ભવત્-પદામ્બુના નવ-ચન્દ્રાતપ-શીતલેન મે ।
અપિ સન્તત-મર્મ-કૃન્તનઃ કૃત-નિર્વાણ ઇવૌર્વ-પાવકઃ

અત્ર બ્રાહ્મણ-પાદોદકસ્ય સન્તાપ-શમન-રૂપાં લૌકિકીં સ્થિતિમ્ અનુલ્લઙ્ઘ્યૈવ સમુદ્રેણ મુનીનાં પુરતઃ સઙ્કથનાત્ કાન્તિઃ ।
વર્ણનાયાં, યથા મમૈવ-
ઉત્તુઙ્ગૌ સ્તન-કલશૌ સમ્ભા-સ્તમ્ભોપમાનમ્ ઊરુ-યુગમ્ ।
તરલે દૃશૌ ચ તસ્યાઃ સૃજતા ધાત્રા કિમ્ આહિતં સુકૃતમ્

અત્ર વિશિષ્ટ-વસ્તુ-નિર્માણમ્ અપુણ્ય-કૃતાં ન ભવતીતિ લોક-સ્થિત્ય્-અનુરોધેનૈવ વર્ણનાત્ કાન્તિઃ ।
અથ સમાધિઃ-
સમાધિઃ સોઽ ન્ય-ધર્માણાં યદ્ અન્યત્રાધિરોપણમ્

238
યથા ઉત્ફુલ્લ-ગણ્ડ-યુગમ્ [કુ. 3.4] ઇત્ય્ અત્રોત્ફુલ્લોદ્ગતોદ્વેલત્વ-રૂપાણાં પુષ્પ-પ્રાણિ-સમુદ્ર-ધર્માણં ગણ્ડ-સ્થલ-મન્દ-હાસ-રાગેષુ સમારોપિતત્વાત્ સમાધિઃ ।
અથ કઠિન-રીતિઃ-
અતિદીર્ઘ-સમાસ-યુતા બહુલૈર્ વર્ણૈર્ યુતા મહા-પ્રાણૈઃ ।
કઠિના સા ગૌડીયેત્ય્ ઉક્તા તદ્-દેશ-બુધ-મનોજ્ઞત્વાત્

239
યથા-
ગણ્ડ-ગ્રાવ-ગરિષ્ઠ-ગૈરિક-ગિરિ-ક્રીડત્-સુધાન્ધો-વધૂ-
બાધા-લમ્પટ-બાહુ-સમ્પદ્-ઉદયદ્-દુર્વાર-ગર્વાશયમ્ ।
મર્ત્યામર્ત્ય-વિરાવણં બલ-ગૃહીતૈર્ આવણં રાવણં
બાણૈર્ દાશરથી રથી રથ-ગતં વિવ્યાધ દિવ્યાયુધઃ

અત્ર દીર્ઘ-સમ્સત્વં મહા-પ્રાણાક્ષર-પ્રાયત્વં ચ સ્પષ્ટમ્ ।
અથ મિશ્ર-રીતિઃ-
યત્રોભય-ગુણ-ગ્રામ-સંનિવેશસ્ તુલાધૃતઃ ।
સા મિશ્રા સૈવ પાઞ્ચાલીત્ય્ ઉક્તા તદ્-દેશજ-પ્રિયા

240
યથા-
પરિમ્લાનં પીન-સ્તન-જઘન-સઙ્ગાદ્ ઉભયતસ્
તનોર્ મધ્યસ્યાન્તઃ પરિમિલનમ્ અપ્રાપ્ય હરિતમ્ ।
ઇદં વ્યસ્ત-ન્યાસં પ્રશિથિલ-ભુજાક્ષેપ-વલનૈઃ
કૃશાઙ્ગ્યાઃ સન્તાપં વદતિ વિસિની-પત્ર-શયનમ્

[રત્નાવલી 2.12]
અત્રાલ્પ-સમાસત્વ-દીર્ઘ-સમાસત્વ-રૂપયોઃ પ્રસાદ-સ્ફુટ-બન્ધત્વ-રૂપયોર્ અનિષ્ઠુરાક્ષર-પ્રાયત્વ-રૂપયોઃ પૃથક્-પદત્વ-ગ્રન્થિલત્વયોશ્ ચ ઉભય-રીતિ-ધર્મયોસ્ તુલાધૃતયોર્ ઇવ સંનિવેશાન્ મિશ્રેયં રીતિઃ ।
આન્ધ્રી લાટી ચ સૌરાષ્ટ્રીત્ય્ આદયો મિશ્ર-રીતયઃ ।
સન્તિ તત્-તદ્-દેશ-વિદ્વત્-પ્રિય-મિશ્રણ-ભેદતઃ

241
ત એવ પદ-સઙ્ઘાતાસ્ તા એવાર્થ-વિભૂતયઃ ।
તથાપિ નવ્યં ભવતિ કાવ્યં ગ્રથન-કૌશલાત્

242
તાસાં ગ્રન્થ-ગડુત્વેન લક્ષણં નોચ્યતે મયા ।
ભોજાદિ-ગ્રન્થ-બન્ધેષુ તદ્-આકાઙ્ક્ષિભિર્ ઈક્ષ્યતામ્

243
અથ વૃત્તયઃ-
ભારતી સાત્વતી ચૈવ કૈશિક્ય્ આરભટીતિ ચ ।
ચતસ્રો વૃત્તયસ્ તાસામ્ ઉત્પત્તિર્ વક્ષ્યતે સ્ફુટમ્

244
જગત્ય્ એકાર્ણવે જાતે ભગવાન્ અવ્યયઃ પુમાન્ ।
ભોગિ-ભોગમ્ અધિષ્ઠાય યોગ-નિદ્રા-પરોઽ ભવત્

245
તદા વીર્ય-મદોન્મત્તૌ દૈત્યેન્દ્રૌ મધુ-કૈટભૌ ।
તરસા દેવદેવેશમ્ આગતૌ રણ-કાઙ્ક્ષિણૌ

246
વિવિધૈઃ પરુષૈર્ વાક્યૈર્ અધિક્ષેપ-વિધાયિનૌ ।
મુષ્ટિ-જાનુ-પ્રહારૈશ્ ચ યોધયામાસતુર્ હરિમ્

247
તન્-નાભિ-કમલોત્પન્નઃ પ્રજાપતિર્ અભાષત ।
કિમ્ એતદ્ ભારતી-વૃત્તિર્ અધુનાપિ પ્રવર્તતે

248
તદ્ ઇમૌ નય દુર્ધર્ષૌ નિધનં ત્વરયા વિભો ।
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નિજગાદ જનાર્દનઃ

249
ઇદં કાવ્ય-ક્રિયા-હેતોર્ ભારતી નિર્મિતા ધ્રુવમ્ ।
ભાષણાદ્ વાક્ય-બાહુલ્યાદ્ ભારતીયં ભવિષ્યતિ

250
અધુનૈવ નિહન્મ્ય્ એતાવ્ ઇત્ય્ આભાષ્ય વચો હરિઃ ।
નિર્મલૈર્ નિર્વિકારૈશ્ ચ સાઙ્ગ-હારૈર્ મનોહરૈઃ

251
અઙ્ગૈસ્ તૌ યોધયામાસ દૈત્યેન્દ્રૌ યુદ્ધ-શાલિનૌ ।
ભૂમિ-સ્થાનક-સંયોગૈઃ પદ-ક્ષેપૈસ્ તથા હરેઃ

252
ભૂમેસ્ તદાભવદ્ ભારસ્ તદ્-વશાદ્ અપિ ભારતી ।
વલ્ગિતૈઃ શાર્ઙ્ગિણસ્ તત્ર દીપ્તૈઃ સમ્ભ્રમ-વર્જિતૈઃ

253
સત્ત્વાધિકૈર્ બાહુ-દણ્ડૈઃ સાત્વત્વી વૃત્તિર્ ઉદ્ગતા ।
વિચિત્રૈર્ અઙ્ગ-હારૈશ્ ચ હેલયા સ તદા હરિઃ

254
યત્ તૌ બબન્ધ કેશેષુ જાતા સા કૈશિકી તતઃ ।
સ-સંરમ્ભૈઃ સવેગૈશ્ ચ ચિત્ર-ચારી-સમુત્થિતૈઃ

255
નિયુદ્ધ-કરણૈર્ જાતા ચિત્રૈર્ આરભટી તતઃ ।
યસ્માચ્ ચિત્રૈર્ અઙ્ગહારૈઃ કૃતં દાનવ-મર્દનમ્

256
તસ્માદ્ અબ્જ-ભુવા લોકે નિયુદ્ધ-સમયઃ કૃતઃ ।
યઃ શસ્ત્રાસ્ત્રાદિ-મોક્ષેષુ ન્યાયઃ સ પારિભાષિતઃ

