Rasaratnasamuccaya · અધ્યાય 8

કથ્યતે સોમદેવેન મુગ્ધવૈદ્યપ્રબુદ્ધયે ।
પરિભાષા રસેન્દ્રસ્ય શાસ્ત્રૈઃ સિદ્ધૈશ્ચ ભાષિતા

અર્ધં સિદ્ધરસસ્ય તૈલઘૃતયોર્લેહસ્ય ભાગો ઽષ્ટમઃ સંસિદ્ધાખિલલોહચૂર્ણવટકાદીનાં તથા સપ્તમઃ ।
યો દીયેત ભિષગ્વરાય ગદિભિર્નિર્દિશ્ય ધન્વન્તરિમ્ સર્વારોગ્યસુખાપ્તયે નિગદિતો ભાગઃ સ ધન્વન્તરેઃ

ભૈષજ્યક્રીણિતદ્રવ્યભાગો ઽપ્ય્ એકાદશો હિ યઃ ।
વણિગ્ભ્યો ગૃહ્યતે વૈદ્યૈ રુદ્રભાગઃ સ ઉચ્યતે

પ્રગૃહ્યાધિકરુદ્રાંશં યો ઽસમીચીનમ્ ઔષધમ્ ।
દાપયેલ્લુબ્ધધીર્ વૈદ્યઃ સ સ્યાદ્ વિશ્વાસઘાતકઃ

ધાતુભિર્ ગન્ધકાદ્યૈશ્ચ નિર્દ્રવૈર્ મર્દિતો રસઃ ।
સુશ્લક્ષ્ણઃ કજ્જલાભો ઽસૌ કજ્જલીત્યભિધીયતે

સદ્રવા મર્દિતા સૈવ રસપઙ્ક ઇતિ સ્મૃતા

અર્કાંશતુલ્યાદ્ રસતો ઽથ ગન્ધાન્ નિષ્કાર્ધતુલ્યાત્ ત્રુટિશો ઽભિખલ્લે ।
અર્કાતપે તીવ્રતરે વિમર્દ્યાત્ પિષ્ટી ભવેત્ સા નવનીતરૂપા

ખલ્લે વિમર્દ્ય ગન્ધેન દુગ્ધેન સહ પારદમ્ ।
પેષણાત્ પિષ્ટતાં યાતિ સા પિષ્ટીતિ મતા પરૈઃ

ચતુર્થાંશસુવર્ણેન રસેન ઘૃષ્ટિષષ્ટિકા ।
ભવેત્ પાતનપિષ્ટી સા રસસ્યોત્તમસિદ્ધિદા

રૂપ્યં વા જાતરૂપં વા રસગન્ધાદિભિર્હતમ્ ।
સમુત્થિતં ચ બહુશઃ સા કૃષ્ટી હેમતારયોઃ

પિષ્ટીં ક્ષિપેત્ સુવર્ણાતર્ન વર્ણો હીયતે તયા

સ્વર્ણકૃષ્ટ્યા કૃતં બીજં રસસ્ય પરિરઞ્જનમ્

તામ્રં તીક્ષ્ણસમાયુક્તં દ્રુતં નિક્ષિપ્ય ભૂરિશઃ ।
સગન્ધલકુચદ્રાવે નિર્ગતં વરલોહકમ્

તેન રક્તીકૃતં સ્વર્ણં હેમરક્તીત્યુદાહૃતમ્

નિક્ષિપ્તા સા દ્રુતે સ્વર્ણે વર્ણોત્કર્ષવિધાયિની ।
તારસ્ય રઞ્જની ચાપિ બીજરાગવિધાયિની

એવમેવ પ્રકર્તવ્યા તારરક્તી મનોહરા ।
રઞ્જની ખલુ રૂપ્યસ્ય બીજાનામપિ રઞ્જની

મૃતેન વા બદ્ધરસેન વાન્યલ્લોહેન વા સાધિતમન્યલોહમ્ ।
સિતં ચ પીતત્વમુપાગતં તદ્દલં હિ ચન્દ્રાનલયોઃ પ્રસિદ્ધમ્

માસકૃતબદ્ધેન રસેન સહ યોજિતમ્ ।
સાધિતં વાન્યલોહેન સિતં પીતં ચ તદ્દલમ્

માક્ષિકેણ હતં તામ્રં દશવારં સમુત્થિતમ્ ।
તદ્વદ્વિશુદ્ધનાગં હિ દ્વિતયં તચ્ચતુષ્પલમ્

