Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasaratnasamuccaya · Chapter 9

9.1

atha yantrāṇi vacyante rasatantrāṇyaśeṣataḥ /
samālocya samāsena somadevena sāmpratam

9.2

svedādikarma nirmātuṃ vārttikendraiḥ prayatnataḥ /
yantryate pārado yasmāttasmādyantramiti smṛtam

9.3

dravadravyeṇa bhāṇḍasya pūritārdhodakasya ca /
mukhasyobhayato dvāradvayaṃ kṛtvā prayatnataḥ

9.4

tayostu nikṣiped daṇḍaṃ tanmadhye rasapoṭalīm /
baddhvā tu svedayedetaddolāyantramiti smṛtam

9.5

sāmbusthālīmukhe baddhavastre pākyaṃ niveśayet /
pidhāya pacyate yatra svedanīyantramucyate

9.6

aṣṭāṅgulaparīṇāhamānāhena daśāṅgulam /
caturaṅgulakotsedhaṃ toyādhāraṃ galādadhaḥ

9.7

adhobhāṇḍe mukhaṃ tasya bhāṇḍasyopari vartinaḥ /
ṣoḍaśāṅgulavistīrṇapṛṣṭhasyāsye praveśayet

9.8

pārśvayor mahiṣīkṣīracūrṇamaṇḍūraphāṇitaiḥ /
liptvā viśoṣayetsaṃdhiṃ jalādhāre jalaṃ kṣipet /
cullyām āropayed etat pātanāyantramucyate

9.9

athordhvabhājane liptasthāpitasya jale sudhīḥ /
dīptair vanopalaḥ kuryādadhaḥ pātaṃ prayatnataḥ

9.10

jalapūrṇapātramadhye dattvā ghaṭakharparaṃ suvistīrṇam /
tadupari viḍamadhyagataḥ sthāpyaḥ sūtaḥ kṛtaḥ koṣṭhyām

9.11

laghulohakaṭorikayā kṛtaṣaṇmṛtsaṃdhilepayācchādya /
pūrvoktaghaṭakharparamadhye 'ṅgāraiḥ khadirakolabhavaiḥ

9.12

svedanato mardanataḥ kacchapayantrasthito raso jarati /
agnibalenaiva tato garbhe dravanti sarvasattvāni

9.13

kacchapayantrāntargatamṛnmayapīṭhasthadīpikāsaṃsthaḥ /
yasminnipatati sūtaḥ proktaṃ taddīpikāyantram

9.14

bhāṇḍakaṇṭhādadhaś chidre veṇunālaṃ vinikṣipet /
kāṃsyapātradvayaṃ kṛtvā sampuṭaṃ jalagarbhitam

9.15

nalikāsya tatra yojyaṃ dṛḍhaṃ taccāpi kārayet /
yuktadravyairvinikṣiptaḥ pūrvaṃ tatra ghaṭe rasaḥ

9.16

agninā tāpito nālāttoye tasminpatatyadhaḥ /
yāvaduṣṇaṃ bhavet sarvaṃ bhājanaṃ tāvadeva hi /
jāyate rasasaṃdhānaṃ ḍekīyantramitīritam

9.17

lohamūṣādvayaṃ kṛtvā dvādaśāṅgulamānataḥ /
īṣacchidrānvitāmekāṃ tatra gandhakasaṃyutām

9.18

mūṣāyāṃ rasayuktāyām anyasyāṃ tāṃ praveśayet /
toyaṃ syātsūtakasyādha ūrdhvādho vahnidīpanam

9.19

rasonakarasaṃ bhadre yatnato vastragālitam /
dāpayetpracuraṃ yatnādāplāvya rasagandhakau

9.20

sthālīkāyāṃ pidhāyordhvaṃ sthālīmanyāṃ dṛḍhāṃ kuru /
saṃdhiṃ vilepayedyatnānmṛdā vastreṇa caiva hi

9.21

sthālyantare kapotākhyaṃ puṭaṃ karṣāgninā sadā /
yantrasyādhaḥ karīṣāgniṃ dadyāttīvrāgnimeva vā

9.22

evaṃ tu tridinaṃ kuryāttato yantraṃ vimocayet /
taptodake taptacullyāṃ na kuryācchītalāṃ kriyām