257
નાટ્ય-કાવ્ય-ક્રિયા-યોગે રસ-ભાવ-સમાશ્રિતઃ ।
સ એવ સમયો ધાત્રા વૃત્તિર્ ઇત્ય્ એવ સંજ્ઞિતઃ

258
હરિણા તેન યદ્ વસ્તુ વલિગિતૈર્ યાદૃશં કૃતમ્ ।
તદ્વદ્ એવ કૃતા વૃત્તિર્ ધાત્રા તસ્યાઙ્ગ-સમ્ભવા

259
ઋગ્વેદાચ્ ચ યજુર્વેદાત્ સામવેદાદ્ અથર્વણઃ ।
ભારત્ય્-આદ્યા ક્રમાજ્ જાતા ઇત્ય્ અન્યે તુ પ્રચક્ષતે

260
તત્ર ભારતી -
પ્રયુક્તત્વેન ભરતૈર્ ભારતીતિ નિગદ્યતે ।
પ્રસ્તાવનોપયોગિત્વાત્ સાઙ્ગં તત્રૈવ લક્ષ્યતે

261
અથ સાત્વતી -
સાત્ત્વિકેન ગુણેનાતિત્યાગ-શૌર્યાદિના યુતા ।
હર્ષ-પ્રધાના સન્ત્યક્ત-શોક-ભાવા ચ યા ભવેત્

262
સાત્વતી નામ સા વૃત્તિઃ પ્રોક્તા લક્ષણ-કોવિદૈઃ ।
અઙ્ગાન્ય્ અસ્યાસ્ તુ ચત્વારિ સંલાપોત્તાપકાવ્ અપિ । 263
સઙ્ઘાત્યઃ પરિવર્તશ્ ચેત્ય્ એષાં લક્ષણમ્ ઉચ્યતે

ઈર્ષ્યા-ક્રોધાદિભિર્ ભાવૈ રસૈર્ વીરાદ્ભુતાદિભિઃ । 264
પરસ્પરં ગભીરોક્તિઃ સંલાપ ઇતિ શબ્દ્યતે

265અબ્
યથાનર્ઘ-રાઘવે, રામઃ-
બન્દીકૃત્ય જગદ્-વિજિત્વર-ભુજ-સ્તમ્ભૌઘ-દુઃસઞ્ચરં
રક્ષો-રાજમ્ અપિ ત્વયા વિદધતા સન્ધ્યા-સમાધિ-વ્રતમ્ ।
પ્રત્યક્ષીકૃત-કાર્તવીર્ય-ચરિતામ્ ઉન્મુચ્ય રેવાં સમં
સર્વાભિર્ મહિષીભિર્ અમ્બુ-નિધયો વિશ્વેઽ પિ વિસ્માપિતાઃ

(5.44)
બાલી (વિહસ્ય):
ચિરાય રાત્રિંચર-વીર-ચક્ર-
મારાઙ્ક-વૈજ્ઞાનિક પય્શતસ્ ત્વામ્ ।
સુધાસધર્માણમ્ ઇમાં ચ વાચં
ન શૃણ્વતસ્ તૃપ્યતિ માનસં મે

(5.45)
અત્ર ધીરોદાત્ત-ધીરોદ્ધતયોઃ રામ-બાલિનોઃ પરસ્પરં યુદ્ધ-ચિકીર્ષાભિપ્રાય-યોગાદ્ અન્યોન્ય-પરાક્રમોત્કર્ષ-વર્ણનાત્ સંલાપઃ ।
અથ ઉત્થાપકઃ -
પ્રેરણં યત્ પરસ્યાદૌ યુદ્ધાયોત્થાપકસ્ તુ સઃ

265
યથાનર્ઘ-રાઘવે, યથા-
નૃપાન્ અપ્રત્યક્ષાન્ કિમ્ અપવદસે નન્વ્ અયમ્ અહં
શિશુ-ક્રીડા-ભગ્ન-ત્રિપુર-હર-ધન્વા તવ પુરઃ ।
અહઙ્કાર-ક્રૂરાર્જુન-ભુજ-વન-વ્રશ્ચન-કલા-
નિસૃષ્ટાર્થો બાહુઃ કથય કતરસ્ તે પરહરતુ

(4.56)
અત્ર રામભદ્રેણ પ્રાક્ પ્રહારાય જામદગ્ન્યઃ પ્રેરિત ઇત્ય્ ઉત્થાપકઃ ।
અથ સઙ્ઘાત્યઃ -
મન્ત્ર-શક્ત્યાર્થ-શક્ત્યા વા દૈવ-શક્ત્યાથ પૌરુષાત્ ।
સઙ્ઘસ્ય ભેદનં યત્ તુ સઙ્ઘાત્યઃ સ ઉદાહૃતઃ

266
મન્ત્રો નય-પ્રયોગઃ । તસ્ય શક્ત્યા યથા મુદ્રા-રાક્ષસે ચાણક્યેન શત્રુ-સહાયાનાં ભેદનાત્ સઙ્ઘાત્યઃ । અર્થ-શક્ત્યા યથા મહાભારતે આદિપર્વણિ દેવૈસ્ તિલોત્તમાલક્ષણેનાર્થેન સુન્દોપસુન્દયોર્ અતિસ્નિગ્ધયોર્ ભેદનાત્ સઙ્ઘાત્યઃ ।
દૈવ-શક્ત્યા, યથા મહાવીર-ચરિતે માલ્યવાન્-
હા વત્સાઃ ખર-દૂષણ-પ્રભૃતયો વધ્યાઃ સ્થ પાપસ્ય મે
હા હા વત્સ વિભીષણ ત્વમ્ અપિ મે કાર્યેણ હેયઃ સ્થિતઃ ।
હા મદ્-વત્સલ વત્સ રાવણ મહત્ પશ્યામિ તે સઙ્કટં
વત્સે કેકસિ હા હતાસ્મિ ન ચિરાત્ ત્રીન્ પુત્રકાન્ પશ્યસિ

(મ.વી.ચ. 4.11)
અત્ર રાઘવાનુકૂલ-દૈવ-મોહિતેન માલ્યવતા ખર-દૂષણ-ત્રિશિરસાં ભેદઃ સંવિહિત ઇતિ સઙ્ઘાત્યઃ ।
અથ પરિવર્તકઃ -
પૂર્વોદ્યુક્તસ્ય કાર્યસ્ય પરિત્યાગેન યદ્ ભવેત્ ।
કાર્યાન્તર-સ્વીકરણં જ્ઞેયઃ સ પરિવર્તકઃ

267
યથોત્તર-રામ-ચરિતે પઞ્ચમાઙ્કે કુમારૌ (અન્યોન્યં પ્રતિ)-અહો પ્રિય-દર્શનઃ કુમારઃ । (સ્નેહાનુરાગં વિવર્ણ્ય)
યદૃચ્છા-સંવાદઃ કિમ્ ઉ ગુણ-ગણાનામ્ અતિશયઃ
પુરાણો વા જન્માન્તર-નિવિડ-બદ્ધઃ પરિચયઃ ।
નિજો વા સમ્બન્ધઃ કિમ્ ઉ વિધિવશાત્ કોઽ પ્ય્ અવિદિતો
મમૈતસ્મિન્ દૃષ્ટે હૃદયમ્ અવધાનં રચયતિ

(ઉ.રા.ચ. 5.16)
અત્ર લવસ્ય ચન્દ્રકેતોશ્ ચ પરસ્પરાકાર-વિશેષ-સન્દર્શનેન રણ-સંરમ્ભૌદ્ધત્ય-પરિહારેણ વિનયાર્જવ-સ્વીકાર-કથનાત્ પરિવર્તકઃ ।
અથ કૈશિકી -
નૃત્ય-ગીત-વિલાસાદિ-મૃદુ-શૃઙ્ગાર-ચેષ્ટિતૈઃ ।
સમન્વિતા ભવેદ્ વૃત્તિઃ કૈશિકી શ્લક્ષ્ણ-ભૂષણા

268
અઙ્ગાન્ય્ અસ્યાસ્ તુ ચત્વારિ નર્મ તત્-પૂર્વકા ઇમે ।
સ્ફઞ્જ-સ્ફોટૌ ચ ગર્ભશ્ ચ તેષાં લક્ષણમ્ ઉચ્યતે

269
તત્ર નર્મ -
શૃઙ્ગાર-રસ-ભૂયિષ્ઠઃ પ્રિય-ચિત્તાનુરઞ્જકઃ ।
અગ્રામ્યઃ પરિહાસસ્ તુ નર્મ સ્યાત્ તત્ ત્રિધા મતમ્

270
શૃઙ્ગાર-હાસ્યજં શુદ્ધ-હાસ્યજં ભય-હાસ્યજમ્ ।
શૃઙ્ગાર-હાસ્યજં નર્મ ત્રિવિધં પરિકીર્તિતમ્

