રસાર્ણવ · અધ્યાય 10

રસસ્ય લક્ષણં કિંવા રસકર્મ ચ કીદૃશમ્
તન્ન જાનામિ દેવેશ વક્તુમર્હસિ તત્ત્વતઃ ॥

પ્રાગેવોક્તા રસોત્પત્તિસ્ તલ્લક્ષણમ્ અતઃ શૃણુ ॥

તસ્ય નામસહસ્રાણિ અયુતાન્યર્બુદાનિ ચ
શક્યતે ન મયા વક્તું સંક્ષેપાત્ કથ્યતે શૃણુ ॥

રસો રસેન્દ્રઃ સૂતશ્ચ પારદશ્ચાથ મિશ્રકઃ ॥

રસં સિદ્ધરસં વિદ્યાત્ સિદ્ધક્ષેત્રસમાશ્રયમ્
નાશયેત્ સકલાન્ રોગાન્ વલીપલિતમેવ સઃ ॥

દેહલોહકરં શુદ્ધં રસેન્દ્રમધુના શૃણુ
શરીરે હેમ્નિ કર્તા ચ જારણે સારણાસુ ચ ॥

ઈષત્પીતશ્ચ રૂક્ષાઙ્ગો દોષયુક્તશ્ચ સૂતકઃ ॥

યો બાહ્યાભ્યન્તરે શ્વેતો બહુલં કઞ્ચુકાવૃતઃ
તં વિદ્યાત્ પારદં દેવિ તારકર્મણિ યોજયેત્ ॥

યથા કાઞ્જિકસંસ્પર્શાત્ ક્ષીરભાણ્ડં વિનશ્યતિ
તથા હેમ શરીરં ચ પારદેન વિનશ્યતિ ॥

મયૂરપત્ત્રિકાભાસં મિશ્રકં ચ વિદુર્બુધાઃ
ધૂમ્રવર્ણં રસં દૃષ્ટ્વા વિશેષેણોપલભ્યતે
મિશ્રકં તુ વિજાનીયાદ્ ઉદ્વાહકર્મકારકમ્ ॥

એવં પઞ્ચવિધા દેવિ રસભેદા નિરૂપિતાઃ ॥

સ્વેદનં મર્દનં ચૈવ ચારણં જારણં તથા
દ્રાવણં રઞ્જનં ચૈવ સારણં ક્રામણં ક્રમાત્
ઇતિ યો વેત્તિ તત્ત્વેન તસ્ય સિધ્યતિ સૂતકઃ ॥

તીવ્રત્વં જાયતે સ્વેદાત્ અમલત્વં ચ મર્દનાત્
ચારણેન બલં કુર્યાત્ જારણાદ્બન્ધનં ભવેત્ ॥

એકત્વં દ્રાવણાત્ તસ્ય રક્તત્વં રક્તકાઞ્જનાત્
વ્યાપિત્વં સારણાત્ તસ્ય ક્રામિત્વં ક્રામણાત્તથા ॥

મલગો મલરૂપેણ ત્વરિતો હંસગો ભવેત્
મલગો મલરૂપેણ સધૂમો ધૂમગો ભવેત્ ॥

અન્યા જીવગતિર્દેવિ જીવો ઽણ્ડાદિવ નિષ્ક્રમેત્
સ તાવજ્જીવયેજ્જીવં તેન જીવો રસઃ સ્મૃતઃ ॥

ચતુષ્ટયી ગતિસ્તસ્ય નિપુણેન તુ લભ્યતે
ચતસ્રો ગતયો દૃશ્યા અદૃશ્યા પઞ્ચમી ગતિઃ ॥

મન્ત્રધ્યાનાદિના તસ્ય ક્ષીયતે પઞ્ચમી ગતિઃ ॥

ધૂમશ્ચિટિચિટિશ્ચૈવ મણ્ડૂકપ્લુતિરેવ ચ
અકમ્પશ્ચ વિકમ્પશ્ચ પઞ્ચાવસ્થા રસસ્ય તુ ॥

મથ્યમાનસ્ય કલ્કેન સમ્ભવેદ્ધિ ગતિત્રયમ્
જલે ગતિર્મલગતિઃ પુનર્ હંસગતિસ્તતઃ ॥

હેમ દત્ત્વા તતઃ શુદ્ધં તત્તુ સ્તમ્ભેન્ નિયામકે
નિયામકગણૌષધ્યા રસં દત્ત્વા વિપાચયેત્ ॥

નિયમિતો ન પ્રયાતિ તથા ધૂમગતિં શિવે ॥

કણિકાચાલરહિતો બુદ્બુદૈશ્ચાપવર્જિતઃ
નિયમિતો ભવત્યેષ ચુલ્લિકાગ્નિસહસ્તથા ॥

અનિયમ્ય યદા સૂતં જારયેત્ કાઞ્જિકાશયે
જાયતે નિશ્ચિતં ભદ્રે તદા તસ્ય ગતિત્રયમ્ ॥

દોલાસ્વેદેન ચાવશ્યં સ્વેદિતો હિ દિનત્રયમ્
વસુભણ્ટાદિભિર્દેવિ રસરાજો ન હીયતે ॥

અક્ષીણં તુ રસં દૃષ્ટ્વા દદ્યાદ્વ્યોમાદિકં તતઃ
સ્વેદનં ચ તતઃ કર્મ દીયમાનસ્ય મર્દનમ્ ॥

રસાલિઙ્ગિત આહારઃ પિષ્ટિકેત્યભિધીયતે
તદ્દ્રુતં રસગર્ભે તુ જારણં પરિકીર્તિતમ્ ॥

જારણા તત્સમાખ્યાતા તદેવં ચોપલભ્યતે
જીર્ણાન્તે રઞ્જનં કાર્યં રક્તવર્ગગણેન ચ ॥

જીર્ણં જીર્ણં તુ સંરક્તં સમહેમ્ના તુ સારયેત્
સારણાયન્ત્રયોગેન બધ્યતે સારિતો રસઃ ॥

સારિતઃ સારિતશ્ચૈવ યથા ભવતિ સૂતકઃ
ક્રામણેન સમાયુક્તં તં ચ વેધે નિયોજયેત્ ॥

આરોટઃ પારદો બ્રહ્મા મૂર્છિતસ્તુ જનાર્દનઃ
બદ્ધસ્તુ રુદ્રરૂપઃ સ્યાત્ કર્મયોગબલાદ્રસઃ ॥

શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ કર્મયોગસ્ય વિસ્તરમ્ ॥

પારદસ્ય ત્રયો દોષા વિષં વહ્નિર્મલસ્ તથા
વિષેણ સવિષં વિદ્યાત્ વહ્નૌ કુષ્ઠી ભવેન્નરઃ
મલેનોદરરોગી સ્યાત્ મ્રિયતે ચ રસાયને ॥

ષટ્ત્રુટ્યશ્ચૈકલિક્ષા સ્યાત્ ષડ્લિક્ષા યૂક એવ ચ
ષડ્યૂકાસ્તુ રજઃસંજ્ઞાઃ કથિતાસ્તવ સુવ્રતે ॥

ષડ્રજઃ સર્ષપઃ સાક્ષાત્ સિદ્ધાર્થઃ સ ચ કીર્તિતઃ
ષટ્સિદ્ધાર્થાશ્ચ દેવેશિ યવસ્ત્વેકઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

ષડ્યવૈરેકગુઞ્જા સ્યાત્ ષડ્ગુઞ્જાશ્ચૈકમાષકઃ
માષા દ્વાદશ તોલઃ સ્યાત્ અષ્ટૌ તોલાઃ પલં ભવેત્ ॥

દ્વાત્રિંશત્પલકં દેવિ શુભં તુ પરિકીર્તિતમ્
શુભસ્ય તુ સહસ્રે દ્વે ભાર એકઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

દ્વે સહસ્રે પલાનાં તુ સહસ્રં શતમેવ વા
અષ્ટાવિંશત્ પલાનાં તુ દશ પઞ્ચકમેવ વા ॥

પલાર્ધેનૈવ સંસ્કારઃ કર્તવ્યઃ સૂતકસ્ય તુ ॥

મહાબલા નાગબલા મેઘનાદા પુનર્નવા
મેષશૃઙ્ગી ચ તત્સારૈઃ નવસારસમન્વિતમ્
પારદં દેવદેવેશિ સ્વેદયેદ્દિવસત્રયમ્ ॥

ગિરિકર્ણી ચ મીનાક્ષી સહદેવી પુનર્નવા
ઉરગા ત્રિફલા કાન્તા લઘુપર્ણી શતાવરી ॥

તુષવર્જે તુ ધાન્યામ્લે સર્વં સંક્ષુભ્ય નિક્ષિપેત્
એકાદશગુણે ઽમ્લે ઽસ્મિન્ ષોડશાંશૈર્વિમર્દિતમ્ ॥

આસુરીલવણવ્યોષ ચિત્રકાર્દ્રકમૂલકૈઃ
દોલાયાં સ્વેદયેદ્દેવિ ત્રિદિનં મૃદુનાગ્નિના ॥

અઙ્કોલસ્તુ વિષં હન્તિ વહ્નિમારગ્વધઃ પ્રિયે
ચિત્રકસ્તુ મલં હન્યાત્ કુમારી સપ્તકઞ્ચુકમ્ ॥

તસ્માદ્ એભિઃ સમોપેતૈર્ મર્દયેત્ પાતયેદ્બુધઃ ॥

વિદ્યાધરેણ યન્ત્રેણ ભાવયેદ્દોષવર્જિતમ્
તતસ્ત્રિગુણવસ્ત્રસ્થં તં રસં દેવિ ગાલિતમ્ ॥

ત્રિફલાવહ્નિમૂલત્વાત્ ગૃહકન્યારસાન્વિતમ્
નિરુદ્ગારે તુ પાષાણે મર્દયેત્ પાતયેત્ પુનઃ ॥

ધૂમસારગુડવ્યોષ રજનીસિતસર્ષપૈઃ
ઇષ્ટિકાકાઞ્જિકોર્ણાભિઃ ત્રિદિનં મર્દયેત્તતઃ ॥

નિર્મલો જાયતે સૂતઃ મત્પ્રભાવં પ્રકાશયેત્ ॥

વાસકેન વિભીતેન મર્દયેત્ પાતયેત્ પુનઃ
નાગવઙ્ગાદિકા દોષા યાન્તિ નાશમ્ ઉપાધિજાઃ ॥

સપ્તવારં કાકમાચ્યા ગતદોષં વિમર્દયેત્
પાતયેત્ સપ્તવારં ચ ગિરિદોષં ત્યજેદ્રસઃ ॥

ક્ષેત્રદોષં ત્યજેદ્દેવિ ગોકર્ણરસમૂર્છિતઃ ॥

કાર્પાસપત્ત્રનિર્યાસે સ્વિન્નસ્ ત્રિકટુકાન્વિતે
સપ્તકઞ્ચુકનિર્મુક્તઃ સપ્તાહાજ્જાયતે રસઃ ॥

કાકમાચી જયા બ્રાહ્મી ગાઙ્ગેરી રક્તચિત્રકઃ
મણ્ડૂકી મુદ્ગપર્ણી ચ શૃઙ્ગવેરં રસાઙ્કુશઃ ॥

દેવદાલી શઙ્ખપુષ્પી કાકજઙ્ઘા શતાવરી
કુમારી ભૃઙ્ગરાજશ્ચ નિર્ગુણ્ડી ગ્રીષ્મસુન્દરઃ ॥

શૂલિની શૂર્પપર્ણી ચ ગોજિહ્વા ક્ષીરકઞ્ચુકઃ
તદ્રસૈર્મર્દિતઃ પાત્યઃ સપ્તધા નિર્મલો ભવેત્ ॥

તામ્રેણ પિષ્ટિકાં કૃત્વા પાતયેદૂર્ધ્વપાતને
વઙ્ગનાગૌ પરિત્યજ્ય શુદ્ધો ભવતિ સૂતકઃ ॥

મર્દિતસ્ ત્રિફલાશિગ્રુ રાજિકાપટુચિત્રકૈઃ
ઊર્ધ્વભાણ્ડગતઃ પાચ્યઃ પ્રદીપ્તૈર્ ઉપલૈરધઃ ॥

સૃષ્ટ્યમ્બુજનિરોધેન લબ્ધપ્રાયો ભવેદ્રસઃ
કર્કોટીકઞ્ચુકીબિમ્બી સર્પાક્ષ્યમ્બુજસંયુતમ્ ॥

રસં નિયામકે દદ્યાત્ તેજસ્વી નિર્મલો ભવેત્
એવં વિશોધિતઃ સૂતો ભદ્રાષ્ટાંશવિશોષિતઃ ॥

ક્ષુદ્રામ્લલવણક્ષાર ભૂખગોષણશિગ્રુભિઃ
રાજિકાટઙ્કણયુતૈર્ આરનાલે દિનત્રયમ્
સ્વેદનાદ્દીપિતો દેવિ ગ્રાસાર્થી જાયતે રસઃ ॥

વ્યોમસત્ત્વાદિબીજાનિ રસજારણશોધને
તન્મમાચક્ષ્વ દેવેશિ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ॥