Rasaratnākara · Chapter 3.6
RRĀ, 3, 6
nānāraktasupītapuṣpanicayād ādāya sāraṃ nijam /
tasmiñchodhitapannagaṃ drutamataḥ saṃḍhālyaṃ vāraṃ śatam /
paścādrañjanavedhanaṃ ca vidhinā candrārkatāmrasya yat /
tatsarvaṃ guruśāstrataḥ svamatinā saṃkathyate sāṃpratam
{mercury:: raktapārada:: production}
stambhitā gandhapiṣṭī yā gandhajāraṇavarjitā /
tasyāḥ ṣoḍaśabhāgā vai bhāgaikaṃ mṛtavajrakam
devadālyāḥ śaṅkhapuṣpyā dravairmardya dinatrayam /
pacetkacchapayantrasthaṃ puṭaikena samuddharet
yāmaikaṃ pūrvajairdrāvairmardya tatpūrvavatpuṭet /
evaṃ saptapuṭaiḥ pakvo yāmaṃ mardyaśca tairdravaiḥ
dinaikaṃ pātanāyantre pācayellaghunāgninā /
punarmardyaṃ punaḥ pācyaṃ yāvadūrdhvaṃ na gacchati
adhoyantre yadā tiṣṭhettadā syād raktapāradaḥ /
{lead => gold}
raktapāradabhāgaikaṃ dvayaṃ kṛṣṇābhrasattvakam
ṭaṅkaṇasya ca bhāgaikaṃ sarvaṃ mardyaṃ dināvadhi /
vajrīkṣīraistu tatpiṇḍaṃ ruddhvā gajapuṭe pacet
punarmardyaṃ punaḥ pācyamevaṃ vārāṃścaturdaśa /
ṣoḍaśāṃśena nāgasya vedhe datte ca kāñcanam
jāyate divyarūpāḍhyaṃ devābharaṇamuttamam /
{lead => gold}
śākakiṃśukakoraṇṭadravaiḥ kaṅguṇitailataḥ
mardayennāgacūrṇaṃ tu dinaṃ saṃpuṭagaṃ pacet /
samyaggajapuṭenaiva mardya pācyaṃ punaḥ punaḥ
catvāriṃśatpuṭaiḥ sidhyaṃ divyaṃ bhavati kāñcanam /
{lead => gold}
rasakaṃ kuṅkumaṃ tutthaṃ bālavatsapurīṣakam
pītābhrakaṃ viṣaṃ tulyaṃ mātuluṅgadravairdinam /
marditaṃ chāyayā śuṣkaṃ madhunā saha kalkayet
tena nāgasya patrāṇi liptvā śoṣyāṇi chāyayā /
andhamūṣāgataṃ dhmātaṃ śākapatradrave tataḥ
secayed uddharet paścāt prakaṭaṃ drāvayetpunaḥ /
śākapatradravaiḥ secyaṃ punardrāvyaṃ ca secayet
ityevaṃ saptadhā kuryātpunaḥ patrāṇi kārayet /
lepayetpūrvavacchoṣyaṃ ruddhvā dhāmyaṃ ca pūrvavat
secanaṃ drāvaṇaṃ caiva saptavārāṇi kārayet /
ityevaṃ saptadhā kuryāllepādi drāvaṇāntakam
tannāgaṃ jāyate divyaṃ jāmbūnadasamaprabham /
{lead => gold}
dagdhaṃ tu cunnapāṣāṇam āranāle vinikṣipet
mṛtpātre lolitaṃ sthāpyaṃ divārātraṃ prayatnataḥ /
tatsvacchaṃ grāhayeddrāvaṃ taddrāvaiḥ śākakuḍmalān
peṣayettena kalkena nāgacūrṇaṃ vimardayet /
yāmānte śoṣayedgharme punarmardya ca śoṣayet
ityevaṃ daśadhā kuryāttadgolaṃ nikṣipetpunaḥ /
śākadaṇḍasya sārdrasya garbhe tenaiva rodhayet