271
સમ્ભોગેચ્છા-પ્રકટનાદ્ અનુરાગ-નિવેશનાત્ ।
તથા કૃતાપરાધસ્ય પ્રિયસ્ય પ્રતિભેદનાત્ । 272
સમ્ભોગેચ્છા-પ્રકટનં ત્રિધા વાગ્-વેષ-ચેષ્ટિતૈઃ

273અબ્
તત્ર વાચા સમ્ભોગેચ્છા-પ્રકટનાદ્, યથા-
ગચ્છામ્ય્ અચ્યુત દર્શનેન ભવતઃ કિં તૃપ્તિર્ ઉત્પદ્યતે
કિં ત્વ્ એવં વિજનસ્થયોર્ હત-જનઃ સમ્ભાવયત્ય્ અન્યથા ।
ઇત્ય્ આમન્ત્રણ-ભઙ્ગિ-સૂચિત-વૃથાવસ્થાન-ખેદાલસામ્
આશ્લિષ્યન્ પુલકોત્કરાઞ્ચિત-તનુર્ ગોપીં હરિઃ પાતુ વઃ

(કાવ્ય-પ્રકાશાદિષ્વ્ અપ્ય્ ઉદ્ધૃતમ્)
અત્ર નિજાવસ્થાન-વિલમ્બનસ્ય વ્યર્થત્વં ધીરત્વાદિ-સૂચકૈર્ અચ્યુતાદિ-પદૈર્ વદન્ત્યા તયાપિ ગોપિકયા વાચા સમ્ભોગેચ્છા પ્રકટિતેતિ નર્મ ।
વેશેન સમ્ભોગેચ્છા-પ્રકટનાદ્, યથા-
અભ્યુદ્ગતે શશિનિ પેશલ-કાન્ત-દૂતી
સન્તાપ-સંવલિતમાનસ-લોચનાભિઃ ।
અગ્રા હિ મણ્ડન-વિધિર્ વિપરીત-ભૂષા
વિન્યાસ-હાસિત-સખીજનમ્ અઙ્ગનાભિઃ

અત્ર વિપરીત-ન્યસ્ત-ભૂષણ-લક્ષણેન વેષેણ જનિતૈઃ સખી-જન-હાસૈઃ કામિનીનાં સમ્ભોગેચ્છા પ્રકટિતેતિ નર્મ ॥
ચેષ્ટયા સમ્ભોગેચ્છા-પ્રકટનાદ્, યથા-
સાલોએ ચિઅ સૂરે ઘરિણી ઘર-સામિઅસ્સ ઘેત્તૂણ ।
ણેચ્છં તસ્સ બિ પાએ ધુબૈ હસંતી હસંતસ્સ

(ગા.સ. 2.30)
[સાલોક એવ સૂર્યે ગૃહિણી ગૃહ-સ્વામિનો ગૃહીત્વા ।
નેચ્છતોઽ પિ પાદૌ ધાવતિ હસન્તી હસતઃ ॥]
અત્ર સૂર્યાસ્તમયાત્ પ્રાગ્ એવ ચરણ-પ્રક્ષાલન-લક્ષણયા ક્રિયયા નિષ્ક્રમણ-નિવારણ-જનિતેન હાસેન સમ્ભોગેચ્છા-પ્રકટનાન્ નર્મ ।
અનુરાગ-પ્રકાશોઽ પિ ભોગેચ્છા-નર્મવત્ ત્રિધા

273ચ્દ્
વાચાનુરાગ-નિવેદનાત્, યથા-
વયં તથા નામ યથાત્થ કિં વદામ્ય્
અયં ત્વ્ અકસ્માદ્ વિકલઃ કથાન્તરે ।
કદમ્બ-ગોલાકૃતિમ્ આશ્રિતઃ કથં
વિશુદ્ધ-મુગ્ધઃ કુલ-કન્યકા-જનઃ

(માલતી-માધવ 7.1)
અત્ર લવઙ્ગિકયા વિશુદ્ધ-મુગ્ધઃ કુલ-કન્યકા-જન ઇતિ પરિહાસેન મદયન્તિકાનુરાગ-નિવેદનાન્ નર્મ ।
વેષેણાનુરાગ-નિવેદનાત્, યથા-
ઔત્સુક્યેન કૃતત્વરા સહભુવા વ્યાવર્તમાના હ્રિયા
તૈસ્ તૈર્ બન્ધુ-વધૂ-જનસ્ય વચનૈર્ નીતાભિમુખ્યં પુનઃ ।
દૃષ્ટ્વાગ્રે વરમ્ આત્ત-સાધ્વસ-રસા ગૌરી નવે સઙ્ગમે
સંરોહત્-પુલકા હરેણ હસતા શ્લિષ્ટા શિવાયાસ્તુ વઃ

(રત્નાવલી 1.2)[*6]
[*6] qઉઓતેદ્ અબોવે અત્ 1.157.
અત્ર પુલક-સંરોહ-લક્ષણ-વેષ-જનિતેન શિવસ્ય હસનેન ગૌરી-હૃદયાનુરાગસ્ય પ્રકાશનાન્ નર્મ ।
ચેષ્ટયાનુરાગ-નિવેદનાત્, યથા-
કૈતવેન શયિતે કુતૂહલાત્
પાર્વતી પ્રતિમુખં નિપાતિતમ્ ।
ચક્ષુર્ ઉન્મિષતિ સસ્મિતં
પ્રિયે વિદ્યુદ્ આહતમ્ ઇવ

[કુ.સં. 8.3]
અત્ર પતિ-મુખ-દર્શન-ક્રિયા-જનિતેન શિવસ્ય હાસેન ગૌરી-હૃદયાનુરાગ-નિવેદનાન્ નર્મ ।
પ્રિયાપરાધ-નિર્ભેદોઽ પ્ય્ ઉક્તસ્ ત્રેધા તથા બુધૈઃ

274અબ્
વાચા પ્રિયાપરાધ-નિર્ભેદાદ્, યથા માલવિકાગ્નિમિત્રે પ્રથમાઙ્કેઽ ન્તે દેવી-
જૈ રાઅ-કજ્જેસુ ઈરિસી ણિઉણદા અય્ય-ઉત્તસ્સ તદા સોહણં હબે । (યદિ રાજ-કાર્યેષુ ઈદૃશી નિપુણતા આર્ય-પુત્રસ્ય, તદા શોભનં ભવેત્ ।)

અત્ર ઈદૃશી નિપુણતા યદીતિ ચતુરોક્તિ-પરિહાસેન ત્વયૈવ માલવિકા-દર્શનેન નાટ્યાચર્યયોર્ વિવાદઃ સંવિહિત ઇતિ પ્રિયાપરાધોઘાટનાન્ નર્મ ।
વેષેણ પ્રિયાપરાધ-નિર્ભેદાદ્, યથા-
આલેપઃ ક્રિયતામ્ અયં દ્રુત-ગતિ-સ્વેદૈર્ ઇવાર્દ્રં વપુસ્
તન્-માલ્યં વ્યપનીયતાં રવિ-કર-સ્પર્શૈર્ ઇવામર્દિતમ્ ।
ઇત્ય્ ઉક્તાન્ય્ અતિધીરયા દયિતયા સ્મેરાનનામ્ભોરુહં
ચાટૂક્તાનિ ભવન્તિ હન્ત કૃતિનાં મોદાય ભોગાદ્ અપિ

અત્ર સ્વેદોદ્ગમ-માલ્ય-મ્લાનત્વયોર્ દ્રુત-ગમન-રવિ-કર-સ્પર્શ-રૂપ-કારણાસત્યત્વ-કથન-રૂપેણ પરિહસનેન સપત્ની-સમ્ભોગ-રૂપ-પ્રિયાપરાધ-નિર્ભેદનાન્ નર્મ ।
ચેષ્ટયા પ્રિયાપરાધ-નિર્ભેદાદ્, યથા-
લોલદ્-ભ્રૂ-લતયા વિપક્ષ-દિગ્-ઉપન્યાસેઽ વધૂતં શિરસ્
તદ્-વૃત્તાન્ત-નિરીક્ષણે કૃત-નમસ્કારો વિલક્ષઃ સ્થિતઃ ।
કોપાત્ તામ્ર-કપોલ-ભિત્તિનિ મુખે દૃષ્ટ્યા ગતઃ પાદયોર્
ઉત્સૃષ્ટો ગુરુ-સન્નિધાવ્ અપિ વિધિર્ દ્વાભ્યાં ન કાલોચિતઃ

(અમરુ 79)
અથ વિલક્ષ-સ્થિતિ-શિરોધૂનન-ચેષ્ટયા પ્રિયાપરાધ-નિર્ભેદનાન્ નર્મ ।
અથ શુદ્ધ-હાસ્યજમ્ -
શુદ્ધ-હાસ્યજમ્ અપ્ય્ ઉક્તં તદ્વદ્ એવ ત્રિધા બુધૈઃ

