Rasarnava · Chapter 10

rasasya lakṣaṇaṃ kiṃvā rasakarma ca kīdṛśam
tanna jānāmi deveśa vaktumarhasi tattvataḥ //

prāgevoktā rasotpattis tallakṣaṇam ataḥ śṛṇu //

tasya nāmasahasrāṇi ayutānyarbudāni ca
śakyate na mayā vaktuṃ saṃkṣepāt kathyate śṛṇu //

raso rasendraḥ sūtaśca pāradaścātha miśrakaḥ //

rasaṃ siddharasaṃ vidyāt siddhakṣetrasamāśrayam
nāśayet sakalān rogān valīpalitameva saḥ //

dehalohakaraṃ śuddhaṃ rasendramadhunā śṛṇu
śarīre hemni kartā ca jāraṇe sāraṇāsu ca //

īṣatpītaśca rūkṣāṅgo doṣayuktaśca sūtakaḥ //

yo bāhyābhyantare śveto bahulaṃ kañcukāvṛtaḥ
taṃ vidyāt pāradaṃ devi tārakarmaṇi yojayet //

yathā kāñjikasaṃsparśāt kṣīrabhāṇḍaṃ vinaśyati
tathā hema śarīraṃ ca pāradena vinaśyati //

mayūrapattrikābhāsaṃ miśrakaṃ ca vidurbudhāḥ
dhūmravarṇaṃ rasaṃ dṛṣṭvā viśeṣeṇopalabhyate
miśrakaṃ tu vijānīyād udvāhakarmakārakam //

evaṃ pañcavidhā devi rasabhedā nirūpitāḥ //

svedanaṃ mardanaṃ caiva cāraṇaṃ jāraṇaṃ tathā
drāvaṇaṃ rañjanaṃ caiva sāraṇaṃ krāmaṇaṃ kramāt
iti yo vetti tattvena tasya sidhyati sūtakaḥ //

tīvratvaṃ jāyate svedāt amalatvaṃ ca mardanāt
cāraṇena balaṃ kuryāt jāraṇādbandhanaṃ bhavet //

ekatvaṃ drāvaṇāt tasya raktatvaṃ raktakāñjanāt
vyāpitvaṃ sāraṇāt tasya krāmitvaṃ krāmaṇāttathā //

malago malarūpeṇa tvarito haṃsago bhavet
malago malarūpeṇa sadhūmo dhūmago bhavet //

anyā jīvagatirdevi jīvo 'ṇḍādiva niṣkramet
sa tāvajjīvayejjīvaṃ tena jīvo rasaḥ smṛtaḥ //

catuṣṭayī gatistasya nipuṇena tu labhyate
catasro gatayo dṛśyā adṛśyā pañcamī gatiḥ //

mantradhyānādinā tasya kṣīyate pañcamī gatiḥ //

dhūmaściṭiciṭiścaiva maṇḍūkaplutireva ca
akampaśca vikampaśca pañcāvasthā rasasya tu //

mathyamānasya kalkena sambhaveddhi gatitrayam
jale gatirmalagatiḥ punar haṃsagatistataḥ //

hema dattvā tataḥ śuddhaṃ tattu stambhen niyāmake
niyāmakagaṇauṣadhyā rasaṃ dattvā vipācayet //

niyamito na prayāti tathā dhūmagatiṃ śive //

kaṇikācālarahito budbudaiścāpavarjitaḥ
niyamito bhavatyeṣa cullikāgnisahastathā //

aniyamya yadā sūtaṃ jārayet kāñjikāśaye
jāyate niścitaṃ bhadre tadā tasya gatitrayam //

dolāsvedena cāvaśyaṃ svedito hi dinatrayam
vasubhaṇṭādibhirdevi rasarājo na hīyate //

akṣīṇaṃ tu rasaṃ dṛṣṭvā dadyādvyomādikaṃ tataḥ
svedanaṃ ca tataḥ karma dīyamānasya mardanam //

rasāliṅgita āhāraḥ piṣṭiketyabhidhīyate
taddrutaṃ rasagarbhe tu jāraṇaṃ parikīrtitam //

jāraṇā tatsamākhyātā tadevaṃ copalabhyate
jīrṇānte rañjanaṃ kāryaṃ raktavargagaṇena ca //

jīrṇaṃ jīrṇaṃ tu saṃraktaṃ samahemnā tu sārayet
sāraṇāyantrayogena badhyate sārito rasaḥ //

sāritaḥ sāritaścaiva yathā bhavati sūtakaḥ
krāmaṇena samāyuktaṃ taṃ ca vedhe niyojayet //

āroṭaḥ pārado brahmā mūrchitastu janārdanaḥ
baddhastu rudrarūpaḥ syāt karmayogabalādrasaḥ //

