Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasaratnasamuccaya · Chapter 8

8.1

kathyate somadevena mugdhavaidyaprabuddhaye /
paribhāṣā rasendrasya śāstraiḥ siddhaiśca bhāṣitā

8.2

ardhaṃ siddharasasya tailaghṛtayorlehasya bhāgo 'ṣṭamaḥ saṃsiddhākhilalohacūrṇavaṭakādīnāṃ tathā saptamaḥ /
yo dīyeta bhiṣagvarāya gadibhirnirdiśya dhanvantarim sarvārogyasukhāptaye nigadito bhāgaḥ sa dhanvantareḥ

8.3

bhaiṣajyakrīṇitadravyabhāgo 'py ekādaśo hi yaḥ /
vaṇigbhyo gṛhyate vaidyai rudrabhāgaḥ sa ucyate

8.4

pragṛhyādhikarudrāṃśaṃ yo 'samīcīnam auṣadham /
dāpayellubdhadhīr vaidyaḥ sa syād viśvāsaghātakaḥ

8.5

dhātubhir gandhakādyaiśca nirdravair mardito rasaḥ /
suślakṣṇaḥ kajjalābho 'sau kajjalītyabhidhīyate

8.6

sadravā marditā saiva rasapaṅka iti smṛtā

8.7

arkāṃśatulyād rasato 'tha gandhān niṣkārdhatulyāt truṭiśo 'bhikhalle /
arkātape tīvratare vimardyāt piṣṭī bhavet sā navanītarūpā

8.8

khalle vimardya gandhena dugdhena saha pāradam /
peṣaṇāt piṣṭatāṃ yāti sā piṣṭīti matā paraiḥ

8.9

caturthāṃśasuvarṇena rasena ghṛṣṭiṣaṣṭikā /
bhavet pātanapiṣṭī sā rasasyottamasiddhidā

8.10

rūpyaṃ vā jātarūpaṃ vā rasagandhādibhirhatam /
samutthitaṃ ca bahuśaḥ sā kṛṣṭī hematārayoḥ

8.11

piṣṭīṃ kṣipet suvarṇātarna varṇo hīyate tayā

8.12

svarṇakṛṣṭyā kṛtaṃ bījaṃ rasasya parirañjanam

8.13

tāmraṃ tīkṣṇasamāyuktaṃ drutaṃ nikṣipya bhūriśaḥ /
sagandhalakucadrāve nirgataṃ varalohakam

8.14

tena raktīkṛtaṃ svarṇaṃ hemaraktītyudāhṛtam

8.15

nikṣiptā sā drute svarṇe varṇotkarṣavidhāyinī /
tārasya rañjanī cāpi bījarāgavidhāyinī

8.16

evameva prakartavyā tāraraktī manoharā /
rañjanī khalu rūpyasya bījānāmapi rañjanī

8.17

mṛtena vā baddharasena vānyallohena vā sādhitamanyaloham /
sitaṃ ca pītatvamupāgataṃ taddalaṃ hi candrānalayoḥ prasiddham

8.18

māsakṛtabaddhena rasena saha yojitam /
sādhitaṃ vānyalohena sitaṃ pītaṃ ca taddalam

8.19

mākṣikeṇa hataṃ tāmraṃ daśavāraṃ samutthitam /
tadvadviśuddhanāgaṃ hi dvitayaṃ taccatuṣpalam

8.20

nīlāñjanahataṃ bhūyaḥ saptavāraṃ samutthitam /
iti saṃsiddhametaddhi śulvanāgaṃ prakīrtyate

8.21

sādhitastena sūtendro vadane vidhṛto nṛṇām /
nihanti māsamātreṇa mehavyūhaṃ viśeṣataḥ

8.22

pathyāśanasya varṣeṇa palitavalibhiḥ saha /
gṛdhradṛṣṭirlasatpuṣṭiḥ sarvārogyasamanvitaḥ

8.23

lohaṃ lohāntare kṣiptaṃ dhmātaṃ nirvāpitaṃ drave /
pāṇḍupītaprabhaṃ jātaṃ piñjarītyabhidhīyate

8.24

bhāgāḥ ṣoḍaśa tārasya tathā dvādaśa bhāsvataḥ /
ekatrāvartitāstena candrārkamiti kathyate