નીલાઞ્જનહતં ભૂયઃ સપ્તવારં સમુત્થિતમ્ ।
ઇતિ સંસિદ્ધમેતદ્ધિ શુલ્વનાગં પ્રકીર્ત્યતે

સાધિતસ્તેન સૂતેન્દ્રો વદને વિધૃતો નૃણામ્ ।
નિહન્તિ માસમાત્રેણ મેહવ્યૂહં વિશેષતઃ

પથ્યાશનસ્ય વર્ષેણ પલિતવલિભિઃ સહ ।
ગૃધ્રદૃષ્ટિર્લસત્પુષ્ટિઃ સર્વારોગ્યસમન્વિતઃ

લોહં લોહાન્તરે ક્ષિપ્તં ધ્માતં નિર્વાપિતં દ્રવે ।
પાણ્ડુપીતપ્રભં જાતં પિઞ્જરીત્યભિધીયતે

ભાગાઃ ષોડશ તારસ્ય તથા દ્વાદશ ભાસ્વતઃ ।
એકત્રાવર્તિતાસ્તેન ચન્દ્રાર્કમિતિ કથ્યતે

સાધ્યલોહે ઽન્યલોહં ચેત્પ્રક્ષિપ્તં વઙ્કનાલતઃ ।
નિર્વાપણં તુ તત્પ્રોક્તં વૈદ્યૈર્નિર્વાહણં ખલુ

ક્ષિપેન્નિર્વાપણં દ્રવ્યં નિર્વાહ્યે સમભાગિકમ્ ।
આવાહ્ય વાપનીયે ચ ભાગે દૃષ્ટે ચ દૃષ્ટવત્

મૃતં તરતિ યત્તોયે લોહં વારિતરં હિ તત્

અઙ્ગુષ્ઠતર્જનીઘૃષ્ટં યત્ તદ્ રેખાન્તરે વિશેત્ ।
મૃતલોહં તદુદ્દિષ્ટં રેખાપૂર્વાભિધાનતઃ

ગુડગુઞ્જાસુખસ્પર્શં મધ્વાજ્યૈઃ સહ યોજિતમ્ ।
નાયાતિ પ્રકૃતિં ધ્માતાદ્ અપુનર્ભવમ્ ઉચ્યતે

તસ્યોપરિ ગુરુ દ્રવ્યં ધાન્યં ચોપનયેદ્ધ્રુવમ્ ।
હંસવત્ તીર્યતે વારિણ્યુત્તમં પરિકીર્તિતમ્

રૌપ્યેણ સહ સંયુક્તં ધ્માતં રૌપ્યેણ ચેલ્ લગેત્ ।
તદા નિરુત્થમિત્યુક્તં લોહં તદ્ અપુનર્ભવમ્

નિર્વાપણવિશેષેણ તત્તદ્વર્ણં ભવેદ્યદા ।
મૃદુલં ચિત્રસંસ્કારં તદ્બીજમિતિ કથ્યતે

ઇદમેવ વિનિર્દિષ્ટં વૈદ્યૈરુત્તરણં ખલુ ।
સંસ્પૃષ્ટલોહયોરેકલોહસ્ય પરિનાશનમ્

પ્રધ્માતં વઙ્કનાલેન તત્તાડનમુદાહૃતમ્

ચૂર્ણાભ્રં શાલિસંયુક્તં વસ્ત્રબદ્ધં હિ કાઞ્જિકે ।
નિર્યાતં મર્દનાદ્વસ્ત્રાદ્ધાન્યાભ્રમિતિ કથ્યતે

ક્ષારામ્લદ્રાવકૈર્યુક્તં ધ્માતમાકરકોષ્ઠકે ।
યસ્તતો નિર્ગતઃ સારઃ સત્ત્વમિત્યભિધીયતે

કોષ્ઠિકા શિખરાપૂર્ણૈઃ કોકિલૈર્ ધ્માનયોગતઃ ।
આકણ્ઠમનુપ્રાપ્યૈર્ એકકોલીસકો મતઃ

દ્રાવણે સત્ત્વપાતે ચ માધુકાઃ ખાદિરાઃ શુભાઃ ।
દુર્દ્રાવે વંશજાસ્તે તુ સ્વેદને બાદરાઃ શુભાઃ