mṛdā liptaṃ tu tacchuṣkaṃ samyaggajapuṭe pacet /
samuddhṛtya bhavet pītaṃ stambhanaṃ cāsya kathyate
{lead => gold}
gomūtraiḥ kṣālayed ādau bhūnāgāñjīvasaṃyutān /
sauvīrāñjanameteṣu tulyaṃ kṣiptvā vimardayet
dinaikaṃ mahiṣīmūtrairjātaṃ golaṃ samuddharet /
tasmātpātālayantreṇa grāhyaṃ tailaṃ prayatnataḥ
tasmiṃstaile pūrvanāgamathavā śuddhanāgakam /
drāvitaṃ drāvitaṃ kṣepyamekaviṃśativārakam
tannāgaṃ jāyate divyaṃ jāmbūnadasamaprabham /
{lead => gold}
śuddhanāgasya cūrṇaṃ tu samaṃ bhūnāgacūrṇakam
śākakiṃśukakoraṇṭapuṣpāṇāṃ grāhayedrasam /
yathālābhena taddrāvairdinamekaṃ vimardayet
aṃdhamūṣāgataṃ dhāmyaṃ tataścūrṇaṃ tu kārayet /
pūrvavanmarditaṃ dhāmyamevaṃ kuryāttrisaptadhā
jāyate kanakaṃ divyaṃ tannāgaṃ devabhūṣaṇam /
{copper => gold}
śuddhanāgapalaikena mūṣā kāryā suvartulā
palaṃ śuddharasaṃ tasyāṃ kṣipedgandhaṃ paladvayam /
tāṃ mūṣāṃ mṛṇmaye pātre dhārayedātape khare
dinaṃ jambīranīreṇa kākamācīdravairdinam /
kāsamardarasaiścāho dinaṃ dhattūrajairdravaiḥ
krameṇa bhāvayedevaṃ gharme dinacatuṣṭayam /
mṛtpātrātsarvamuddhṛtya yathā kiṃcin na gacchati
piṣṭvā dhattūrajairdrāvaiḥ karañjasya tu bījakam /
tenaivāṅgulamātraṃ tu mūṣāgarbhaṃ pralepayet
pūrve piṇḍaṃ kṣipettatra palaikaṃ cātha gandhakam /
bhūnāgānāṃ dravaṃ tatra nikṣipenniṣkapañcakam
vidhāya lepakalkena tato mūṣāṃ nirudhya ca /
bhūdhare dinamekaṃ tu karīṣāgnau vipācayet
svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya mūṣāyāṃ pūrvavatkṣipet /
lepaṃ gandhaṃ ca bhūnāgaṃ pūrvavacca puṭe pacet
evaṃ viṃśaguṇaṃ yāvajjāryaṃ gandhaṃ susādhitam /
sārdhaṃ paladvayaṃ tālaṃ rasakaṃ cāpi tatsamam
palaikaṃ ṭaṅkaṇaṃ piṣṭvā dvidhā kuryāttrayaṃ pṛthak /
kācakūpyantare kṣiptvā tālakārdhaṃ tataḥ kṣipet
rasakaṃ ṭaṅkaṇaṃ paścātsiddhaṃ pūrvarasaṃ punaḥ /
ṭaṅkaṇaṃ rasakaṃ tālaṃ kramād dadyāt punastrayam
kācakūpyā mukhaṃ dīpataptaṃ svāṅgana veṣṭayet /
athavā kācakīlena ruddhvā mṛllavaṇena ca
kūpikāṃ ca mṛdā lepya sarvatrāṅgulamātrakam /
tāṃ śuṣkāṃ bhūdhare yantre kṣiptvā pūrvaṃ ca kharparam
dattvā mṛdā lipetsaṃdhiṃ deyaṃ gajapuṭaṃ punaḥ /
svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya baliṃ pūjāṃ ca kārayet
catuḥṣaṣṭitamāṃśena drutaṃ śulbaṃ tu vedhayet /
svarṇaṃ bhavati rūpāḍhyaṃ siddhayoga udāhṛtaḥ