274ચ્દ્
તત્ર વાચા શુદ્ધ-હાસ્યજં, યથા-
અર્ચિષ્મન્તિ વિદાર્ય વક્ત્ર-કુહરાણ્યા સૃક્કતો વાસુકેસ્
તર્જન્યા વિષ-કર્બુરાન્ ગણયતઃ સંસ્પૃશ્ય દન્તાઙ્કુરાન્ ।
એકં ત્રીણિ નવાષ્ટ સપ્ત ષડ્ ઇતિ વ્યસ્તાસ્ત-સંખ્યા-ક્રમા
વાચઃ શક્તિ-ધરસ્ય શૈશવ-કલાઃ કુર્વન્તુ વો મઙ્ગલમ્

(દશરૂપાવલોકેઽ પ્ય્ ઉદ્ધૃતમ્ ઇદમ્ । બાણસ્યેતિ સૂક્તિ-મુક્તાવલૌ)
વેષેણ શુદ્ધ-હાસ્યજં, યથા-
સ્નાયુ-ન્યાસ-નિબદ્ધ-કીક-સતનું નૃત્યન્તમ્ આલોક્ય માં
ચામુણ્ડા-કરતાલ-કુટ્ટિત-લયં વૃત્તે વિવાહોત્સવે ।
હ્રી-મુદ્રામ્ અપનુદ્ય યદ્ વિહસિતં દેવ્યા સમં શમ્ભુના
તેનાદ્યાપિ મયિ પ્રભુઃ સ જગતામ્ આસ્તે પ્રસાદોન્મુખઃ

(બા.રા. 2.1)
અત્ર ભૃઙ્ગિ-રિટિ-વેષેણ શિવયોર્ હસિતાવિર્ભાવાચ્ છુદ્ધ-હાસ્યજમ્ ।
ચેષ્ટયા શુદ્ધ-હાસ્યજં, યથા-
દેવ્યા લીલાલપિત-મધુરં લાસ્યમ્ ઉલ્લાસયન્ત્યા
યઃ શૃઙ્ગારો રહસિ પુરતઃ પત્યુર્ આવિષ્કૃતોઽ ભૂત્ ।
યુષ્માન્ અવ્યાત્ તદ્-ઉપજનિતં હાસ્યમ્ અમ્બાનુકારી
ક્રીડા-નૃત્યૈર્ વિકટ-ગતિભિર્ વ્યઞ્જયન્ કુઞ્જરાસ્યઃ

અથ ભય-હાસ્યજમ્ -
હાસ્યાદ્ ભયેન જનિતાજ્ જનિતં ભય-હાસ્યજમ્ ।
તદ્ દ્વિધા મુખમ્ અઙ્ગં તુ તદ્ દ્વયં પૂર્વવત્ ત્રિધા

275
મુખ્યં ભય-હાસ્યજં, યથા-
ક્ષેત્રાધીશ-શુના નવેન વિકૃતાકારૈક-વિદ્વેષિણા
ઘોરારાવમ્ અભિદ્રુતસ્ય વિકટૈઃ પશ્ચાત્ પદૈર્ ગચ્છતઃ ।
પા પા પાહિ ફહીતિ સત્વરતરં વ્યસ્તાક્ષરં જલ્પતો
દૃષ્ટ્વા ભૃઙ્ગિરિટેર્ દશાં પશુપતિઃ સ્મેરાનનઃ પાતુ વઃ

અત્ર ભૃઙ્ગિરિટેર્ વિકૃતાકારેણ વિકટ-પશ્ચાદ્-ગમનેન પાહિ પાહિ પાહીત્ય્ અત્ર વર્ણ-વ્યત્યાસ-ભાષણેન જનિતસ્ય પશુપતિ-હાસસ્યાન્ય-રસાનઙ્ગતયા મુખ્યં ભય-હાસ્યજમ્ ।
વાચા અન્ય-રસાઙ્ગં ભય-હાસ્યજં, યથા રત્નાવલ્યામ્-
વિદૂષકઃ-કહંણ કિદો પસાદો દેવીએ જ અજ્જં બિઅક્ખદ-સરીરા ચિટ્ઠહ્મ । (કથં ન કૃતઃ પ્રસાદો દેવ્યા યદ્ અદ્યાપ્ય્ અક્ષત-શરીરાસ્ તિષ્ઠામઃ ।)
રાજા (સ-સ્મિતમ્)-ધિઙ્ મૂર્ખ ! કિમ્ એવમ્ ઉપહસસિ ? ત્વત્-કૃત એવાયમ્ આપતિતોઽ સ્માકમ્ અનર્થ-ક્રમઃ । (3.14અદ્)

વેષેણ, યથા-
કલ્યાણ-દાયિ ભવતોઽ સ્તુ પિનાક-પાણિ-
પાણિ-ગ્રહે ભુજગ-કઙ્કણ-ભીષિતાયાઃ ।
સમ્ભ્રાન્ત-દૃષ્ટિ સહસૈવ નમઃ શિવાયેત્ય્
અર્ધોક્તિ-સસ્મિત-નતં મુખમ્ અમ્બિકાયાઃ

(રસ-કલિકાયામ્ અપ્ય્ ઉદ્ધૃતમ્ ઇદમ્, 23 પુટે)
અત્ર ભુજગ-કઙ્કણ-લક્ષણેન વેષેણ જનિતસ્ય પાર્વતી-ભય-હાસ્યાસ્ય શૃઙ્ગારાઙ્ગતયા કથનાત્ તદ્ ઇદમ્ અઙ્ગં ભય-હાસ્યજમ્ ।
ચેષ્ટયા, યથા-
પ્રહ્લાદ-વત્સલ વયં બિભિમો વિહારાદ્
અસ્માદ્ ઇતિ ધ્વનિત-નર્મસુ ગોપિકાસુ । લીલા-મૃદુ સ્તન-તટેષુ નખાઙ્કુરાણિ
વ્યાપારયન્ન્ અવતુ વઃ શિખિ-પિચ્છ-મૌલિઃ

અત્ર નખાઙ્કુર-વ્યાપારેણ જનિતસ્ય ગોપિકા-હસિતસ્ય પ્રહ્લાદ-વત્સલેતિ ચતુરોક્તિ-રૂપસ્ય શૃઙ્ગારાઙ્ગતયા તદ્ ઇદમ્ અઙ્ગં ભય-હાસ્યજમ્ ।
અગ્રામ્ય-નર્મ-નિર્માણ-વેદિના સિંહ-ભૂભુજા ।
નર્માષ્ટાદશધા ભિન્નમ્ એવ સ્ફુટમ્ ઉદાહૃતમ્

276
અથ નર્મ-સ્ફઞ્જઃ -
નર્મ-સ્ફઞ્જઃ સુખોદ્યોગો ભયાન્તો નવ-સઙ્ગમે

277અબ્
યથા-
અપેત-વ્યાહારં ધુત-વિવિધ-શિલ્પ-વ્યતિકરં
કર-સ્પર્શારમ્ભ-પ્રકલિત-દુકૂલાન્ત-શયનમ્ ।
મુહુર્ બદ્ધોત્કમ્પં દિશિ દિશિ મુહુઃ પ્રેરિત-દૃશોર્
અહલ્યા-સુત્રામ્ણોઃ ક્ષણિકમ્ ઇવ તત્ સઙ્ગતમ્ અભૂત્

(સરસ્વતી-કણ્ઠાભરણેઽ પ્ય્ ઉદ્ધૃતમ્ ઇદમ્)
અથ નર્મ-સ્ફોટઃ -
નર્મ-સ્ફોટસ્ તુ ભાવાંશૈઃ સૂચિતોઽ લ્પ-રસો ભવેત્ । 277ચ્દ્
અન્યૈસ્ ત્વ્ અકાણ્ડે સમ્ભોગ-વિચ્છેદ ઇતિ ગીયતે

278અબ્
આદ્યો યથા-
સ્નિગ્ધં વીક્ષિતમ્ અન્યતોઽ પિ નયને યત્ પ્રેરયન્ત્યા તયા
યાતં યચ્ ચ નિતમ્બયોર્ ગુરુતયા મન્દં વિલાસાદ્ ઇવ ।
મા ગા ઇત્ય્ ઉપરુદ્ધયા યદ્ અપિ સા સાસૂયમ્ ઉક્તા સખી
સર્વં તત્ કિલ મત્-પરાયણમ્ અહો કામી સ્વતાં પશ્યતી

