Rasaratnākara · Chapter 2.5
RRĀ, 2, 5
udvartanaṃ palitahāri paraṃ narāṇāṃ śobhāvahaṃ sukhakaraṃ kacarañjanaṃ ca /
vṛddhopayogisukhasādhyamanekayuktyā vakṣye susiddhamanubhūtipathena dṛṣṭam
pāradaṃ gandhakaṃ tulyaṃ nārīstanyena mardayet /
viṣṇukrāntā meghanādā sarpākṣī munimuṇḍikā
āsāṃ dravairdinaṃ khalve mardayettatsamuddharet /
yavacūrṇaṃ tilāścaiva pratyekaṃ rasatulyakam
kṣipettasmin ghṛtaiḥ kṣaudraiḥ sarvamāloḍya rakṣayet /
anenodvartanaṃ samyagvalīpalitanāśanam
vatsarāddivyadehaḥ syājjīvedvarṣasahasrakam /
vajrakāpālinīmūlaṃ pāradaṃ ca samaṃ samam
śivāmbunā tryahaṃ mardyamudvartātpūrvavatphalam /
utpalāni samūlāni pāradaṃ ca samaṃ samam
saptāhaṃ mardayetkhalve svakīyenāśivāmbunā /
tenaiva mardayedgātraṃ jāyate pūrvavatphalam
pāradasya samāṃśena brahmadaṇḍīyamūlakam /
kṣiptvā saptadinaṃ mardyaṃ svakīyenāśivāmbunā
anenodvartayedgātraṃ jāyate pūrvavatphalam /
gandhakaṃ kaṭutailena gharme bhāvyaṃ dināvadhi
tatpalārdhaṃ sadā khādeddivyakāyakaraṃ nṛṇām /
jāyate svarṇavaddeho vatsarādvalivarjitaḥ
kuṣṭhacūrṇaṃ samadhvājyaṃ nityaṃ karṣaṃ lihettu yaḥ /
vatsarāddivyadehaḥ syādgandhena śatapuṣpavat
kāntapāṣāṇacūrṇaṃ tu tailamadhvājyasaṃyutam /
kākatuṇḍīphalaṃ sarvaṃ samametattu kalpayet
bhāṇḍe ruddhvā kṣipenmāsaṃ dhānyarāśāv athoddharet /
anena lepayecchīrṣaṃ nasyaṃ kuryādanena vai
tryahādbhramarasaṃkāśāḥ keśāḥ syur vatsarārdhakam /
nāgacūrṇapalaikaṃ tu śaṅkhacūrṇapaladvayam
pathyācūrṇaṃ niṣkamekaṃ sarvaṃ peṣyaṃ dināvadhi /
amladadhnā yutaṃ yatnātsnātvādau śirasi kṣipet
mardayedghaṭikārdhaṃ tu veṣṭyam eraṇḍapattrakaiḥ /
śiraḥ saṃveṣṭya vastreṇa prātaḥ snānaṃ samācaret
ityevaṃ tridinaṃ yatnātkṛtvā keśāṃśca rañjayet /
pañcāṅgaṃ nīlikābhṛṅgatriphalālohacūrṇakam
tulyaṃ sarvaṃ kṛtaṃ sūkṣmamiḍāmūtreṇa mardayet /
dinārdhaṃ tena kalkena pūrvavatkeśarañjanam
guñjābījaṃ tu tvagvarjyaṃ kuṣṭhailādevadārukam /
tulyaṃ cūrṇaṃ dinaṃ bhāvyaṃ bhṛṅgarājabhavairdravaiḥ
sarvaṃ caturguṇe taile pācayenmṛduvahninā /
tenābhyaṅgena keśānāṃ rañjanaṃ bhramaropamam
hastidantasya dagdhasya samaṃ yojyaṃ rasāñjanam /
ajākṣīreṇa tatpiṣṭvā lepanātkeśarañjanam
triphalā lohacūrṇaṃ tu kṛṣṇamṛdbhṛṅgajadravam /
ikṣudaṇḍadravaṃ caiva māsaṃ bhāṇḍe nirodhayet
tallepād rañjayet keśān syād yāvanmāsapañcakam /
lohakiṭṭaṃ japāpuṣpaṃ piṣṭvā dhātrīphalaṃ samam
tridinaṃ lepitāstena kacāḥ syur bhramaropamāḥ /
bhṛṅgarājarasaprasthaṃ tailaṃ kṛṣṇatilodbhavam