{candrārka => gold}
palāni daśa gandhasya sūtakasyaikaviṃśatiḥ /
mahākālasya bījotthatailaṃ pañcapalaṃ bhavet
sarvaṃ snigdhaghaṭe ruddhvā pācayenmṛduvahninā /
māṣapiṣṭapralepena yathā dhūmo na gacchati
sa sūto jāyate khoṭaścandrārke drāvite kṣipet /
sahasrāṃśena tenaiva divyaṃ bhavati kāñcanam
{copper => gold}
pāradaṃ gaṃdhakaṃ tulyaṃ devadālīdravairdinam /
marditaṃ tena tāmrasya patralepaṃ tu kārayet
āvartya cāndhamūṣāyāṃ samuddhṛtya tataḥ punaḥ /
śākavṛkṣasya patrāṇāṃ komalānāṃ dravaṃ haret
taddrave pūrvaśulbaṃ tu drāvitaṃ drāvitaṃ kṣipet /
ityevaṃ śatadhā kuryāddivyaṃ bhavati kāñcanam
{copper => gold}
pītagandhakacūrṇaṃ tu nāgavallyā dravaistryaham /
bhāvitaṃ tena tāmrasya patralepaṃ tu kārayet
śuṣkaṃ ruddhvā puṭe pacyādāraṇyopalakaiḥ śubhaiḥ /
śākavṛkṣatvacā mardyaṃ dravai raktāśvamārakaiḥ
pūrvatāmrasya patrāṇi kalkenānena lepayet /
ruddhvā tīvrāgninā dhāmyamevaṃ vāraśate kṛte
tattāmraṃ jāyate svarṇaṃ jāmbūnadasamaprabham /
{copper => gold}
kāñcanīmūlacūrṇaṃ tu haritālaṃ manaḥśilā
ṭaṅkaṇaṃ mākṣikaṃ tulyaṃ vāsāpuṣpadravais tryaham /
marditaṃ lepayettena tāmrapātraṃ suśodhitam
śanairmandāgninā tāpyaṃ śuṣkalepaṃ ca dāpayet /
punastāpyaṃ punarlepyaṃ saptadhetthaṃ prayatnataḥ
tatastīvrāgninā dhāmyaṃ jāyate kāñcanaṃ śubham /
{copper, silver => gold}
tālaṃ tāpyaṃ daradakunaṭīṃ sūtakaṃ sārdhabhāgam
khalve kṛtvā tridinamathitaṃ kākamācyā dravet /
tenālepyaṃ raviśaśidalaṃ kharpare vahnipakvam
śulbātītaṃ bhavati kanakaṃ saubalaṃ pānthikānām /
{copper => gold}
jvālāmukhīdravairmardyaṃ palaikaṃ śuddhapāradam
dinānte nikṣipettasminpādāṃśaṃ mṛtamabhrakam /
tāmracūrṇasya pādāṃśaṃ pādāṃśaṃ phullatorikā
sarvaṃ jvālāmukhīdrāvairmardayeddinasaptakam /
tadgolaṃ vajramūṣāyāṃ ruddhvā tīvrāgninā dhamet
tatkhoṭaṃ bhāgamekaṃ tu śuddhatāmraṃ catuṣṭayam /
aṃdhamūṣāgataṃ dhāmyaṃ samuddhṛtya tataḥ punaḥ
drāvyaṃ prakaṭamūṣāyāṃ putrajīvotthatailake /
ḍhālayecca punardrāvyamevaṃ kuryāttrisaptadhā
jāyate kanakaṃ divyaṃ nātra kāryā vicāraṇā /
{copper => gold}
gandhakaṃ śvetapālāśaphaladrāvairvibhāvayet
śatavāraṃ prayatnena śoṣyaṃ peṣyaṃ punaḥ punaḥ /
śatavāraṃ prayatnena tena patrāṇi lepayet
samyak śuddhasya tāmrasya ruddhvā gajapuṭe pacet /
samuddhṛtya punardhāmyaṃ tataḥ patrāṇi kārayet
punarlepyaṃ punaḥ pācyaṃ punarāvartayet kramāt /
evaṃ trisaptadhā kuryāddivyaṃ bhavati kāñcanam
{silver, copper => aṣṭavarṇa gold}
bhāgā dvādaśa tārasya śulvasya bhāgaṣoḍaśa /
āvartya kārayetpatraṃ liptvā ruddhvā puṭe pacet
mahindīpatraniryāsairevaṃ vārāṇi ṣoḍaśa /
rasagandhaśilā bhāgānkramavṛddhyā vimardayet
dinamaṅkolatailena pūrvavacca krameṇa tu /
liptvā ruddhvā dhamedgāḍhaṃ punaḥ patraṃ ca kārayet
punarlepyaṃ punaḥpācyaṃ yāvatkāṃsyaṃ kṣayaṃ vrajet /
aṣṭavarṇaṃ bhaveddhema nātra kāryā vicāraṇā
{mercury => gold}
auṣadhī karuṇī nāma prāvṛṭkāle prajāyate /
nīlapuṣpā śvetapatrā picchilātirasā tu sā
taddravaṃ pārade śuddhe dhāmyamāne vinikṣipet /
vajramūṣāsthite caiva yāvatsaptadināvadhi
jāyate kanakaṃ divyaṃ rasa eva na saṃśayaḥ /
{mercury, lead, gold => gold}
palaṃ sūtaṃ palaṃ gandhaṃ kṛṣṇonmattadravais tryaham
marditaṃ vajramūṣāyāṃ ruddhvā vaktraṃ pidhāya ca /
dinānte tatsamuddhṛtya tadvanmardyaṃ ca pācayet
evaṃ saptadinaṃ kuryānmṛto bhavati vai rasaḥ /
tadrasaṃ pannagaṃ svarṇaṃ candrārkair veṣṭayet kramāt
samāṃśaṃ cāndhitaṃ dhāmyaṃ divyaṃ bhavati kāñcanam /
{cakrayantra}
gartāmadhye rasamūṣā bāhyagarte sarvato'gniḥ
cakrayantramidaṃ proktaṃ sarvaśāstrārthakovidaiḥ /
{copper => gold}
mākṣikaṃ rasakaṃ tulyaṃ rasakārdhaṃ ca saindhavam /
mātuluṅgairdinaṃ mardyaṃ mṛdbhāṇḍe pācayed dinam
yāvatkuṅkumavarṇaṃ syāttāvaccullyāṃ vipācayet /
sitākṣaudreṇa saṃyuktaṃ tatkalkaṃ mardayeddinam
punarmṛtkharpare pacyādgokṣīreṇa samāyutam /
cālayan dinamekaṃ tu avatārya vilepayet
śuddhāni śulvapatrāṇi ruddhvā tīvrāgninā dhamet /
tataḥ pattrīkṛtaṃ lepyaṃ tadvaddhāmyaṃ dṛḍhāgninā
ityevaṃ ca punaḥ kuryātpītavarṇaṃ bhavettu tat /
munipuṣpaistryahaṃ bhāvyā atiraktā manaḥśilā
anayā pūrvaśulbaṃ tu patraṃ kṛtvā pralepayet /
andhamūṣāgataṃ dhmātaṃ kaṅguṇītailake kṣipet
ityevaṃ tu tridhā kuryāddivyaṃ bhavati kāñcanam /
{tārāriṣṭa => gold}
anenaiva prakāreṇa tārāriṣṭaṃ tu rañjayet
jāyate kanakaṃ divyaṃ jāmbūnadasamaprabham /
{sulfur:: piṣṭī}
śuddhasūtapalakaṃ tu karṣaikaṃ gandhakasya ca
snigdhakhalve vinikṣipya devadālīrasaplutam /
mardayettu karāṅgulyā jāyate gandhapiṣṭikā
{mercury (khoṭa), candrārka => gold}