9.23

na tatra kṣīyate sūto na ca gacchati kutracit /
anena ca krameṇaiva kuryādgandhakajāraṇam

9.24

yantraṃ vidyādharaṃ jñeyaṃ sthālīdvitayasampuṭāt /
cullīṃ caturmukhīṃ kṛtvā yantrabhāṇḍaṃ niveśayet

9.25

tatrauṣadhaṃ vinikṣipya nirundhyādbhāṇḍakānanam /
yantraṃ vidyādharaṃ nāma tantrajñaiḥ parikīrtitam

9.26

ūrdhvaṃ vahniradhaścāpo madhye tu rasasaṃgrahaḥ /
somānalam idaṃ proktaṃ jārayedgaganādikam

9.27

garbhayantraṃ pravakṣyāmi piṣṭikābhasmakārakam /
caturaṅguladīrghāṃ ca tryaṅgulonmitavistarām

9.28

mṛnmayīṃ sudṛḍhāṃ mūṣāṃ vartulaṃ kārayenmukham /
loṇasya viṃśatirbhāgā bhāga ekastu gugguloḥ

9.29

suślakṣṇaṃ peṣayitvā tu vāraṃ vāraṃ punaḥ punaḥ /
mūṣālepaṃ dṛḍhaṃ kṛtvā lavaṇārdhamṛdambubhiḥ

9.30

karṣettuṣāgninā bhūmau svedayenmṛdu mānavit /
ahorātraṃ trirātraṃ vā rasendro bhasmatāṃ vrajet

9.31

kharparaṃ sikatāpūrṇaṃ kṛtvā tasyopari nyaset /
aparaṃ kharparaṃ tatra śanairmṛdvagninā pacet

9.32

pañcakṣāraistathā mūtrairlavaṇaṃ ca viḍaṃ tataḥ /
haṃsapākaṃ samākhyātaṃ yantraṃ tad vārttikottamaiḥ

9.33

sarasāṃ gūḍhavaktrāṃ mṛdvastrāṅgulaghanāvṛtām /
śoṣitāṃ kācakalaśīṃ triṣu bhāgeṣu pūrayet

9.34

bhāṇḍe vitastigambhīre vālukāsupratiṣṭhitā /
tadbhāṇḍaṃ pūrayettribhiranyābhiravaguṇṭhayet

9.35

bhāṇḍavaktraṃ maṇikayā saṃdhiṃ limpen mṛdā pacet /
cullyāṃ tṛṣṇasya cādāhān maṇikāpṛṣṭhavartinaḥ /
etaddhi vālukāyantraṃ tadyantraṃ lavaṇāśrayam

9.36

pañcāḍhavālukāpūrṇabhāṇḍe nikṣipya yatnataḥ /
pacyate rasagolādyaṃ vālukāyantram īritam

9.37

evaṃ lavaṇanikṣepātproktaṃ lavaṇayantrakam

9.38

antaḥkṛtarasālepatāmrapātramukhasya ca /
liptvā mṛllavaṇenaiva saṃdhiṃ bhāṇḍatalasya ca

9.39

tadbhāṇḍaṃ paṭunāpūrya kṣārairvā pūrvavatpacet /
eva lavaṇayantraṃ syād rasakarmaṇi śasyate

9.40

lohanālagataṃ sūtaṃ bhāṇḍe lavaṇapūrite /
niruddhaṃ vipacetprāgvan nālikāyantram īritam

9.41

vālukāgūḍhasarvāṅgāṃ garte mūṣāṃ rasānvitām /
dīptopalaiḥ saṃvṛṇuyād yantraṃ tad bhūdharāhvayam

9.42

śarāvasampuṭāntasthaṃ karīṣeṣv agnimānavit /
paceccullyāṃ dviyāmaṃ vā rasaṃ tat puṭayantrakam

9.43

ṣoḍaśāṅgulavistīrṇaṃ hastamātrāyataṃ samam /
dhātusattvanipātārthaṃ koṣṭhīyantram iti smṛtam

9.44

yatra lohamaye pātre pārśvayorvalayadvayam /
tādṛk svalpataraṃ pātraṃ valayaprotakoṣṭhakam

9.45

pūrvapātropari nyasya svalpapātre parikṣipet /
rasaṃ saṃmūrchitaṃ sthūlapātram āpūrya kāñjikaiḥ