śṛṇu devi pravakṣyāmi karmayogasya vistaram //

pāradasya trayo doṣā viṣaṃ vahnirmalas tathā
viṣeṇa saviṣaṃ vidyāt vahnau kuṣṭhī bhavennaraḥ
malenodararogī syāt mriyate ca rasāyane //

ṣaṭtruṭyaścaikalikṣā syāt ṣaḍlikṣā yūka eva ca
ṣaḍyūkāstu rajaḥsaṃjñāḥ kathitāstava suvrate //

ṣaḍrajaḥ sarṣapaḥ sākṣāt siddhārthaḥ sa ca kīrtitaḥ
ṣaṭsiddhārthāśca deveśi yavastvekaḥ prakīrtitaḥ //

ṣaḍyavairekaguñjā syāt ṣaḍguñjāścaikamāṣakaḥ
māṣā dvādaśa tolaḥ syāt aṣṭau tolāḥ palaṃ bhavet //

dvātriṃśatpalakaṃ devi śubhaṃ tu parikīrtitam
śubhasya tu sahasre dve bhāra ekaḥ prakīrtitaḥ //

dve sahasre palānāṃ tu sahasraṃ śatameva vā
aṣṭāviṃśat palānāṃ tu daśa pañcakameva vā //

palārdhenaiva saṃskāraḥ kartavyaḥ sūtakasya tu //

mahābalā nāgabalā meghanādā punarnavā
meṣaśṛṅgī ca tatsāraiḥ navasārasamanvitam
pāradaṃ devadeveśi svedayeddivasatrayam //

girikarṇī ca mīnākṣī sahadevī punarnavā
uragā triphalā kāntā laghuparṇī śatāvarī //

tuṣavarje tu dhānyāmle sarvaṃ saṃkṣubhya nikṣipet
ekādaśaguṇe 'mle 'smin ṣoḍaśāṃśairvimarditam //

āsurīlavaṇavyoṣa citrakārdrakamūlakaiḥ
dolāyāṃ svedayeddevi tridinaṃ mṛdunāgninā //

aṅkolastu viṣaṃ hanti vahnimāragvadhaḥ priye
citrakastu malaṃ hanyāt kumārī saptakañcukam //

tasmād ebhiḥ samopetair mardayet pātayedbudhaḥ //

vidyādhareṇa yantreṇa bhāvayeddoṣavarjitam
tatastriguṇavastrasthaṃ taṃ rasaṃ devi gālitam //

triphalāvahnimūlatvāt gṛhakanyārasānvitam
nirudgāre tu pāṣāṇe mardayet pātayet punaḥ //

dhūmasāraguḍavyoṣa rajanīsitasarṣapaiḥ
iṣṭikākāñjikorṇābhiḥ tridinaṃ mardayettataḥ //

nirmalo jāyate sūtaḥ matprabhāvaṃ prakāśayet //

vāsakena vibhītena mardayet pātayet punaḥ
nāgavaṅgādikā doṣā yānti nāśam upādhijāḥ //

saptavāraṃ kākamācyā gatadoṣaṃ vimardayet
pātayet saptavāraṃ ca giridoṣaṃ tyajedrasaḥ //

kṣetradoṣaṃ tyajeddevi gokarṇarasamūrchitaḥ //

kārpāsapattraniryāse svinnas trikaṭukānvite
saptakañcukanirmuktaḥ saptāhājjāyate rasaḥ //

kākamācī jayā brāhmī gāṅgerī raktacitrakaḥ
maṇḍūkī mudgaparṇī ca śṛṅgaveraṃ rasāṅkuśaḥ //

devadālī śaṅkhapuṣpī kākajaṅghā śatāvarī
kumārī bhṛṅgarājaśca nirguṇḍī grīṣmasundaraḥ //

śūlinī śūrpaparṇī ca gojihvā kṣīrakañcukaḥ
tadrasairmarditaḥ pātyaḥ saptadhā nirmalo bhavet //

tāmreṇa piṣṭikāṃ kṛtvā pātayedūrdhvapātane
vaṅganāgau parityajya śuddho bhavati sūtakaḥ //

marditas triphalāśigru rājikāpaṭucitrakaiḥ
ūrdhvabhāṇḍagataḥ pācyaḥ pradīptair upalairadhaḥ //

sṛṣṭyambujanirodhena labdhaprāyo bhavedrasaḥ
karkoṭīkañcukībimbī sarpākṣyambujasaṃyutam //

rasaṃ niyāmake dadyāt tejasvī nirmalo bhavet
evaṃ viśodhitaḥ sūto bhadrāṣṭāṃśaviśoṣitaḥ //

kṣudrāmlalavaṇakṣāra bhūkhagoṣaṇaśigrubhiḥ
rājikāṭaṅkaṇayutair āranāle dinatrayam
svedanāddīpito devi grāsārthī jāyate rasaḥ //

vyomasattvādibījāni rasajāraṇaśodhane
tanmamācakṣva deveśi kimanyacchrotumicchasi //