8.25

sādhyalohe 'nyalohaṃ cetprakṣiptaṃ vaṅkanālataḥ /
nirvāpaṇaṃ tu tatproktaṃ vaidyairnirvāhaṇaṃ khalu

8.26

kṣipennirvāpaṇaṃ dravyaṃ nirvāhye samabhāgikam /
āvāhya vāpanīye ca bhāge dṛṣṭe ca dṛṣṭavat

8.27

mṛtaṃ tarati yattoye lohaṃ vāritaraṃ hi tat

8.28

aṅguṣṭhatarjanīghṛṣṭaṃ yat tad rekhāntare viśet /
mṛtalohaṃ taduddiṣṭaṃ rekhāpūrvābhidhānataḥ

8.29

guḍaguñjāsukhasparśaṃ madhvājyaiḥ saha yojitam /
nāyāti prakṛtiṃ dhmātād apunarbhavam ucyate

8.30

tasyopari guru dravyaṃ dhānyaṃ copanayeddhruvam /
haṃsavat tīryate vāriṇyuttamaṃ parikīrtitam

8.31

raupyeṇa saha saṃyuktaṃ dhmātaṃ raupyeṇa cel laget /
tadā nirutthamityuktaṃ lohaṃ tad apunarbhavam

8.32

nirvāpaṇaviśeṣeṇa tattadvarṇaṃ bhavedyadā /
mṛdulaṃ citrasaṃskāraṃ tadbījamiti kathyate

8.33

idameva vinirdiṣṭaṃ vaidyairuttaraṇaṃ khalu /
saṃspṛṣṭalohayorekalohasya parināśanam

8.34

pradhmātaṃ vaṅkanālena tattāḍanamudāhṛtam

8.35

cūrṇābhraṃ śālisaṃyuktaṃ vastrabaddhaṃ hi kāñjike /
niryātaṃ mardanādvastrāddhānyābhramiti kathyate

8.36

kṣārāmladrāvakairyuktaṃ dhmātamākarakoṣṭhake /
yastato nirgataḥ sāraḥ sattvamityabhidhīyate

8.37

koṣṭhikā śikharāpūrṇaiḥ kokilair dhmānayogataḥ /
ākaṇṭhamanuprāpyair ekakolīsako mataḥ

8.38

drāvaṇe sattvapāte ca mādhukāḥ khādirāḥ śubhāḥ /
durdrāve vaṃśajāste tu svedane bādarāḥ śubhāḥ

8.39

vidyādharākhyayantrasthād ārdrakadrāvamarditāt /
samākṛṣṭo raso yo 'sau hiṅgulākṛṣṭa ucyate

8.40

svalpatālayutaṃ kāṃsyaṃ vaṅkanālena tāḍitam /
muktaraṅgaṃ hi tattāmraṃ ghoṣākṛṣṭam udāhṛtam

8.41

tīkṣṇanīlāñjanopetaṃ dhmātaṃ hi bahuśo dṛḍham /
kṛṣṇaṃ drutadrāvaṃ varanāgaṃ taducyate

8.42

mṛtasya punarudbhūtiḥ samproktotthāpanākhyayā

8.43

drutadravasya nikṣepo drave tad ḍhālanaṃ matam

8.44

triṃśatpalamitaṃ nāgaṃ bhānudugdhena marditam /
vimardya puṭayettāvadyāvatkarṣāvaśeṣitam

8.45

na tatpuṭasahasreṇa kṣayamāyāti sarvathā /
capalo 'yaṃ samādiṣṭo vārttikair nāgasambhavaḥ

8.46

itthaṃ hi capalaḥ kāryo vaṅgasyāpi na saṃśayaḥ

8.47

tatspṛṣṭahastasaṃspṛṣṭaḥ kevalo badhyate rasaḥ

8.48

sa raso dhātuvādeṣu śasyate na rasāyane /
ayaṃ hi kharvaṇākhyena lokanāthena kīrtitaḥ

8.49

bhūbhujaṃgaśakṛttoyaiḥ prakṣālyāpahṛtaṃ rajaḥ /
kṛṣṇavarṇaṃ hi tatproktaṃ dhautākhyaṃ rasavādibhiḥ

8.50

dravyayormardanādhmānād dvaṃdvānaṃ parikīrtitam

8.51

bhāgādyādhike kṣepam anuvarṇasuvarṇake /
dravairvā vahnikāgrāso bhañjanī vādibhirmatā

8.52

pataṅgīkalkato jātā lohe tāre ca hematā /
dināni katicitsthitvā yātyasau cullakā matā

8.53

rañjitāddhi cirāllohāddhmānādvā cirakālataḥ /
viniryāsaḥ sa nirdiṣṭaḥ pataṅgīrāgasaṃjñakaḥ

8.54

dravyāntarakṣepo lohādye kriyate hi yaḥ /
sa āvāpaḥ pratīvāpas tadevācchādanaṃ matam

8.55

vahnisthite lohe viramyāṣṭanimeṣakam /
salilasya parikṣepaḥ so 'bhiṣeka iti smṛtaḥ

8.56

taptasyāpsu vinikṣepo nirvāpaḥ snapanaṃ ca tat

8.57

pratīvāpādikaṃ kāryaṃ drute lohe sunirmale

8.58

yadā hutāśo dīptārciḥ śulkotthānasamanvitaḥ /
śuddhāvartas tadā jñeyaḥ sa kālaḥ sattvanirgame

8.59

drāvyadravyanibhā jvālā dṛśyate dhamane yadā /
drāvasyonmukhatā seyaṃ bījāvartaḥ sa ucyate

8.60

vahnistham eva śītaṃ yattaduktaṃ svāṅgaśītalam

8.61

agnerākṛṣya śītaṃ yattadbahiḥ śītamucyate

8.62

kṣārāmlair auṣadhairvāpi dolāyantre sthitasya hi /
pacanaṃ svedanākhyaṃ syānmalaśaithilyakārakam

8.63

uditairauṣadhaiḥ sārdhaṃ sarvāmlaiḥ kāñjikairapi /
peṣaṇaṃ mardanākhyaṃ syādbahirmalavināśanam

8.64

mardanādiṣṭabhaiṣajyair naṣṭapiṣṭatvakārakam /
tanmūrchanaṃ hi vaṅgāhibhujakañcukanāśanam

8.65

svedātapādiyogena svarūpāpādanaṃ hi yat /
tadutthāpanam ityuktaṃ mūrchāvyāpattināśanam

8.66

svarūpasya vināśena piṣṭatvād bandhanaṃ hi tat /
vidvadbhirnirjitaḥ sūto naṣṭapiṣṭiḥ sa ucyate

8.67

uktauṣadhairmarditapāradasya yantrasthitasyordhvam adhaś ca tiryak /
niryātanaṃ pātanasaṃjñam uktaṃ vaṅgāhisamparkajakañcukaghnam

8.68

jalasaindhavayuktasya rasasya divasatrayam /
sthitir āsthāpanī kumbhe yāsau rodhanamucyate

8.69

rodhanāllabdhavīryasya capalatvanivṛttaye /
kriyate pārade svedaḥ proktaṃ niyamanaṃ hi tat

8.70

dhātupāṣāṇamūlādyaiḥ saṃyukto ghaṭamadhyagaḥ /
grāsārthaṃ tridinaṃ svedo dīpanaṃ tanmataṃ budhaiḥ

8.71

iyanmānasya sūtasya bhojyadravyātmikā mitiḥ /
iyatītyucyate yāsau grāsamānaṃ samīritam

8.72

grāsasya cāraṇaṃ garbhe drāvaṇaṃ jāraṇaṃ tathā /
iti trirūpā nirdiṣṭā jāraṇā varavārttikaiḥ

8.73

grāsaḥ piṇḍaḥ pariṇāmastisraścākhyāḥ parā punaḥ

8.74

samukhā nirmukhā ceti jāraṇā dvividhā punaḥ

8.75

nirmukhā jāraṇā proktā bījādānena bhāgataḥ

8.76

śuddhaṃ svarṇaṃ ca rūpyaṃ ca bījam ityabhidhīyate

8.77

catuḥṣaṣṭyaṃśato bījaprakṣepo mukhamucyate

8.78

evaṃ kṛte raso grāsalolupo mukhavān bhavet /
kaṭhinānyapi lohāni kṣamo bhavati bhakṣitum /
iyaṃ hi samukhā proktā jāraṇā mṛgacāriṇā

8.79

divyauṣadhisamāyogāt sthitaḥ prakaṭakoṣṭhīṣu /
bhuṃjītākhilalohādyaṃ yo 'sau rākṣasavaktravān

8.80

rasasya jaṭhare grāsakṣapaṇaṃ cāraṇā matā

8.81

grastasya drāvaṇaṃ garbhe garbhadrutir udāhṛtā

8.82

bahirevaṃ drutiṃ kṛtvā ghanasattvādikaṃ khalu /
jāraṇāya rasendrasya sā bāhyadrutir ucyate

8.83

nirlepatvaṃ drutatvaṃ ca tejastvaṃ laghutā tathā /
asaṃyogaśca sūtena pañcadhā drutilakṣaṇam

8.84

auṣadhādhmānayogena lohadhātvādikaṃ tathā /
saṃtiṣṭhate dravākāraṃ sā drutiḥ parikīrtitā

8.85

drutagrāsaparīṇāmo viḍayantrādiyogataḥ /
jāraṇetyucyate tasyāḥ prakārāḥ santi koṭiśaḥ

8.86

kṣārairamlaiśca gandhādyair mūtraiśca paṭubhis tathā /
rasagrāsasya jīrṇārthaṃ tadviḍaṃ parikīrtitam

8.87

susiddhabījadhātvādi jāraṇena rasasya hi /
pītādirāgajananaṃ rañjanaṃ parikīrtitam

8.88

sūte satailayantrasthe svarṇādikṣepaṇaṃ hi yat /
vedhādhikyakaraṃ lohe sāraṇā sā prakīrttitā

8.89

vyavāyibheṣajopeto dravye kṣipto rasaḥ khalu /
vedha ityucyate tajjñaiḥ sa cānekavidhaḥ smṛtaḥ

8.90

lepaḥ kṣepaśca kuntaśca dhūmākhyaḥ śabdasaṃjñakaḥ

8.91

lepanaṃ kurute lohaṃ svarṇaṃ vā rajataṃ tathā /
lepavedhaḥ sa vijñeyaḥ puṭamatra ca saurakam

8.92

prakṣepaṇaṃ drute lohe vedhaḥ syātkṣepasaṃjñitaḥ

8.93

saṃdaṃśadhṛtasūtena drutadravyāhṛtiśca yā /
suvarṇatvādikaraṇaṃ kuntavedhaḥ sa ucyate

8.94

vahnau dhūmāyamāne 'ntaḥ prakṣiptarasadhūmataḥ /
svarṇādyāpādanaṃ lohe vedhaḥ sa ucyate

8.95

mukhasthitarasenālpalohasya dhamanātkhalu /
svarṇarūpyatvajananaṃ śabdavedhaḥ sa kīrtitaḥ

8.96

siddhadravyasya sūtena kāluṣyādinivāraṇam /
prakāśanaṃ ca varṇasya tadudghāṭanam īritam

8.97

kṣārāmlairauṣadhaiḥ sārddhaṃ bhāṇḍaṃ ruddhvā'tiyatnataḥ /
bhūmau nikhanyate yatnātsvedanaṃ saṃprakīrtitam

8.98

rasasyauṣadhayuktasya bhāṇḍaruddhasya yatnataḥ /
mandāgniyutacullyantaḥ kṣepaḥ saṃnyāsa ucyate

8.99

dvāvetau svedasaṃnyāsau rasarājasya niścitam /
guṇaprabhāvajanakau śīghravyāptikarau tathā

8.100

rasanigamamahābdheḥ somadevaḥ samantāt sphuṭataraparibhāṣānāmaratnāni hṛtvā /
vyaracayadatiyatnāttairimāṃ kaṇṭhamālāṃ kalayatu bhiṣagagryo maṇḍanārthaṃ sabhāyām

8.101

bhavetpaṭhitavāro 'yamadhyāyo rasavādinām /
rasakarmāṇi kurvāṇo na sa muhyati kutracit

Original text: Rasaratnasamuccaya · Edition: Krsnaravasarman Vinayaka Bapata, Poona 1890. (Anandasrama Sanskrit Series edition, vol. 19) · Data entry Wieslaw Mical Somadeva Vasudeva Anne Glazier Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc