रसार्णव · अध्याय 10

रसस्य लक्षणं किंवा रसकर्म च कीदृशम्
तन्न जानामि देवेश वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥

प्रागेवोक्ता रसोत्पत्तिस् तल्लक्षणम् अतः शृणु ॥

तस्य नामसहस्राणि अयुतान्यर्बुदानि च
शक्यते न मया वक्तुं संक्षेपात् कथ्यते शृणु ॥

रसो रसेन्द्रः सूतश्च पारदश्चाथ मिश्रकः ॥

रसं सिद्धरसं विद्यात् सिद्धक्षेत्रसमाश्रयम्
नाशयेत् सकलान् रोगान् वलीपलितमेव सः ॥

देहलोहकरं शुद्धं रसेन्द्रमधुना शृणु
शरीरे हेम्नि कर्ता च जारणे सारणासु च ॥

ईषत्पीतश्च रूक्षाङ्गो दोषयुक्तश्च सूतकः ॥

यो बाह्याभ्यन्तरे श्वेतो बहुलं कञ्चुकावृतः
तं विद्यात् पारदं देवि तारकर्मणि योजयेत् ॥

यथा काञ्जिकसंस्पर्शात् क्षीरभाण्डं विनश्यति
तथा हेम शरीरं च पारदेन विनश्यति ॥

मयूरपत्त्रिकाभासं मिश्रकं च विदुर्बुधाः
धूम्रवर्णं रसं दृष्ट्वा विशेषेणोपलभ्यते
मिश्रकं तु विजानीयाद् उद्वाहकर्मकारकम् ॥

एवं पञ्चविधा देवि रसभेदा निरूपिताः ॥

स्वेदनं मर्दनं चैव चारणं जारणं तथा
द्रावणं रञ्जनं चैव सारणं क्रामणं क्रमात्
इति यो वेत्ति तत्त्वेन तस्य सिध्यति सूतकः ॥

तीव्रत्वं जायते स्वेदात् अमलत्वं च मर्दनात्
चारणेन बलं कुर्यात् जारणाद्बन्धनं भवेत् ॥

एकत्वं द्रावणात् तस्य रक्तत्वं रक्तकाञ्जनात्
व्यापित्वं सारणात् तस्य क्रामित्वं क्रामणात्तथा ॥

मलगो मलरूपेण त्वरितो हंसगो भवेत्
मलगो मलरूपेण सधूमो धूमगो भवेत् ॥

अन्या जीवगतिर्देवि जीवो ऽण्डादिव निष्क्रमेत्
स तावज्जीवयेज्जीवं तेन जीवो रसः स्मृतः ॥

चतुष्टयी गतिस्तस्य निपुणेन तु लभ्यते
चतस्रो गतयो दृश्या अदृश्या पञ्चमी गतिः ॥

मन्त्रध्यानादिना तस्य क्षीयते पञ्चमी गतिः ॥

धूमश्चिटिचिटिश्चैव मण्डूकप्लुतिरेव च
अकम्पश्च विकम्पश्च पञ्चावस्था रसस्य तु ॥

मथ्यमानस्य कल्केन सम्भवेद्धि गतित्रयम्
जले गतिर्मलगतिः पुनर् हंसगतिस्ततः ॥

हेम दत्त्वा ततः शुद्धं तत्तु स्तम्भेन् नियामके
नियामकगणौषध्या रसं दत्त्वा विपाचयेत् ॥

नियमितो न प्रयाति तथा धूमगतिं शिवे ॥

कणिकाचालरहितो बुद्बुदैश्चापवर्जितः
नियमितो भवत्येष चुल्लिकाग्निसहस्तथा ॥

अनियम्य यदा सूतं जारयेत् काञ्जिकाशये
जायते निश्चितं भद्रे तदा तस्य गतित्रयम् ॥

दोलास्वेदेन चावश्यं स्वेदितो हि दिनत्रयम्
वसुभण्टादिभिर्देवि रसराजो न हीयते ॥

अक्षीणं तु रसं दृष्ट्वा दद्याद्व्योमादिकं ततः
स्वेदनं च ततः कर्म दीयमानस्य मर्दनम् ॥

रसालिङ्गित आहारः पिष्टिकेत्यभिधीयते
तद्द्रुतं रसगर्भे तु जारणं परिकीर्तितम् ॥

जारणा तत्समाख्याता तदेवं चोपलभ्यते
जीर्णान्ते रञ्जनं कार्यं रक्तवर्गगणेन च ॥

जीर्णं जीर्णं तु संरक्तं समहेम्ना तु सारयेत्
सारणायन्त्रयोगेन बध्यते सारितो रसः ॥

सारितः सारितश्चैव यथा भवति सूतकः
क्रामणेन समायुक्तं तं च वेधे नियोजयेत् ॥

आरोटः पारदो ब्रह्मा मूर्छितस्तु जनार्दनः
बद्धस्तु रुद्ररूपः स्यात् कर्मयोगबलाद्रसः ॥

शृणु देवि प्रवक्ष्यामि कर्मयोगस्य विस्तरम् ॥

पारदस्य त्रयो दोषा विषं वह्निर्मलस् तथा
विषेण सविषं विद्यात् वह्नौ कुष्ठी भवेन्नरः
मलेनोदररोगी स्यात् म्रियते च रसायने ॥