અત્ર સર્વં તત્ કિલેત્ય્ અનિશ્ચયેનાનુરાગસ્ય સ્વલ્પ-માત્ર-સૂચનયા નર્મ-સ્ફોટત્વમ્ ।
દ્વિતીયો, યથા-
પ્રાપ્તા કથમ્ અપિ દૈવાત્ કણ્ઠમ્ અનીતૈવ સા પ્રકટ-રાગા ।
રત્નાવલીવ કાન્તા મમ હસ્તાદ્ ભ્રંશિતા ભવતા

(રત્નાવલી 2.18)
અત્ર વિદૂષક-વાક્ય સૂચિત-દેવી-શઙ્કા-વિસૃષ્ટ-સાગરિકા-હસ્તેન રાજ્ઞા અકાણ્ડે ત્વયા સમ્ભોગ-ભઙ્ગઃ કૃત ઇત્ય્ ઉક્તત્વાત્ નર્મ-સ્ફોટઃ ।
અથ નર્મ-ગર્ભઃ-
નેતુર્ વા નાયિકાયા વા વ્યાપારઃ સ્વાર્થ-સિદ્ધયે । 278ચ્દ્
પ્રચ્છાદન-પરો યસ્ તુ નર્મ-ગર્ભઃ સ કીર્તિતઃ

279અબ્
યથા-
શ્રિયો માન-ગ્લાનેર્ અનુશય-વિકલ્પૈઃ સ્મિત-મુખે
સખી-વર્ગે ગૂઢં કૃતવસતિર્ ઉત્થાય સહસા ।
સમનેષ્યે ધૂર્તં તમ્ અહમ્ ઇતિ જલ્પન્ નત-મુખીં
પ્રિયાન્તામ્ આલિઙ્ગન્ હરિર્ અરતિ-ખેદં હરતુ વઃ

અત્ર કુપિતાયાઃ શ્રિયઃ પ્રસાદનાર્થં પુરુષોત્તમેન પ્રચ્છન્ન-સ્થિત્યાદિ-રૂપો વ્યાપારઃ કૃત ઇત્ય્ અયં નર્મ-ગર્ભઃ ।
પૂર્વ-સ્થિતો વિપદ્યેત નાયકો યત્ર ચાપરસ્ તિષ્ઠેત્ । 279ચ્દ્
તમ્ અપીહ નર્મ-ગર્ભં પ્રવદતિ ભરતો હિ નાટ્ય-વેદ-ગુરુઃ

280અબ્
યથા-
મયેન નિર્મિતાં લઙ્કાં લબ્ધ્વા મન્દોદરીમ્ અપિ ।
રેમે મૂર્તાં દશગ્રીવ-લક્ષ્મીમ્ ઇવ વિભીષણઃ

(સરસ્વતી-કણ્ઠાભરણેઽ પ્ય્ ઉદ્ધૃતમ્ ઇદમ્)
અત્ર રાવણે વિપન્ને તત્-પદાભિષિક્તેન વિભીષણેન મન્દોદર્યાદિષુ તદ્ ઉચિતં કર્મ નિર્મિતમ્ ઇત્ય્ અયં નર્મ-ગર્ભઃ । કેચિત્ ત્વ્ એતદ્ આરભટી-ભેદં સઙ્ક્ષિપ્તિમ્ આહુઃ । તત્ર મૂલં ન જાનીમઃ ।
અથારભટી -
માયેન્દ્ર-જાલ-પ્રચુરાં ચિત્ર-યુદ્ધ-ક્રિયા-મયીમ્ । 280ચ્દ્
છેદ્યૈર્ ભેદ્યૈઃ પ્લુતૈર્ યુક્તાં વૃત્તિમ્ આરભટીં વિદુઃ

અઙ્ગાન્ય્ અસ્યાસ્ તુ ચત્વારિ સઙ્ક્ષિપ્તિર્ અવપાતનમ્ । 281
વસ્તૂત્થાપન-સમ્ફેટાવ્ ઇતિ પૂર્વે બભાષિરે

તત્ર સઙ્ક્ષિપ્તિઃ -
સઙ્ક્ષિપ્ત-વસ્તુ-વિષયા યા માયાશિલ્પ-યોજિતા । 282
સા સઙ્ક્ષિપ્તિર્ ઇતિ પ્રોક્તા ભરતેન મહાત્મના

283અબ્
યથા અનર્ઘ-રાઘવે-
નીતો દૂરં કનક-હરિણ-ચ્છદ્મના રામભદ્રઃ
પશ્ચાદ્ એનં દ્રુતમ્ અનુસરત્ય્ એષ વત્સઃ કનિષ્ઠઃ ।
બિભ્યદ્ બિભ્યત્ પ્રવિશતિ તતઃ પર્ણશાલાં ચ ભિક્ષુર્
ધિગ્ ધિક્ કષ્ટં પ્રથયતિ ન્નિજામ્ આકૃતિં રાવણોઽ યમ્

(5.7)
અત્ર બહુ-વિધાનો માયાનાં સઙ્ક્ષેપેણ કથનાત્ સઙ્ક્ષિપ્તિઃ ।
વદન્ત્ય્ અન્યે તુ તાં નેતુર્ અવસ્થાન્તર-સઙ્ગતિમ્

283ચ્દ્
યથા-
યદ્-અર્થમ્ અસ્માભિર્ અસિ પ્રકોપ્તૈસ્
તદ્ અદ્ય દૃષ્ટ્વા તવ ધામ વૈષ્ણવમ્ ।
વિશીર્ણ-ગર્વામયમ્ અસ્મદ્-આન્તરં
ચિરસ્ય કઞ્ચિલ્ લઘિમાનમ્ અશ્નુતે

(અ.રા. 4.59)
અત્ર રામભદ્ર-સહવાસેન પરિહૃત-ધીરોદ્ધત-વિકારસ્ય જામદગ્ન્યસ્ય ધીર-શાન્તાવસ્થા-પરિગ્રહાત્ સઙ્ક્ષિપ્તિર્ ઇતિ ।
પરિવર્તક-ભેદત્વાત્ તદ્ ઉપેક્ષામહે વયમ્

284અબ્
અથાવપાતનમ્ -
વિભ્રાન્તિર્ અવપાતઃ સ્યાત્ પ્રવેશ-દ્રવ-વિદ્રવૈઃ

284ચ્દ્
યથા -
હૃત્વા શન્તનુ-નન્દનસ્ય તુરગાન્ સૂતં કુરૂણાં ગુરોશ્
છિત્ત્વા દ્રોણ-સુતસ્ય કાર્મુક-લતાં કૃત્વા વિસંજ્ઞં કૃપમ્ ।
કર્ણસ્યાપિ રથં વિદાર્ય કણશો વિદ્રાવ્ય ચાન્યદ્ બલં
ત્વત્-પુત્રો ભય-વિદ્રવત્-કુરુપતેઃ પન્થાનમ્ અન્વેત્ય્ અયમ્

(ધનઞ્જય-વિજય 67)
અથ વસ્તૂત્થાપનમ્ -
તદ્-વસ્તૂત્થાપનં યત્ તુ વસ્તુ માયોપકલ્પિતમ્

285અબ્
યથા-
માયા-ચુઞ્ચુર્ અથેન્દ્રજિદ્ રણ-મુખે ખડ્ગેન દીનાનાં
સૌમિત્રે દ્રુતમ્ આર્યપુત્ર ચકિતાં માં પાહિ પાહીતિ ચ ।
ક્રોશન્તીં વ્યથિતાશયાં હનુમતા મા મેતિ સન્તર્જિતઃ
કણ્ઠે કૈતવ-મૈથિલીં કુપિત-ધીશ્ ચિચ્છેદ તુચ્છાશયઃ

અત્ર નિકુમ્ભિલાયામ્ અભિચારં ચિકીર્ષુણા ઇન્દ્રજિતા રાઘવાદિ-બુદ્ધિ-પ્રમોષણાર્થં માયા-કલ્પિત-મૈથિલી-કણ્ઠ-ખણ્ડનં કૃતમ્ ઇતિ વસ્તૂત્થાપનમ્ ।
અથ સમ્ફેટઃ -
સમ્ફેટસ્ તુ સમાઘાતઃ ક્રુદ્ધ-સંરબ્ધયોર્ દ્વયોઃ

285ચ્દ્
યથા -
અન્યોન્ય-સૂતોન્મથનાદ્ અભૂતાં
તાવ્ એવ સૂતૌ રથિનૌ ચ કૌચિત્ ।
વ્યશ્વૌ ગદા-વ્યાયત-સમ્પ્રહારૌ
ભગ્નાયુધૌ બાહુ-વિમર્દ-નિષ્ઠૌ

(ર.વં. 7.52)
આસાં ચ મધ્યે વૃત્તીનાં શબ્દ-વૃત્તિસ્ તુ ભારતી ।
તિસ્રોઽ ર્થ-વૃત્તયઃ શેષાસ્ તચ્-ચતસ્રો હિ વૃત્તયઃ