dhānyābhrakasya bhāgaikaṃ bhāgāṣṭau śuddhapāradam /
kuṇḍagolakasaṃyuktaṃ mardanātpiṣṭikā bhavet
etatpiṣṭidvayaṃ mardya jambīrotthairdravairdinam /
pālāśamūlakvāthena mardayecca dinatrayam
brahmamūlaṃ guḍaṃ guñjām ūrṇā ṭaṅkaṇakaṃ samam /
piṣṭvā kṣaudreṇa saṃyuktaṃ pūrvapiṇḍaṃ vilepayet
ruddhvā tīvrāgninā dhāmyaṃ khoṭo bhavati tadrasaḥ /
pācyaṃ prakaṭamūṣāyāṃ kācaṃ ṭaṅkaṇakaṃ kṣipet
evaṃ punaḥ punaḥ śodhyaṃ yāvadbhavati nirmalam /
tataśca prakaṭaṃ dhāmyaṃ dattvā nāgaṃ punaḥ punaḥ
triguṇaṃ vāhayedevaṃ rasarājasya pannagam /
kṛṣṇābhraiḥ puṭitaireva tatkhoṭaṃ rañjayet kramāt
mūṣāyāṃ dhāmyamānaṃ tacchatavāraṃ punaḥ punaḥ /
dattvā dattvābhrakaṃ kṛṣṇaṃ rañjito jāyate dhruvam
sahasrāṃśena tenaiva candrārkaṃ kāñcanaṃ bhavet /
{mercury (khoṭa), lead => gold}
stambhitā gandhapiṣṭī yā gandhajāraṇavarjitā
palaikaṃ mardayettasyā jambīrāṇāṃ dravairdinam /
brahmakvāthaistryahaṃ paścāttatsamaṃ guḍaṭaṅkaṇam
ūrṇāṃ guñjāṃ kṣipettasminsarvamekatra mardayet /
chāyāśuṣkāṃ vaṭīṃ kuryānmahadagnigatāṃ dhamet
taṃ khāṭhaṃ śodhayetpaścāt śvetaṭaṅkaṇakācakaiḥ /
śodhayeddhamanenaiva khoṭo bhavati nirmalaḥ
taṃ khoṭaṃ kuṭilaṃ gandhaṃ pratikarṣaṃ pralepayet /
andhamūṣāgataṃ dhāmyaṃ yāvatkhoṭāvaśeṣitam
anena kramayogena vaṅgaṃ nirvāpya ṣaḍguṇam /
tato gandhaṃ ca nāgaṃ ca vāhayet ṣaḍguṇaṃ punaḥ
śulbacūrṇaṃ palaikaṃ tu siddhacūrṇena saṃyutam /
ruddhvā taṃ ca dhamet khoṭaṃ gaṃdhakaṃ tena mardayet
ruddhvā gajapuṭe pacyādevaṃ vārāṃścaturdaśa /
anena pūrvavatkhoṭaṃ drāvitaṃ yojayecchanaiḥ
yāvatkuṅkumavarṇaṃ syāttāvadrañjyaṃ kṣipankṣipan /
tataḥ svarṇaṃ ca gandhaṃ ca khoṭaṃ tulyaṃ pṛthakpṛthak
tato ruddhvā dhamettīvraṃ yāvatkhoṭāvaśeṣitam /
ityevaṃ triguṇaṃ vāhyaṃ svarṇaṃ gandhakasaṃyutam
punaḥ svarṇena tulyena samāvartaṃ tu kārayet /
punardviguṇahemnā tu triguṇena tataḥ punaḥ
tridhaiva sāritaḥ sūtaḥ sahasrāṃśena vidhyate /
drutaṃ śulbaṃ na saṃdeho divyaṃ bhavati kāñcanam
{gold:: rañjana:: sitasvarṇa => ṣaḍvarṇa}
pūrvaṃ yacchodhitaṃ khoṭam āvartyaṃ svarṇatulyakam /
sūkṣmacūrṇaṃ tataḥ kṛtvā triguṇe śuddhapārade
dattvā nirudhya mūṣāyāṃ svedayenmṛduvahninā /
tasyaiva dravate garbhe tāvatsvedyaṃ prayatnataḥ
athavā dolikāyantre svedayed drutasūtakam /
anena śatamāṃśena sitaṃ svarṇaṃ vilepayet