षट्त्रुट्यश्चैकलिक्षा स्यात् षड्लिक्षा यूक एव च
षड्यूकास्तु रजःसंज्ञाः कथितास्तव सुव्रते ॥

षड्रजः सर्षपः साक्षात् सिद्धार्थः स च कीर्तितः
षट्सिद्धार्थाश्च देवेशि यवस्त्वेकः प्रकीर्तितः ॥

षड्यवैरेकगुञ्जा स्यात् षड्गुञ्जाश्चैकमाषकः
माषा द्वादश तोलः स्यात् अष्टौ तोलाः पलं भवेत् ॥

द्वात्रिंशत्पलकं देवि शुभं तु परिकीर्तितम्
शुभस्य तु सहस्रे द्वे भार एकः प्रकीर्तितः ॥

द्वे सहस्रे पलानां तु सहस्रं शतमेव वा
अष्टाविंशत् पलानां तु दश पञ्चकमेव वा ॥

पलार्धेनैव संस्कारः कर्तव्यः सूतकस्य तु ॥

महाबला नागबला मेघनादा पुनर्नवा
मेषशृङ्गी च तत्सारैः नवसारसमन्वितम्
पारदं देवदेवेशि स्वेदयेद्दिवसत्रयम् ॥

गिरिकर्णी च मीनाक्षी सहदेवी पुनर्नवा
उरगा त्रिफला कान्ता लघुपर्णी शतावरी ॥

तुषवर्जे तु धान्याम्ले सर्वं संक्षुभ्य निक्षिपेत्
एकादशगुणे ऽम्ले ऽस्मिन् षोडशांशैर्विमर्दितम् ॥

आसुरीलवणव्योष चित्रकार्द्रकमूलकैः
दोलायां स्वेदयेद्देवि त्रिदिनं मृदुनाग्निना ॥

अङ्कोलस्तु विषं हन्ति वह्निमारग्वधः प्रिये
चित्रकस्तु मलं हन्यात् कुमारी सप्तकञ्चुकम् ॥

तस्माद् एभिः समोपेतैर् मर्दयेत् पातयेद्बुधः ॥

विद्याधरेण यन्त्रेण भावयेद्दोषवर्जितम्
ततस्त्रिगुणवस्त्रस्थं तं रसं देवि गालितम् ॥

त्रिफलावह्निमूलत्वात् गृहकन्यारसान्वितम्
निरुद्गारे तु पाषाणे मर्दयेत् पातयेत् पुनः ॥

धूमसारगुडव्योष रजनीसितसर्षपैः
इष्टिकाकाञ्जिकोर्णाभिः त्रिदिनं मर्दयेत्ततः ॥

निर्मलो जायते सूतः मत्प्रभावं प्रकाशयेत् ॥

वासकेन विभीतेन मर्दयेत् पातयेत् पुनः
नागवङ्गादिका दोषा यान्ति नाशम् उपाधिजाः ॥

सप्तवारं काकमाच्या गतदोषं विमर्दयेत्
पातयेत् सप्तवारं च गिरिदोषं त्यजेद्रसः ॥

क्षेत्रदोषं त्यजेद्देवि गोकर्णरसमूर्छितः ॥

कार्पासपत्त्रनिर्यासे स्विन्नस् त्रिकटुकान्विते
सप्तकञ्चुकनिर्मुक्तः सप्ताहाज्जायते रसः ॥

काकमाची जया ब्राह्मी गाङ्गेरी रक्तचित्रकः
मण्डूकी मुद्गपर्णी च शृङ्गवेरं रसाङ्कुशः ॥

देवदाली शङ्खपुष्पी काकजङ्घा शतावरी
कुमारी भृङ्गराजश्च निर्गुण्डी ग्रीष्मसुन्दरः ॥

शूलिनी शूर्पपर्णी च गोजिह्वा क्षीरकञ्चुकः
तद्रसैर्मर्दितः पात्यः सप्तधा निर्मलो भवेत् ॥

ताम्रेण पिष्टिकां कृत्वा पातयेदूर्ध्वपातने
वङ्गनागौ परित्यज्य शुद्धो भवति सूतकः ॥

मर्दितस् त्रिफलाशिग्रु राजिकापटुचित्रकैः
ऊर्ध्वभाण्डगतः पाच्यः प्रदीप्तैर् उपलैरधः ॥

सृष्ट्यम्बुजनिरोधेन लब्धप्रायो भवेद्रसः
कर्कोटीकञ्चुकीबिम्बी सर्पाक्ष्यम्बुजसंयुतम् ॥

रसं नियामके दद्यात् तेजस्वी निर्मलो भवेत्
एवं विशोधितः सूतो भद्राष्टांशविशोषितः ॥

क्षुद्राम्ललवणक्षार भूखगोषणशिग्रुभिः
राजिकाटङ्कणयुतैर् आरनाले दिनत्रयम्
स्वेदनाद्दीपितो देवि ग्रासार्थी जायते रसः ॥

व्योमसत्त्वादिबीजानि रसजारणशोधने
तन्ममाचक्ष्व देवेशि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