વિદ્યાધરાખ્યયન્ત્રસ્થાદ્ આર્દ્રકદ્રાવમર્દિતાત્ ।
સમાકૃષ્ટો રસો યો ઽસૌ હિઙ્ગુલાકૃષ્ટ ઉચ્યતે

સ્વલ્પતાલયુતં કાંસ્યં વઙ્કનાલેન તાડિતમ્ ।
મુક્તરઙ્ગં હિ તત્તામ્રં ઘોષાકૃષ્ટમ્ ઉદાહૃતમ્

તીક્ષ્ણનીલાઞ્જનોપેતં ધ્માતં હિ બહુશો દૃઢમ્ ।
કૃષ્ણં દ્રુતદ્રાવં વરનાગં તદુચ્યતે

મૃતસ્ય પુનરુદ્ભૂતિઃ સમ્પ્રોક્તોત્થાપનાખ્યયા

દ્રુતદ્રવસ્ય નિક્ષેપો દ્રવે તદ્ ઢાલનં મતમ્

ત્રિંશત્પલમિતં નાગં ભાનુદુગ્ધેન મર્દિતમ્ ।
વિમર્દ્ય પુટયેત્તાવદ્યાવત્કર્ષાવશેષિતમ્

ન તત્પુટસહસ્રેણ ક્ષયમાયાતિ સર્વથા ।
ચપલો ઽયં સમાદિષ્ટો વાર્ત્તિકૈર્ નાગસમ્ભવઃ

ઇત્થં હિ ચપલઃ કાર્યો વઙ્ગસ્યાપિ ન સંશયઃ

તત્સ્પૃષ્ટહસ્તસંસ્પૃષ્ટઃ કેવલો બધ્યતે રસઃ

સ રસો ધાતુવાદેષુ શસ્યતે ન રસાયને ।
અયં હિ ખર્વણાખ્યેન લોકનાથેન કીર્તિતઃ

ભૂભુજંગશકૃત્તોયૈઃ પ્રક્ષાલ્યાપહૃતં રજઃ ।
કૃષ્ણવર્ણં હિ તત્પ્રોક્તં ધૌતાખ્યં રસવાદિભિઃ

દ્રવ્યયોર્મર્દનાધ્માનાદ્ દ્વંદ્વાનં પરિકીર્તિતમ્

ભાગાદ્યાધિકે ક્ષેપમ્ અનુવર્ણસુવર્ણકે ।
દ્રવૈર્વા વહ્નિકાગ્રાસો ભઞ્જની વાદિભિર્મતા

પતઙ્ગીકલ્કતો જાતા લોહે તારે ચ હેમતા ।
દિનાનિ કતિચિત્સ્થિત્વા યાત્યસૌ ચુલ્લકા મતા

રઞ્જિતાદ્ધિ ચિરાલ્લોહાદ્ધ્માનાદ્વા ચિરકાલતઃ ।
વિનિર્યાસઃ સ નિર્દિષ્ટઃ પતઙ્ગીરાગસંજ્ઞકઃ

દ્રવ્યાન્તરક્ષેપો લોહાદ્યે ક્રિયતે હિ યઃ ।
સ આવાપઃ પ્રતીવાપસ્ તદેવાચ્છાદનં મતમ્

વહ્નિસ્થિતે લોહે વિરમ્યાષ્ટનિમેષકમ્ ।
સલિલસ્ય પરિક્ષેપઃ સો ઽભિષેક ઇતિ સ્મૃતઃ

તપ્તસ્યાપ્સુ વિનિક્ષેપો નિર્વાપઃ સ્નપનં ચ તત્

પ્રતીવાપાદિકં કાર્યં દ્રુતે લોહે સુનિર્મલે

યદા હુતાશો દીપ્તાર્ચિઃ શુલ્કોત્થાનસમન્વિતઃ ।
શુદ્ધાવર્તસ્ તદા જ્ઞેયઃ સ કાલઃ સત્ત્વનિર્ગમે

દ્રાવ્યદ્રવ્યનિભા જ્વાલા દૃશ્યતે ધમને યદા ।
દ્રાવસ્યોન્મુખતા સેયં બીજાવર્તઃ સ ઉચ્યતે

વહ્નિસ્થમ્ એવ શીતં યત્તદુક્તં સ્વાઙ્ગશીતલમ્

અગ્નેરાકૃષ્ય શીતં યત્તદ્બહિઃ શીતમુચ્યતે

ક્ષારામ્લૈર્ ઔષધૈર્વાપિ દોલાયન્ત્રે સ્થિતસ્ય હિ ।
પચનં સ્વેદનાખ્યં સ્યાન્મલશૈથિલ્યકારકમ્

ઉદિતૈરૌષધૈઃ સાર્ધં સર્વામ્લૈઃ કાઞ્જિકૈરપિ ।
પેષણં મર્દનાખ્યં સ્યાદ્બહિર્મલવિનાશનમ્

મર્દનાદિષ્ટભૈષજ્યૈર્ નષ્ટપિષ્ટત્વકારકમ્ ।
તન્મૂર્છનં હિ વઙ્ગાહિભુજકઞ્ચુકનાશનમ્

સ્વેદાતપાદિયોગેન સ્વરૂપાપાદનં હિ યત્ ।
તદુત્થાપનમ્ ઇત્યુક્તં મૂર્છાવ્યાપત્તિનાશનમ્

સ્વરૂપસ્ય વિનાશેન પિષ્ટત્વાદ્ બન્ધનં હિ તત્ ।
વિદ્વદ્ભિર્નિર્જિતઃ સૂતો નષ્ટપિષ્ટિઃ સ ઉચ્યતે

ઉક્તૌષધૈર્મર્દિતપારદસ્ય યન્ત્રસ્થિતસ્યોર્ધ્વમ્ અધશ્ ચ તિર્યક્ ।
નિર્યાતનં પાતનસંજ્ઞમ્ ઉક્તં વઙ્ગાહિસમ્પર્કજકઞ્ચુકઘ્નમ્

જલસૈન્ધવયુક્તસ્ય રસસ્ય દિવસત્રયમ્ ।
સ્થિતિર્ આસ્થાપની કુમ્ભે યાસૌ રોધનમુચ્યતે

રોધનાલ્લબ્ધવીર્યસ્ય ચપલત્વનિવૃત્તયે ।
ક્રિયતે પારદે સ્વેદઃ પ્રોક્તં નિયમનં હિ તત્

ધાતુપાષાણમૂલાદ્યૈઃ સંયુક્તો ઘટમધ્યગઃ ।
ગ્રાસાર્થં ત્રિદિનં સ્વેદો દીપનં તન્મતં બુધૈઃ

ઇયન્માનસ્ય સૂતસ્ય ભોજ્યદ્રવ્યાત્મિકા મિતિઃ ।
ઇયતીત્યુચ્યતે યાસૌ ગ્રાસમાનં સમીરિતમ્

ગ્રાસસ્ય ચારણં ગર્ભે દ્રાવણં જારણં તથા ।
ઇતિ ત્રિરૂપા નિર્દિષ્ટા જારણા વરવાર્ત્તિકૈઃ

ગ્રાસઃ પિણ્ડઃ પરિણામસ્તિસ્રશ્ચાખ્યાઃ પરા પુનઃ

સમુખા નિર્મુખા ચેતિ જારણા દ્વિવિધા પુનઃ

નિર્મુખા જારણા પ્રોક્તા બીજાદાનેન ભાગતઃ

શુદ્ધં સ્વર્ણં ચ રૂપ્યં ચ બીજમ્ ઇત્યભિધીયતે

ચતુઃષષ્ટ્યંશતો બીજપ્રક્ષેપો મુખમુચ્યતે

એવં કૃતે રસો ગ્રાસલોલુપો મુખવાન્ ભવેત્ ।
કઠિનાન્યપિ લોહાનિ ક્ષમો ભવતિ ભક્ષિતુમ્ ।
ઇયં હિ સમુખા પ્રોક્તા જારણા મૃગચારિણા

દિવ્યૌષધિસમાયોગાત્ સ્થિતઃ પ્રકટકોષ્ઠીષુ ।
ભુંજીતાખિલલોહાદ્યં યો ઽસૌ રાક્ષસવક્ત્રવાન્

રસસ્ય જઠરે ગ્રાસક્ષપણં ચારણા મતા

ગ્રસ્તસ્ય દ્રાવણં ગર્ભે ગર્ભદ્રુતિર્ ઉદાહૃતા

બહિરેવં દ્રુતિં કૃત્વા ઘનસત્ત્વાદિકં ખલુ ।
જારણાય રસેન્દ્રસ્ય સા બાહ્યદ્રુતિર્ ઉચ્યતે

નિર્લેપત્વં દ્રુતત્વં ચ તેજસ્ત્વં લઘુતા તથા ।
અસંયોગશ્ચ સૂતેન પઞ્ચધા દ્રુતિલક્ષણમ્

ઔષધાધ્માનયોગેન લોહધાત્વાદિકં તથા ।
સંતિષ્ઠતે દ્રવાકારં સા દ્રુતિઃ પરિકીર્તિતા

દ્રુતગ્રાસપરીણામો વિડયન્ત્રાદિયોગતઃ ।
જારણેત્યુચ્યતે તસ્યાઃ પ્રકારાઃ સન્તિ કોટિશઃ

ક્ષારૈરમ્લૈશ્ચ ગન્ધાદ્યૈર્ મૂત્રૈશ્ચ પટુભિસ્ તથા ।
રસગ્રાસસ્ય જીર્ણાર્થં તદ્વિડં પરિકીર્તિતમ્

સુસિદ્ધબીજધાત્વાદિ જારણેન રસસ્ય હિ ।
પીતાદિરાગજનનં રઞ્જનં પરિકીર્તિતમ્

સૂતે સતૈલયન્ત્રસ્થે સ્વર્ણાદિક્ષેપણં હિ યત્ ।
વેધાધિક્યકરં લોહે સારણા સા પ્રકીર્ત્તિતા

વ્યવાયિભેષજોપેતો દ્રવ્યે ક્ષિપ્તો રસઃ ખલુ ।
વેધ ઇત્યુચ્યતે તજ્જ્ઞૈઃ સ ચાનેકવિધઃ સ્મૃતઃ

લેપઃ ક્ષેપશ્ચ કુન્તશ્ચ ધૂમાખ્યઃ શબ્દસંજ્ઞકઃ

લેપનં કુરુતે લોહં સ્વર્ણં વા રજતં તથા ।
લેપવેધઃ સ વિજ્ઞેયઃ પુટમત્ર ચ સૌરકમ્

પ્રક્ષેપણં દ્રુતે લોહે વેધઃ સ્યાત્ક્ષેપસંજ્ઞિતઃ

સંદંશધૃતસૂતેન દ્રુતદ્રવ્યાહૃતિશ્ચ યા ।
સુવર્ણત્વાદિકરણં કુન્તવેધઃ સ ઉચ્યતે

વહ્નૌ ધૂમાયમાને ઽન્તઃ પ્રક્ષિપ્તરસધૂમતઃ ।
સ્વર્ણાદ્યાપાદનં લોહે વેધઃ સ ઉચ્યતે

મુખસ્થિતરસેનાલ્પલોહસ્ય ધમનાત્ખલુ ।
સ્વર્ણરૂપ્યત્વજનનં શબ્દવેધઃ સ કીર્તિતઃ

સિદ્ધદ્રવ્યસ્ય સૂતેન કાલુષ્યાદિનિવારણમ્ ।
પ્રકાશનં ચ વર્ણસ્ય તદુદ્ઘાટનમ્ ઈરિતમ્

ક્ષારામ્લૈરૌષધૈઃ સાર્દ્ધં ભાણ્ડં રુદ્ધ્વાઽતિયત્નતઃ ।
ભૂમૌ નિખન્યતે યત્નાત્સ્વેદનં સંપ્રકીર્તિતમ્

રસસ્યૌષધયુક્તસ્ય ભાણ્ડરુદ્ધસ્ય યત્નતઃ ।
મન્દાગ્નિયુતચુલ્લ્યન્તઃ ક્ષેપઃ સંન્યાસ ઉચ્યતે

દ્વાવેતૌ સ્વેદસંન્યાસૌ રસરાજસ્ય નિશ્ચિતમ્ ।
ગુણપ્રભાવજનકૌ શીઘ્રવ્યાપ્તિકરૌ તથા

રસનિગમમહાબ્ધેઃ સોમદેવઃ સમન્તાત્ સ્ફુટતરપરિભાષાનામરત્નાનિ હૃત્વા ।
વ્યરચયદતિયત્નાત્તૈરિમાં કણ્ઠમાલાં કલયતુ ભિષગગ્ર્યો મણ્ડનાર્થં સભાયામ્

ભવેત્પઠિતવારો ઽયમધ્યાયો રસવાદિનામ્ ।
રસકર્માણિ કુર્વાણો ન સ મુહ્યતિ કુત્રચિત્