tridinaṃ dolikāyantre arkapatraiśca veṣṭitam /
kāñjikaiḥ svedayettaṃ tu andhamūṣāgataṃ dhamet
svarṇaṃ bhavati rūpāḍhyaṃ ṣaḍvarṇotkarṣaṇaṃ param /
{gold:: rañjana:: => ṣaḍvarṇa}
śodhitaṃ sūtakhoṭaṃ ca bhāgamekaṃ samāharet
svarṇaṃ ṣoḍaśabhāgaṃ syādandhamūṣāgataṃ dhamet /
pūrvavatkramayogena vedhayedrasagarbhakaḥ
tenaiva śatamāṃśena ṣaḍvarṇaṃ pūrvavadbhavet /
{rañjana:: lead => copper => silver => gold}
arkakṣīreṇa dhānyābhraṃ yāmaṃ piṣṭvā tathāndhrayet
kapotākhye puṭe pacyātpunarmardyaṃ punaḥ pacet /
evaṃ viṃśapuṭaiḥ pakvaṃ tadabhraṃ ṣoḍaśāṃśakam
śuddhasūte pradātavyaṃ pakvamūṣodareṇa tat /
arkapatradravaiḥ pūrvaṃ ruddhvā svedyaṃ dinatrayam
tuṣāgninā prayatnena samuddhṛtyātha nikṣipet /
tasminnabhraṃ dravaṃ caiva dattvā tadvatpacet tryaham
ityevaṃ jārayetsūte yāvattulyābhrakaṃ bhavet /
tilaparṇīrasenaiva tatsūtaṃ cābhrakaṃ punaḥ
mardayettaptakhalve tu yāvadbhavati golakaḥ /
pṛthaksūtena tulyena gandhapiṣṭīṃ tu kārayet
stambhitā gandhapiṣṭī yā gandhajāraṇavarjitā /
tatpiṣṭī svarṇapiṣṭī ca rasābhraṃ golakaṃ tathā
samāṃśaṃ tritayaṃ mardyaṃ dravaiḥ kārpāsajairdinam /
tadgolaṃ vartulaṃ kṛtvā vastre baddhvātha śoṣayet
pācayed gandhatailaṃ tu yāvatkuṅkumasaṃnibham /
saṃjātaṃ tatsamuddhṛtya piṣṭvā nirguṇḍijairdravaiḥ
tenaiva cāṣṭamāṃśena nāgapatrāṇi lepayet /
piṣṭvā kārpāsapatrāṇi tatkalkena ca lepayet
nāgapatrāṇi ruddhvātha bhūdharākhye puṭe pacet /
samuddhṛtya punarlepyamaṣṭamāṃśena tena vai
kārpāsapatrakalkena liptvā ruddhvā puṭe pacet /
ūrdhvādhaḥ parivartena ahorātrātsamuddharet
aṣṭamāṃśaṃ punardattvā pūrvakalkaṃ ca mardayet /
dinaṃ nirguṇḍijairdrāvaistadgolaṃ lepayedbahiḥ
kārpāsapatrakalkena ruddhvā gajapuṭe pacet /
evaṃ punaḥ punaḥ kuryānmardanaṃ puṭapācanam
mriyate kuṅkumābhaṃ tannāgaṃ daśapuṭaiḥ kramāt /
anena cāṣṭamāṃśena drutaṃ śulbaṃ tu vedhayet
tena śulbena tāraṃ tu aṣṭamāṃśena vedhayet /
jāyate kanakaṃ śulbaṃ devābharaṇamuttamam /
nāgarañjanamidaṃ viśeṣataḥ śulbasūtaravicandravedhanam /
dharmakāmasukhabhājanair janaiḥ sādhyatām akhilalokarakṣaṇe
Original text: Rasaratnākara · Edition: Vaidya Jadavji Tricumji Acarya Benares : Caukhamba Sanskrit Office, 1939 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0