9.46

dviyāmaṃ svedayedeva rasotthāpanahetave /
etatsyād valabhīyantraṃ rase ṣāḍguṇyakārakam /
sūkṣmakāntamaye pātre rasaḥ syādguṇavattaraḥ

9.47

kṣipedrasaṃ ghaṭe dīrghanatādhonālasaṃyute /
tannālaṃ nikṣipedanyaghaṭakukṣyantare khalu

9.48

tatra ruddhvā mṛdā samyagvadane ghaṭayoratha /
adhastādrasakumbhasya jvālayettīvrapāvakam

9.49

itarasminghaṭe toyaṃ prakṣipetsvādu śītalam /
tiryakpātanam etaddhi vārttikair abhidhīyate

9.50

caṣakaṃ vartulaṃ lauhaṃ vinatāgrordhvadaṇḍakam /
etaddhi pālikāyantraṃ balijāraṇahetave

9.51

catuṣprasthajalādhāraś caturaṅgulikānanaḥ /
ghaṭayantram idaṃ proktaṃ tadāpyāyanakaṃ smṛtam

9.52

vidhāya vartulaṃ gartaṃ mallamatra nidhāya ca /
vinidhāyeṣṭakāṃ tatra madhyagartavatīṃ śubhām

9.53

gartasya paritaḥ kuryātpālikām aṅgulocchrayām /
garte sūtaṃ vinikṣipya gartāsye vasanaṃ kṣipet

9.54

nikṣipedgandhakaṃ tatra mallenāsyaṃ nirudhya ca /
mallapālikayormadhye mṛdā samyaṅ nirudhya ca

9.55

vanopalaiḥ puṭaṃ deyaṃ kapotākhyaṃ na cādhikam /
iṣṭikāyantram etat syād gandhakaṃ tena jārayet

9.56

sthālikopari vinyasya sthālīṃ samyaṅ nirudhya ca /
ūrdhvasthālyāṃ jalaṃ kṣiptvā vahniṃ prajvālayed adhaḥ /
etad vidyādharaṃ yantraṃ hiṅgulākṛṣṭihetave

9.57

yantrasthālyupari sthālīṃ nyubjāṃ dattvā nirundhayet /
yantraṃ ḍamarukākhyaṃ tadrasabhasmakṛte hitam

9.58

mallamadhye caredgartaṃ tatra sūtaṃ sagandhakam /
gartasya paritaḥ kuḍyaṃ prakuryādaṅgulocchritam

9.59

tataś cācchādayet samyag gostanākāramūṣayā /
samyak toyamṛdā ruddhvā samyagatrocyamānayā

9.60

lehavat kṛtababbūlakvāthena parimarditam /
jīrṇakiṭṭarajaḥ sūkṣmaṃ guḍacūrṇasamanvitam /
iyaṃ hi jalamṛt proktā durbhedyā salilaiḥ khalu

9.61

khaṭikāpaṭukiṭṭaiśca mahiṣīdugdhamaditaiḥ /
vahnimṛtsnā bhaved ghoravahnitāpasahā khalu

9.62

etayā mṛtsnayā ruddho na gantuṃ kṣamate rasaḥ /
vidagdhavanitāprauḍhapremṇā ruddhaḥ pumāniva

9.63

nandī nāgārjunaścaiva brahmajyotir munīśvaraḥ /
vetti śrīsomadevaśca nāparaḥ pṛthivītale

9.64

tato jalaṃ vinikṣipya vahniṃ prajvālayedadhaḥ /
nābhiyantramidaṃ proktaṃ nandinā sarvavedinā /
anena jīryate sūto nirdhūmaḥ śuddhagandhakaḥ

9.65

mūṣāṃ mūṣodarāviṣṭhāmādyantaḥsamavartulām /
cipiṭāṃ ca tale proktaṃ grastayantraṃ manīṣibhiḥ /
sūtendrarandhanārthaṃ hi rasavidbhir udīritam

9.66

sthālyāṃ tāmrādi nikṣipya mallenāsya nirudhya ca /
pacyate sthālikādhastāt sthālīyantram idaṃ smṛtam

9.67

vidhāyāṣṭāṅgulaṃ pātraṃ lauhamaṣṭāṅgulocchrayam /
kaṇṭhādho hy aṅgule deśe galādhāre hi tatra ca