tulyaṃ ca nīlikādrāvaṃ sarvaṃ yāmaṃ vimardayet /
tallepastridinaṃ kāryaḥ keśānāṃ rañjanaṃ bhavet
sindūrasya samaṃ cūrṇaṃ sābuṇaṃ ca tayoḥ samam /
tajjale peṣitaṃ lepyaṃ tatkṣaṇātkacarañjanam
śatapuṣpā kākamācī tilāḥ kṛṣṇāśca rocanam /
dinaṃ śivāmbunā sarvaṃ mardayellohapātrake
tallepaṃ tridinaṃ kuryātkeśānāṃ rañjanaṃ bhavet /
cūrṇaṃ sarjī yavakṣāraṃ siddhārthaṃ kāñjikaiḥ saha
nāgapuṣpādravairmardyaṃ tallepādrañjanaṃ bhavet /
nīlīpattrāṇi kāsīsaṃ bhṛṅgarājarasaṃ dadhi
lohacūrṇaṃ samaṃ piṣṭvā tallepaṃ keśarañjanam /
cūrṇaṃ sindūramaṅgāraṃ kadalīkandasaṃyutam
lohapātre lohamuṣṭyā mardyaṃ jambīrajairdravaiḥ /
dinaikaṃ ca tato lepyaṃ keśānāṃ rañjanaṃ bhavet
kuraṇṭakasya pattrāṇi nāgamuṣṭyā vimardayet /
tallepaṃ tridinaṃ kuryājjāyate keśarañjanam
āmrāsthi triphalā bhṛṅgī priyaṅgurmātuluṅgakam /
niśā nīlī mṛṇālāni nāgaṃ lohaṃ ca cūrṇitam
samaṃ kalkaṃ kāntapātre nimbatailena bhāvayet /
māsamātraṃ tatastena lepādbhavati rañjanam
kākamācīyabījāni samāḥ kṛṣṇatilāstathā /
tattailaṃ grāhayedyantre tannasyaṃ keśarañjanam
goghṛtaṃ bhṛṅgajaṃ drāvaṃ mayūraśikhayā saha /
mṛdvagninā pacettena syānnasyaṃ keśarañjanam
japāpuṣpadravaṃ kṣaudraṃ karṣaikaṃ nasyamācaret /
saptāhādrañjayetkeśān sarvanasyeṣvayaṃ vidhiḥ
triphalā lohacūrṇaṃ tu vāriṇā peṣayetsamam /
tattulyena ca tailena bhṛṅgarājarasena ca
pacettailāvaśeṣaṃ tatsnigdhabhāṇḍe nirodhayet /
māsaikaṃ bhūgataṃ kuryāttena śīrṣaṃ pralepayet
kāravallyā dalairveṣṭya tato vastreṇa bandhayet /
nirvāte kṣīrabhojī syātkṣālayettriphalājalaiḥ
nityamevaṃ prakartavyaṃ lepanaṃ dinasaptakam /
kapālarañjanaṃ khyātaṃ yāvajjīvaṃ na saṃśayaḥ
bījāni kākatuṇḍyāśca siryālībījasaṃyutam /
taccūrṇaṃ dinacatvāri bhāvyaṃ nirguṇḍījairdravaiḥ
japāpuṣpadravaistāvattataḥ pātālayantrake /
tailaṃ prāhyaṃ tu tallepātkeśānāṃ rañjanaṃ bhavet
veṣṭyameraṇḍapattraiśca nirvāte kṣīrabhojanam /
kuryātsnānaṃ kāñjikaiśca nityaṃ saptadine kṛte
yāvajjīvaṃ na saṃdehaḥ keśāḥ syur bhramaropamāḥ /
bhṛṅgarājaṃ kācamācīṃ samāṃśaṃ jalamaṇḍavīm
saṃpiṣṭyāpūpikāṃ kṛtvā tailamadhye vipācayet /
pakvāṃ tāṃ peṣayettailairlepaḥ syātkeśarañjanam
pūrvavatkramayogena saptāhāttatphalaṃ bhavet /
ayaskāntamaye pātre rātrau lepyaṃ phalatrayam
bhṛṅgarājadravaiḥ sārdhaṃ prātaḥ keśān pralepayet /
evaṃ kuryāttrisaptāhaṃ jāyate pūrvavatphalam
prakṣipenmāhiṣe śṛṅge kṛṣṇajīraṃ tadandhayet /
gṛhāgre kardame kṣiptvā ṣaṇmāsāttatsamuddharet
taddrutaṃ jāyate kṛṣṇaṃ karṣaikaṃ śirasi kṣipet /
veṣṭayetpūrvayogena kapālarañjanaṃ bhavet
bhramarāñjanasaṃkāśaṃ yāvajjīvaṃ na saṃśayaḥ /
nīlīpattraṃ bhṛṅgarājaṃ triphalā kṛṣṇamāyasam
madanasya ca bījāni puṣpaṃ koraṇṭakasya ca /
arjunasya tvacaṃ cūrṇaṃ nalinīmūlakardamam
sarvaṃ tulyaṃ kṣipedbhāṇḍe lohaje tannirodhayet /
pakṣamekaṃ kṣipedbhūmau bhāṇḍātkalkaṃ samuddharet
kalkāccaturguṇaṃ tailaṃ tailāccaturguṇaṃ dravam /
bhṛṅgatriphalajaṃ yojyaṃ pacettailāvaśeṣakam
parīkṣārthaṃ kṣipetpakṣaṃ balākāyā yadā bhavet /
kṛṣṇavarṇaṃ tadā siddhaṃ pātre kṛṣṇāyase kṣipet
māsaikaṃ dhārayettasmiṃstataḥ keśānvilepayet /
tiṣṭhanti māsaṣaṭkaṃ tu bhramarastomasaṃnibhāḥ
vāsāpalāśaciñcotthair daṇḍair vāśvatthajair dṛḍham /
nāgaṃ pātragataṃ cālyaṃ yāvadbhavati mūrchitam
palaikaṃ tatsamādāya lohacūrṇaṃ paladvayam /
tripalaṃ triphalācūrṇaṃ dāḍimasya phalatvacaḥ
śuṣkaṃ cūrṇaṃ palaikaṃ tatsarveṣāṃ kāñjikaṃ samam /
bhāṇḍe sarvaṃ pacetkiṃcittaṃ kṣipellohabhājane
bhṛṅgarājakuraṇṭotthadravaṃ dattvātape kṣipet /
trisaptāhaṃ prayatnena dravo deyaḥ punaḥ punaḥ
tatastaṃ rakṣayettena lepātsyātkeśarañjanam /
uktānukteṣu lepeṣu veṣṭyameraṇḍapattrakaiḥ
śiro rātrau divā snānaṃ yuktireṣā praśasyate /
vajrīkṣīreṇa saptāhaṃ bhāvayedabhayāphalam /
taccūrṇayuktatailasya lepācchuklā bhavanti hi
keśāśca sarvaromāṇi śaṅkhavarṇā bhavanti vai /
saptāhaṃ vajradugdhena suśvetān bhāvayettilān
tebhyastailaṃ gṛhītvā tallepācchuklā bhavanti vai /
gauryāmalakacūrṇaṃ tu vajrīkṣīreṇa saptadhā
bhāvayettena lepena śuklatāṃ yānti mūrdhajāḥ /
sindūraṃ sphaṭikāṃ śvetāṃ jalena saha lepayet
tallepena tu romāṇi suśuklāni bhavanti hi /
māsaikaṃ māgadhīcūrṇaṃ vajrīkṣīreṇa bhāvayet
narāśvagajavājināṃ śuklīkaraṇamuttamam /
indragopaṃ tailinī ca tālakaṃ rajanīdvayam
manaḥśilā ca tulyāṃśaṃ cūrṇaṃ snukpayasā tryaham /
bhāvayedarkajaiḥ kṣīraistridinaṃ cātape khare
tataḥ kuṣmāṇḍajairdrāvairbhāvayeddinasaptakam /
kūṣmāṇḍasya tato garbhe kṣiptvā māsātsamuddharet
tailena sarvaromāṇi keśān saṃlepayettryaham /
veṣṭayedarkajaiḥ pattraiḥ śuklavarṇā bhavanti ca
snāne kṛte śuṣkakaceṣu rātrau lepe kṛte pūrvadalaistu veṣṭyam /
dadhnā tilaiḥ snānamataḥ prabhāte kuryāttryahaṃ lepanamitthameva
Original text: Rasaratnākara · Edition: Vaidya Jadavji Tricumji Acarya Benares : Caukhamba Sanskrit Office, 1939 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0