286
અન્યે તુ મિશ્રણાદ્ આસાં મિશ્રાં વૃત્તિં ચ પઞ્ચમીમ્ ।
અશેષ-રસ-સામાન્યાં મન્યન્તે લક્ષયન્તિ ચ

287
યથા-
યત્રારભટ્ય્-આદિ-ગણાઃ સમન્તા
મિશ્રત્વમ્ આશ્રિત્ય મિથઃ પ્રથન્તે ।
મિશ્રેતિ તાં વૃત્તિમ્ ઉશન્તિ ધીરાઃ
સાધારણીમ્ અર્થ-ચતુષ્ટયસ્ય

(શૃ.પ્ર. 12) ઇતિ ।
તન્ વિચાર-સહમ્ । કુતઃ ? તત્ કિં વૃત્તિ-ધર્માણાં મિશ્રણમ્ ઐક્ય-રૂપેણ ન્યૂનાધિક-ભાવેન વા । ન પ્રથમઃ અવૈષમ્યેણ મિશ્રણાભાવાત્ । તથા મિશ્રણે તુ મિશ્ર-વૃત્તિ-વ્યઙ્ગ્યો રસોઽ પિ મિશ્રો ન્યૂનાધિકઃ પ્રસજ્યેત । વૃત્તીનાંચ રસ-વિશેષ-નિયમસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ । નનુ મિશ્રા વૃત્તિઃ સર્વ-રસ-સાધારણીતિ ચેત્, ન । ભારત્યા વૃત્ત્યા અપહૃત-વિષયત્વાત્ । મૂલ-પ્રમાણાભાવેન સ્વોક્તિ-માત્રત્વાચ્ ચ । નાપિ દ્વિતીયઃ । વૈષમ્યેણ વૃત્તિ-ગુણાનાં મિશ્રણે યત્ર યદ્-વૃત્તિ-પ્રત્યભિજ્ઞા-હેતુ-ભૂતા બહવો ગુણા લક્ષ્યન્તે તત્ર સૈવ વૃત્તિર્ ઇતિ નિશ્ચયાત્ । નનુ, તત્ર પ્રકરણાદિ-વશેન રસ-વિશેષ-વ્યક્તિર્ ઇતિ ચેત્ તર્હિ પ્રસ્તુત-રસાનુરોધેનૈવ વૃત્તિ-વિશેષ-નિર્ધારણમ્ અપ્ય્ અઙ્ગીકર્તવ્યમ્ એવ । તથા ચ ભરતઃ-
ભાવો વાપિ રસો વાપિ પ્રવૃત્તિર્ વૃત્તિર્ એવ વા ।
સર્વેષાં સમવેતાનાં રૂપં યસ્ય ભવેદ્ બહુ ।
સ મન્તવ્યો રસઃ સ્થાયી શેષાઃ સઞ્ચારિણો મતાઃ

(ના.શા. 7.119-120) ઇતિ ।
અથૈતાસાં રસ-નિયમઃ-
કૈશિકી સ્યાત્ તુ શૃઙ્ગારે રસે વીરે તુ સાત્વતી ।
રદુર-બીભત્સયોર્ વૃત્તિર્ નિયતારભટી પુનઃ । 288
શૃઙ્ગારાદિષુ સર્વેષુ રસેષ્વ્ ઇષ્ટૈવ ભારતી

289અબ્
એતચ્ ચ શૃઙ્ગારાદિ-ગ્રહણં તજ્-જન્યાનાં હાસ્યાદીનામ્ અપ્ય્ ઉપલક્ષણમ્ । અતશ્ ચ શૃઙ્ગાર-હાસ્યયોઃ કૈશિકી । વીરાદ્ભુતયોઃ સાત્ત્વતી । રૌદ્ર-કરુણયોર્ બીભત્સ-ભયાનકયોશ્ ચ આરભટીતિ નિયમઃ પ્રતીયતે । તથા ચ ભરતઃ-
શૃઙ્ગારં ચૈવ હાસ્યં ચ વૃત્તિઃ સ્યાત્ કૈશિકી શ્રિતા ।
સાત્ત્વતી નામ વિજ્ઞેયા રૌદ્ર-વીરાદ્ભુતાશ્રયા

ભયાનકે ચ બીભત્સે રૌદ્રે ચારભટી ભવેત્ ।
ભારતી ચાપિ વિજ્ઞેયા કરુણાભુત-સંશ્રયા

(ના.શા. 20.73-74)[*7]
[*7] વરિઅન્ત્ fઓઉન્દ્ ઇન્ ક્.લ્.જોસ્હિ એદિતિઓન્: હાસ્ય-શૃઙ્ગાર-બહુલા કૈશિકી પરિચક્ષિતા । સાત્વતી ચાપિ વિજ્ઞેયા વીરાદ્ભુત-શમાશ્રયા । રૌદ્રે ભયાનકે ચૈવ વિજ્ઞેયારભટી બુધૈઃ । બીભત્સે કરુણે ચૈવ ભારતી સમ્પ્રકીર્તિતા ॥
અત્ર સાત્વત્યા રૌદ્રાનુપ્રવેશ-કથનં રૌદ્ર-પ્રતિભટસ્ય યુદ્ધ-વીરસ્યૈવ સંલાપાદિભિઃ સાત્વતી-ભેદૈઃ પરિપોષણં ન તુ દાન-વીર-દયા-વીરયોર્ ઇતિ જ્ઞાપનાર્થમ્ । તસ્માન્ ન નિયમ-વિરોધઃ । ભારત્યાશ્ ચ કરુણાદ્ભુત-વિષયત્વ-કથનં તયોઃ પ્રાયેણ વાગ્-આરમ્ભ-મુખેન પરિપોષ ઇતિ જ્ઞાપનાર્થમ્ । તેન ભારત્યાઃ સર્વ-રસ-સાધારણયમ્ ઉપપન્નમ્ એવ ।
કેચિત્ તુ તમ્ ઇમં શ્લોકં ભારતીયં નિયામકમ્ । 289
પ્રાયિકાભિપ્રાયતયા વ્યાચક્ષાણા વિચક્ષણાઃ ।
આસાં રસેષુ વૃત્તીનાં નિયમં નાનુમન્વતે

290
તથા ચ કૈશિકીત્ય્ અનુવૃત્તૌ રુદ્રટઃ-
શૃઙ્ગાર-હાસ્ય-કરુણ-રસાતિશય-સિદ્ધયે ।
એષા વૃત્તિઃ પ્રયત્નેન પ્રયોજ્યા રસ-કોવિદૈઃ

[શૃ.તિ. 3.39॥ ઇતિ ।[*8]
[*8] શૃઙ્ગાર-તિલક રેઅદિન્ગ્: શૃઙ્ગાર-હાસ્ય-કરુણ-રસાનાં પરિવૃદ્ધયે । એષા વૃત્તિઃ પર્યોક્તવ્યા પ્રયત્નેન બુધૈર્ યથા ॥
વિચાર-સુન્દરો નૈષ માર્ગઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉદાસ્મહે ।
કૈશિકી-વૃત્તિ-ભેદાનાં નર્માદીનાં પ્રકલ્પનમ્

291
યત્ર કરુણમ્ આશ્રિત્ય રસાભાસત્વ-કારણમ્ ।
રસાભાસ-પ્રકરણે વક્ષ્યતે તદ્ ઇદં સ્ફુટમ્

292
તત્-તન્-ન્યાય-પ્રવીણેન ન્યાય-માર્ગાનુવર્તિના ।
દર્શિતં સિંહ-ભૂપેન સ્પષ્ટં વૃત્તિ-ચતુષ્ટયમ્

293
અથ પ્રવૃત્તયઃ-
તત્-તદ્-દેશોચિતા ભાષા ક્રિયા વેષા પ્રવૃત્તયઃ ।
તત્ર ભાષા દ્વિધા ભાષા વિભાષા ચેતિ ભેદતઃ

294
તત્ર ભાષા સપ્ત-વિધા પ્રાચ્યાવન્ત્યા ચ માગધી ।
બાહ્લીકા દાક્ષિણાત્યા ચ શૌરસેની ચ માલવી

295
સપ્તધા સ્યાદ્ વિભાષાદિ શબર-દ્રમિલાન્ધ્રજાઃ ।
શકારાભીર-ચણ્ડાલ-વનેચર-ભવા ઇતિ

296
ભાષા-વિભાષાઃ સન્ત્ય્ અન્યાસ્ તત્-તદ્-દેશ-જનોચિતાઃ ।
તાસામ્ અનુપયોગિત્વાન્ નાત્ર લક્ષણમ્ ઉચ્યતે । 297
તત્-તદ્-દેશોચિતા વેષાઃ ક્રિયાશ્ ચાતિસ્ફુટાન્તરાહ્

અથ સાત્ત્વિકાઃ-
અન્યેષાં સુખ-દુઃખાદિ-ભાવેષુ કૃત-ભાવનમ્ । 298
આનુકૂલ્યેન યચ્ ચિત્તં ભાવકાનાં પ્રવર્તતે

સત્ત્વં તદ્ ઇતિ વિજ્ઞેયં પ્રાજ્ઞૈઃ સત્ત્વોદ્ભવાન્ ઇમાન્ । 299
સાત્ત્વિકા ઇતિ જાનન્તિ ભરતાદિ-મહર્ષયઃ

સર્વેષામ્ અપિ ભાવાનાં યૈઃ સ્વ-સત્ત્વં હિ ભાવ્યતે । 300
તે ભાવા ભાવ-તત્ત્વ-જ્ઞૈઃ સાત્ત્વિકા સમુદીરિતાઃ

તે સ્તમ્ભ-સ્વેદ-રોમાઞ્ચાઃ સ્વર-ભેદશ્ ચ વેપથુઃ । 301
વૈવર્ણ્યમ્ અશ્રુ-પ્રલયાવ્ ઇત્ય્ અષ્ટૌ પરિકીર્તિતાઃ

તત્ર સ્તમ્ભઃ-
સ્તમ્ભો હર્ષ-ભયામર્ષ-વિષાદાદ્ભુત-સમ્ભવઃ । 302
અનુભાવા ભવન્ત્ય્ એતે સ્તમ્ભસ્ય મુનિ-સંમતાઃ ।
સંજ્ઞા-વિરહિતત્વં ચ શૂન્યતા નિષ્પ્રકમ્પતા

303
અથ સ્વેદઃ -
નિદાઘ-હર્ષ-વ્યાયામ-શ્રમ-ક્રોધ-ભયાદિભિઃ ।
સ્વેદઃ સઞ્જાયતે તત્ર ત્વ્ અનુભાવા ભવન્ત્ય્ અમી । 304
સ્વેદાપનયવાતેચ્છા-વ્યજન-ગ્રહણાદયઃ

નિદાઘાદ્, યથા-
કરૈર્ ઉપાત્તાન્ કમલોતક્રેભ્યો
નિજૈર્ વિવસ્વાન્ વિકચોદરેભ્યઃ ।
તસ્યા નિચિક્ષેપ મુખારવિન્દે
સ્વેદાપદેશાન્ મકરન્દ-બિન્દૂન્

હર્ષાદ્, યથા-
સખ્યા કૃતાનુજ્ઞમ્ ઉપેત્ય પશ્ચાદ્
ધૂન્વન્ શિરોજાન્ કરજૈઃ પ્રિયાયાઃ ।
અનાર્દ્રયન્ન્ આનન-વાયુનાપિ
સ્વિન્નાન્તરાન્ એવ ચકાર કશ્ચિત્

અત્રોભયોર્ અન્યોન્ય-સ્પર્શ-હર્ષેણ સ્વેદઃ ।
વ્યાયામાદ્, યથા-
ગત્વોદ્રેકં જઘન-પુલિને રુદ્ધ-મધ્ય-પ્રદેશઃ
ક્રામન્ન્ ઊરુ-દ્રુમ-ભુજ-લતાઃ પૂર્ણ-નાભિ-હ્રદાન્તઃ ।
ઉલ્લઙ્ઘ્યોચ્ચૈઃ કુચ-તટ-ભુવં પ્લાવયન્ રોમ-કૂપાન્
સ્વેદાપૂરો યુવતિ-સરિતાં પ્રાપ ગણ્ડ-સ્થલાનિ

[માઘ. 7.74]
અત્ર કુસુમાપચય-પર્યટનેન વ્યાયામેન સ્વેદઃ ।
શ્રમો રત્ય્-આદિ-પરિશ્રાન્તિઃ, તસ્માદ્ યથા-
મઞ્ચેષુ પઞ્ચેષુ-સમાકુલાનાં
વાતાય વાતાયન-સંશ્રિતાનામ્ ।
સ્વિન્નાનિ ખિન્નાનિ મુખાન્ય્ અશંસન્
સમ્ભોગમ્ અભોરુહ-લોચનાનામ્

આદિ-શબ્દાદ્ ગીત-નૃત્ય-શ્રાન્ત્ય્-આદયઃ ।
ગીત-શ્રાન્ત્યા, યથા-
ગીતાન્તરેષુ શ્રમ-વારિ-લેશૈઃ
કિંચિત્ સમુચ્છ્વાસિત-પત્ર-લેખમ્ ।
પુષ્પાસવાઘૂર્ણિત-નેત્ર-શોભિ
પ્રિયા-મુખં કિંપુરુષશ્ ચુચુમ્બે

[કુ.સં. 3.38]
નૃત્ય-શ્રાન્ત્યા, યથા-
ચારુ-નૃત્ય-વિગમે ચ તન્-મુખં
સ્વેદ-ભિન્ન-તિલકં પરિશ્રમાત્ ।
પ્રેમ-દત્ત-વદનાનિલં પિબન્ન્
અત્યજીવદ્ અમરાલકેશ્વરૌ

[રઘુ. 19.15]
ક્રોધાદ્, યથા-
દધત્ સન્ધ્યારુણ-વ્યોમ-સ્ફુરત્-તારાનુકારિણીઃ ।
દ્વિષદ્-દ્વેષોપરક્તાઙ્ગ-સઙ્ગિનીઃ સ્વેદ-વિપ્રુષઃ

[માઘે 2.18]
ભયાદ્, યથા-
કૃતાન્ત-જિહ્વા-કુટિલાં કૃપાણીં
દૃષ્ટ્વા યદીયાં ત્રસતામ્ અરીણામ્ ।
સ્વેદોદયશ્ ચેતસિ સંચિતાનાં
માનોષ્મણામ્ આતનુતે પ્રશાન્તિમ્

[અત્રૈવ 1.13]
રોમાઞ્ચો વિસ્મયોત્સાહ-હર્ષાદ્યૈસ્ તત્ર વિક્રિયાઃ । 305
રોમોદ્ગમોલ્લુક-સનગાત્ર-સંસ્પર્શનાદયઃ

વિસ્મયેન, યથા-
રાઘવસ્ય ગુરુ-સાર-નિર્ભર-
પ્રૌઢિમ્ આજગવ-ભઞ્જનોદ્ભટમ્ ।
દોર્-બલં શ્રુતવતઃ સભાન્તરે
રોમહર્ષણમ્ અભૂત્ પિનાકિનઃ

ઉત્સાહેન, યથા-
અન્ત્રૈઃ સ્વૈર્ અપિ સંયતાગ્ર-ચરણો મૂર્ચ્છાવિરામ-ક્ષણં
સ્વાધીન-વ્રણિતાઙ્ગ-શસ્ત્ર-વિવરે રોમોદ્ગમં વર્મયન્ ।
ભગ્નાનુદ્વલયન્ નિજાન્ પર-ભટાન્ આતર્જયન્ નિષ્ઠુરં
ધન્યોદ્દામ-જય-શ્રિયઃ પૃથુ-રણ-સ્તમ્ભે પતાકાયતે

અત્રોત્સાહેન રોમાઞ્ચઃ ।
હર્ષેણ, યથા-
રોમાણિ સર્વાણ્ય્ અપિ બાલ-ભાવાદ્
વર-શ્રિયં વીક્ષિતુમ્ ઉત્સુકાનિ ।
તસ્યાસ્ તદા કોરકિતાઙ્ગ-યષ્ટેર્
ઉદ્ગ્રીવિકાદાનમ્ ઇવાન્ ભૂવન્

(નૈષધ 14.53)
અથ સ્વર-ભેદઃ-
વૈસ્વર્યં સુખ-દુઃખાદ્યૈસ્ તત્ર સ્યુર્ ગદ્ગદાદયઃ

306
સુખેન, યથા-
પશ્યેમ તં ભૂય ઇતિ બ્રુવાણાં
સખીં વચોભિઃ કિલ સા તતર્જ ।
ન પ્રીતિ-કર્ણેજપતાં ગતાનિ
ભૂયો બભૂવુઃ સ્વર-વૈકૃતાનિ

અત્ર પ્રિય-સંસ્મરણ-જનિતેન હર્ષેણ ભૂયો વૈસ્વર્યમ્ ।
દુઃખેન, યથા-
વિલલાપ સ બાષ્પ-ગદ્ગદં
સહજામ્ અપ્ય્ અપહાય ધીરતામ્ ।
અભિતપ્ત-મયોઽ પિ માર્દવં
ભજતે કૈવ કથા શરીરિષુ

(ર.વં. 8.43)
અથ વેપથુઃ-
વેપથુર્ હર્ષ-સન્ત્રાસ-જરા-ક્રોધાદિભિર્ ભવેત્ ।
તત્રાનુભાવાઃ સ્ફુરણ-ગાત્ર-કમ્પાદયો મતાઃ

307
હર્ષેણ ત્રાસેન ચ, યથા-
તદ્-અઙ્ગમ્ આનન્દ-જડેન દોષ્ણા
પિત સ-બાણ-વ્રણમ્ આમમર્શ ।
નિઃશ્વસ્ય નિઃશ્વસ્ય મુહુશ્ ચ દીર્ઘં
પ્રસૂઃ કરાભ્યાં ભય-કમ્પિતાભ્યામ્

જરયા, યથા-
રુન્ધાનયા બહુ-મુખીં ગતિમ્ ઇન્દ્રિયાણાં
વધ્વેવ ગાઢમ્ અનયા જરયોપગૂઢઃ ।
અઙ્ગેન વેપથુ-મતા જડતાયુજાહં
ગન્તું પદાદ્ અપિ પદં ગદિતું ચ નાલમ્

(કુવલયાવલી, 3.1)
ક્રોધેન, યથા-
રુષા સમાધ્માત-મૃગેન્દ્ર-તુઙ્ગં
ન કેવલં તસ્ય વપુશ્ ચકમ્પે ।
સ-સિન્ધુ-ભૂભૃદ્-ગગના ચ પૃથ્વી
નિપાતિતોલ્કા ચ સ-તારકા દ્યૌઃ

અથ વૈવર્ણ્યમ્-
વિષાદાતપરોષાદ્યૈર્ વૈવર્ણ્યમ્ ઉપજાયતે ।
મુખ-વર્ણ-પરાવૃત્તિ-કાર્શ્યાદ્યાસ્ તત્ર વિક્રિયાઃ

308
વિષાદેન, યથા-
શર-કાણ્ડ-પાણ્ડુ-ગણ્ડ-સ્થલીયમ્ આભાતિ પરિમિતાભરણા ।
માધવ-પરિણત-પત્રા કતિપય-કુસુમેવ કુન્દલતા

(મા.અ.મિ. 3.8)
અત્ર વિરહ-જનિતેન વિષાદેન પાણ્ડુત્વમ્ ।
આતપેન, યથા-
ધૂતાનામ્ અભિમુખ-પાતિભિઃ સમીરૈર્
આયાસાદ્ અવિશદ્ અલોચનોત્પલાનામ્ ।
આનિન્યે મદ-જનિતાં શ્રિયં વધૂનામ્
ઉષ્ણાંશુ-દ્યુતિ-જનિતઃ કપોલ-રાગઃ

(કિરાતાર્જુનીય 7.3)
રોષેણ, યથા-
કદા મુખં વર-તનુ કારણાદ્ ઋતે તવાગતં ક્ષણમ્ અયિ કોપ-પાત્રતામ્ ।
અપર્વણિ ગ્રહ-કલુષેન્દુ-મણ્ડલા વિભાવરી કથય કથં ભવિષ્યતિ

(માલવિકાગ્નિ-મિત્ર 4.16)
અથાશ્રુ-
વિષાદ-રોષ-સન્તોષા-ધૂમાદ્યૈર્ અશ્રુ તત્-ક્રિયાઃ ।
બાષ્પ-બિન્દુ-પરિક્ષેપ-નેત્ર-સંમાર્જનાદયઃ

309
વિષાદેન, યથા-
ત્વામ્ આલિખ્ય પ્રણય-કુપિતાં ધાતુ-રાગૈઃ શિલાયામ્
આત્માનં તે ચરણ-પતિતં યાવદ્ ઇચ્છામિ કર્તુમ્ ।
અસ્રૈસ્ તાવન્ મુહુર્ ઉપચિતૈર્ દૃષ્ટિર્ આલુપ્યતે મે
ક્રૂરસ્ તસ્મિન્ન્ અપિ ન સહતે સઙ્ગમં નૌ કૃતાન્તઃ

[મે.દૂ. 2.45]
રોષેણ ચ, યથા મમૈવ-
કાન્તે કૃતાગસિ પુરઃ પરિવર્તમાને
સખ્યં સરોજ-શશિનોઃ સહસા બભૂવ ।
રોષાક્ષરં સુદૃશિ વક્તુમ્ અપારયન્ત્યામ્
ઇન્દીવર-દ્વયમ્ અવાપ તુષાર-ધારામ્

અત્ર સાપરાધ-પ્રિય-દર્શન-જનિતેન રોષેણ મુગ્ધાયા બાષ્પોદ્ગમઃ ।
સન્તોષેણ, યથા-
આનન્દજઃ શોકજમ્ અશ્રુ બાષ્પસ્
તયોર્ અશીતં શિશિરો બિભેદ ।
ગઙ્ગા-સરય્વોર્ જલમ્ ઉષ્ણ-તપ્તં
હિમાદ્રિ-નિષ્યન્દ ઇવાવતીર્ણઃ

(ર.વં. 14.53)
અત્ર ચિર-પ્રોષિત-પ્રત્યાગત-રામ-લક્ષ્મણ-દર્શનાનન્દેન કૌસલ્યા-સુમિત્રયોર્ બાષ્પઃ ।
ધૂમેન, યથા-
તસ્મિન્ ક્ષણે કાન્તમ્ અલક્ષયન્ સા
ધૂમાવિલૈર્ ઉદ્ગત-બાષ્પ-લેશૈઃ ।
અન્તર્-દલૈર્ અમ્બુરુહામ્ ઇવાર્દ્રૈર્
અયત્ન-કર્ણાભરણૈર્ અપાઙ્ગૈઃ

અત્ર વિવાહ-ધૂમેન લક્ષ્મ્યા બાષ્પોદ્ગમઃ ।
અથ પ્રલયઃ-
પ્રલયો દુઃખ-ધાતાદ્યૈશ્ ચેષ્ટા તત્ર વિસંજ્ઞતા

310અબ્
દુઃખેન, યથા-
વપુષા કરણોજ્ઝિતેન સા
નિપતન્તી પતિમ્ અપ્ય્ અપાતયન્ ।
નનુ તૈલ-નિષેક-બિન્દુના
સહ દીપાર્ચિર્ ઉપૈતિ મેદિનીમ્

(ર.વં. 8.38)
અત્રેન્દુમતી-વિપત્તિ-જનિતેન દુઃખેનાજસ્ય પ્રલયઃ ।
ઘાતેન, યથા-
પૂર્વં પ્રહર્તા ન જઘાન ભૂયઃ
પ્રતિપ્રહારાક્ષમમ્ અશ્વસાદી ।
તુરઙ્ગમ્ અસ્કન્ધ-નિષણ્ણ-દેહં
પ્રત્યાશ્વસન્તં રિપુમ્ આચકાઙ્ક્ષ

(ર.વં. 7.47)
અત્ર પ્રતિભટ-પ્રહારેણાશ્વસાદિનો મૂર્ચ્છા ।
સર્વેઽ પિ સત્ત્વ-મૂલત્વાદ્ ભાવા યદ્યપિ સાત્ત્વિકાઃ । 310ચ્દ્
તથાપ્ય્ અમીષાં સત્ત્વૈક-મૂલત્વાત્ સાત્ત્વિક-પ્રથા

અનુભાવાશ્ ચ કથ્યન્તે ભાવ-સંસૂચનાદ્ અમી । 311
એવં દ્વૈરૂપ્યમ્ એતેષાં કથિતં ભાવ-કોવિદૈઃ

અનુભાવૈક-નિધિના સુખાનુભવ-શાલિના ।
શ્રી-સિંહ-ભૂભુજા સાઙ્ગમ્ અનુભાવા નિરૂપિતાઃ

312
અસ્મત્-કલ્પ-લતા-દલાનિ ગિલતિ ત્વત્-કામ-ગૌર્વાર્યતાં
મચ્-ચિન્તામણિ-વેદિભિઃ પરિણમેદ્ દૂરાન્ નયોચ્ચૈર્ ગજમ્ ।
ઇત્ય્ આરૂઢ-વિતર્દિકાઃ પ્રતિપથં જલ્પન્તિ ભૂદેવતાઃ
સિંહ-ક્ષ્માભુજિ કલ્પ-વૃક્ષ-સુરભી-હસ્ત્ય્-આદિ-દાનોદ્યતે

313
રક્ષાયાં રાક્ષસારિં પ્રબલ-વિમત-વિદ્રાવણે વીરભદ્રં
કારુણ્યે રામભદ્રં ભુજ-બલ-વિભવારોહણે રૌહિણેયમ્ ।
પાઞ્ચાલં ચઞ્ચલાક્ષી-પરિચરણ-વિધૌ પૂર્ણ-ચન્દ્રં પ્રસાદે
કન્દર્પ-રૂપ-દર્પે તુલયતિ નિતરાં સિંહ-ભૂપાલ-ચન્દ્રઃ