9.68

tiryaglohaśalākāśca tanvīstiryag vinikṣipet /
tanūni svarṇapattrāṇi tāsāmupari vinyaset

9.69

pattrādho nikṣiped vakṣyamāṇam ihaiva hi /
tatpātraṃ nyubjapātreṇa chādayedapareṇa hi

9.70

mṛdā vilipya saṃdhiṃ ca vahniṃ prajvālayed adhaḥ /
tena pattrāṇi kṛtsnāni hatāny uktavidhānataḥ

9.71

rasaścarati vegena drutaṃ garbhe dravanti ca /
gandhālakaśilānāṃ hi kajjalyā vā mṛtāhinā

9.72

dhūpanaṃ svarṇapattrāṇāṃ prathamaṃ parikīrtitam /
tārārthaṃ tārapattrāṇi mṛtavaṅgena dhūpayet

9.73

dhūpayecca yathāyogyairanyairuparasairapi /
dhūpayantramidaṃ proktaṃ jāraṇādravyasādhane

9.74

sthūlasthālyāṃ jalaṃ kṣiptvā vāso baddhvā muke dṛḍham /
tatra svedyaṃ vinikṣipya tanmukhaṃ prapidhāya ca

9.75

adhastājjvālayedagniṃ yantraṃ tatkandukābhidham /
svedanīyantramityanye prāhuścedaṃ manīṣiṇaḥ

9.76

yadvā sthālyāṃ jalaṃ kṣiptvā tṛṇaṃ kṣiptvā mukhopari /
svedyadravyaṃ parikṣipya pidhānaṃ pravidhāya ca /
adhastājjvālayedagniṃ yantraṃ tat kandukaṃ smṛtam

9.77

khallayogyā śilā nīlā śyāmā snigdhā dṛḍhā guruḥ /
ṣoḍaśāṅgulakotsedhā navāṅgulakavistarā

9.78

caturviṃśāṅgulā dīrghā gharṣaṇī dvādaśāṅgulā /
viṃśatyaṅguladīrghā vā syādutsedhe daśāṅgulā /
khallapramāṇaṃ tajjñeyaṃ śreṣṭhaṃ syādrasakarmaṇi

9.79

khallayantraṃ tridhā proktaṃ rasādisukhamardane

9.80

nirudgārau sumasṛṇau kāryau putrikayā yutau

9.81

utsedhe sa daśāṅgulaḥ khalu kalātulyāṅgulāyāmavān vistāreṇa daśāṅgulo munimitairnimnas tayaivāṅgulaiḥ /
pālyāṃ dvyaṅgulivistaraśca masṛṇo 'tīvārdhacandropamo gharṣo dvādaśakāṅgulaśca tadayaṃ khallo mataḥ siddhaye

9.82

asminpañcapalaḥ sūto mardanīyo viśuddhaye /
tattadaucityayogena khalleṣvanyeṣu yojayet

9.83

dvādaśāṅgulavistāraḥ khallo 'timasṛṇopalaḥ /
caturaṅgulanimnaśca madhye 'timasṛṇīkṛtaḥ

9.84

mardakaś cipiṭo 'dhastāt sugrāhaśca śikhopari /
ayaṃ tu vartulaḥ khallo mardane 'tisukhapradaḥ

9.85

lauho navāṅgulaḥ khallo nimnatve ca ṣaḍaṅgulaḥ /
mardako 'ṣṭāṅgulaścaiva taptakhallābhidho 'pyayam

9.86

kṛtvā khallākṛtiṃ cullīm aṅgāraiḥ paripūritām /
tasyāṃ niveśya taṃ khallaṃ pārśve bhastrikayā dhamet

9.87

tadantarmarditā piṣṭiḥ kṣārairamlaiśca saṃyutā /
pradravatyativegena sveditā nātra saṃśayaḥ /
kṛtaḥ kāntāyasā so 'yaṃ bhavet koṭiguṇo rasaḥ

Original text: Rasaratnasamuccaya · Edition: Krsnaravasarman Vinayaka Bapata, Poona 1890. (Anandasrama Sanskrit Series edition, vol. 19) · Data entry Wieslaw Mical Somadeva Vasudeva Anne Glazier Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc