રસરત્નાકર · અધ્યાય 2.5

ર્રા, 2, 5
ઉદ્વર્તનં પલિતહારિ પરં નરાણાં શોભાવહં સુખકરં કચરઞ્જનં ચ ।
વૃદ્ધોપયોગિસુખસાધ્યમનેકયુક્ત્યા વક્ષ્યે સુસિદ્ધમનુભૂતિપથેન દૃષ્ટમ્

પારદં ગન્ધકં તુલ્યં નારીસ્તન્યેન મર્દયેત્ ।
વિષ્ણુક્રાન્તા મેઘનાદા સર્પાક્ષી મુનિમુણ્ડિકા

આસાં દ્રવૈર્દિનં ખલ્વે મર્દયેત્તત્સમુદ્ધરેત્ ।
યવચૂર્ણં તિલાશ્ચૈવ પ્રત્યેકં રસતુલ્યકમ્

ક્ષિપેત્તસ્મિન્ ઘૃતૈઃ ક્ષૌદ્રૈઃ સર્વમાલોડ્ય રક્ષયેત્ ।
અનેનોદ્વર્તનં સમ્યગ્વલીપલિતનાશનમ્

વત્સરાદ્દિવ્યદેહઃ સ્યાજ્જીવેદ્વર્ષસહસ્રકમ્ ।
વજ્રકાપાલિનીમૂલં પારદં ચ સમં સમમ્

શિવામ્બુના ત્ર્યહં મર્દ્યમુદ્વર્તાત્પૂર્વવત્ફલમ્ ।
ઉત્પલાનિ સમૂલાનિ પારદં ચ સમં સમમ્

સપ્તાહં મર્દયેત્ખલ્વે સ્વકીયેનાશિવામ્બુના ।
તેનૈવ મર્દયેદ્ગાત્રં જાયતે પૂર્વવત્ફલમ્

પારદસ્ય સમાંશેન બ્રહ્મદણ્ડીયમૂલકમ્ ।
ક્ષિપ્ત્વા સપ્તદિનં મર્દ્યં સ્વકીયેનાશિવામ્બુના

અનેનોદ્વર્તયેદ્ગાત્રં જાયતે પૂર્વવત્ફલમ્ ।
ગન્ધકં કટુતૈલેન ઘર્મે ભાવ્યં દિનાવધિ

તત્પલાર્ધં સદા ખાદેદ્દિવ્યકાયકરં નૃણામ્ ।
જાયતે સ્વર્ણવદ્દેહો વત્સરાદ્વલિવર્જિતઃ

કુષ્ઠચૂર્ણં સમધ્વાજ્યં નિત્યં કર્ષં લિહેત્તુ યઃ ।
વત્સરાદ્દિવ્યદેહઃ સ્યાદ્ગન્ધેન શતપુષ્પવત્

કાન્તપાષાણચૂર્ણં તુ તૈલમધ્વાજ્યસંયુતમ્ ।
કાકતુણ્ડીફલં સર્વં સમમેતત્તુ કલ્પયેત્

ભાણ્ડે રુદ્ધ્વા ક્ષિપેન્માસં ધાન્યરાશાવ્ અથોદ્ધરેત્ ।
અનેન લેપયેચ્છીર્ષં નસ્યં કુર્યાદનેન વૈ

ત્ર્યહાદ્ભ્રમરસંકાશાઃ કેશાઃ સ્યુર્ વત્સરાર્ધકમ્ ।
નાગચૂર્ણપલૈકં તુ શઙ્ખચૂર્ણપલદ્વયમ્

પથ્યાચૂર્ણં નિષ્કમેકં સર્વં પેષ્યં દિનાવધિ ।
અમ્લદધ્ના યુતં યત્નાત્સ્નાત્વાદૌ શિરસિ ક્ષિપેત્

મર્દયેદ્ઘટિકાર્ધં તુ વેષ્ટ્યમ્ એરણ્ડપત્ત્રકૈઃ ।
શિરઃ સંવેષ્ટ્ય વસ્ત્રેણ પ્રાતઃ સ્નાનં સમાચરેત્

ઇત્યેવં ત્રિદિનં યત્નાત્કૃત્વા કેશાંશ્ચ રઞ્જયેત્ ।
પઞ્ચાઙ્ગં નીલિકાભૃઙ્ગત્રિફલાલોહચૂર્ણકમ્

તુલ્યં સર્વં કૃતં સૂક્ષ્મમિડામૂત્રેણ મર્દયેત્ ।
દિનાર્ધં તેન કલ્કેન પૂર્વવત્કેશરઞ્જનમ્

ગુઞ્જાબીજં તુ ત્વગ્વર્જ્યં કુષ્ઠૈલાદેવદારુકમ્ ।
તુલ્યં ચૂર્ણં દિનં ભાવ્યં ભૃઙ્ગરાજભવૈર્દ્રવૈઃ

સર્વં ચતુર્ગુણે તૈલે પાચયેન્મૃદુવહ્નિના ।
તેનાભ્યઙ્ગેન કેશાનાં રઞ્જનં ભ્રમરોપમમ્

હસ્તિદન્તસ્ય દગ્ધસ્ય સમં યોજ્યં રસાઞ્જનમ્ ।
અજાક્ષીરેણ તત્પિષ્ટ્વા લેપનાત્કેશરઞ્જનમ્

ત્રિફલા લોહચૂર્ણં તુ કૃષ્ણમૃદ્ભૃઙ્ગજદ્રવમ્ ।
ઇક્ષુદણ્ડદ્રવં ચૈવ માસં ભાણ્ડે નિરોધયેત્

તલ્લેપાદ્ રઞ્જયેત્ કેશાન્ સ્યાદ્ યાવન્માસપઞ્ચકમ્ ।
લોહકિટ્ટં જપાપુષ્પં પિષ્ટ્વા ધાત્રીફલં સમમ્

ત્રિદિનં લેપિતાસ્તેન કચાઃ સ્યુર્ ભ્રમરોપમાઃ ।
ભૃઙ્ગરાજરસપ્રસ્થં તૈલં કૃષ્ણતિલોદ્ભવમ્

તુલ્યં ચ નીલિકાદ્રાવં સર્વં યામં વિમર્દયેત્ ।
તલ્લેપસ્ત્રિદિનં કાર્યઃ કેશાનાં રઞ્જનં ભવેત્

સિન્દૂરસ્ય સમં ચૂર્ણં સાબુણં ચ તયોઃ સમમ્ ।
તજ્જલે પેષિતં લેપ્યં તત્ક્ષણાત્કચરઞ્જનમ્

શતપુષ્પા કાકમાચી તિલાઃ કૃષ્ણાશ્ચ રોચનમ્ ।
દિનં શિવામ્બુના સર્વં મર્દયેલ્લોહપાત્રકે

તલ્લેપં ત્રિદિનં કુર્યાત્કેશાનાં રઞ્જનં ભવેત્ ।
ચૂર્ણં સર્જી યવક્ષારં સિદ્ધાર્થં કાઞ્જિકૈઃ સહ

નાગપુષ્પાદ્રવૈર્મર્દ્યં તલ્લેપાદ્રઞ્જનં ભવેત્ ।
નીલીપત્ત્રાણિ કાસીસં ભૃઙ્ગરાજરસં દધિ

લોહચૂર્ણં સમં પિષ્ટ્વા તલ્લેપં કેશરઞ્જનમ્ ।
ચૂર્ણં સિન્દૂરમઙ્ગારં કદલીકન્દસંયુતમ્

લોહપાત્રે લોહમુષ્ટ્યા મર્દ્યં જમ્બીરજૈર્દ્રવૈઃ ।
દિનૈકં ચ તતો લેપ્યં કેશાનાં રઞ્જનં ભવેત્

કુરણ્ટકસ્ય પત્ત્રાણિ નાગમુષ્ટ્યા વિમર્દયેત્ ।
તલ્લેપં ત્રિદિનં કુર્યાજ્જાયતે કેશરઞ્જનમ્

આમ્રાસ્થિ ત્રિફલા ભૃઙ્ગી પ્રિયઙ્ગુર્માતુલુઙ્ગકમ્ ।
નિશા નીલી મૃણાલાનિ નાગં લોહં ચ ચૂર્ણિતમ્

સમં કલ્કં કાન્તપાત્રે નિમ્બતૈલેન ભાવયેત્ ।
માસમાત્રં તતસ્તેન લેપાદ્ભવતિ રઞ્જનમ્

કાકમાચીયબીજાનિ સમાઃ કૃષ્ણતિલાસ્તથા ।
તત્તૈલં ગ્રાહયેદ્યન્ત્રે તન્નસ્યં કેશરઞ્જનમ્

ગોઘૃતં ભૃઙ્ગજં દ્રાવં મયૂરશિખયા સહ ।
મૃદ્વગ્નિના પચેત્તેન સ્યાન્નસ્યં કેશરઞ્જનમ્

જપાપુષ્પદ્રવં ક્ષૌદ્રં કર્ષૈકં નસ્યમાચરેત્ ।
સપ્તાહાદ્રઞ્જયેત્કેશાન્ સર્વનસ્યેષ્વયં વિધિઃ

ત્રિફલા લોહચૂર્ણં તુ વારિણા પેષયેત્સમમ્ ।
તત્તુલ્યેન ચ તૈલેન ભૃઙ્ગરાજરસેન ચ

પચેત્તૈલાવશેષં તત્સ્નિગ્ધભાણ્ડે નિરોધયેત્ ।
માસૈકં ભૂગતં કુર્યાત્તેન શીર્ષં પ્રલેપયેત્

કારવલ્લ્યા દલૈર્વેષ્ટ્ય તતો વસ્ત્રેણ બન્ધયેત્ ।
નિર્વાતે ક્ષીરભોજી સ્યાત્ક્ષાલયેત્ત્રિફલાજલૈઃ

નિત્યમેવં પ્રકર્તવ્યં લેપનં દિનસપ્તકમ્ ।
કપાલરઞ્જનં ખ્યાતં યાવજ્જીવં ન સંશયઃ

બીજાનિ કાકતુણ્ડ્યાશ્ચ સિર્યાલીબીજસંયુતમ્ ।
તચ્ચૂર્ણં દિનચત્વારિ ભાવ્યં નિર્ગુણ્ડીજૈર્દ્રવૈઃ

જપાપુષ્પદ્રવૈસ્તાવત્તતઃ પાતાલયન્ત્રકે ।
તૈલં પ્રાહ્યં તુ તલ્લેપાત્કેશાનાં રઞ્જનં ભવેત્

વેષ્ટ્યમેરણ્ડપત્ત્રૈશ્ચ નિર્વાતે ક્ષીરભોજનમ્ ।
કુર્યાત્સ્નાનં કાઞ્જિકૈશ્ચ નિત્યં સપ્તદિને કૃતે

યાવજ્જીવં ન સંદેહઃ કેશાઃ સ્યુર્ ભ્રમરોપમાઃ ।
ભૃઙ્ગરાજં કાચમાચીં સમાંશં જલમણ્ડવીમ્

સંપિષ્ટ્યાપૂપિકાં કૃત્વા તૈલમધ્યે વિપાચયેત્ ।
પક્વાં તાં પેષયેત્તૈલૈર્લેપઃ સ્યાત્કેશરઞ્જનમ્

પૂર્વવત્ક્રમયોગેન સપ્તાહાત્તત્ફલં ભવેત્ ।
અયસ્કાન્તમયે પાત્રે રાત્રૌ લેપ્યં ફલત્રયમ્

ભૃઙ્ગરાજદ્રવૈઃ સાર્ધં પ્રાતઃ કેશાન્ પ્રલેપયેત્ ।
એવં કુર્યાત્ત્રિસપ્તાહં જાયતે પૂર્વવત્ફલમ્

પ્રક્ષિપેન્માહિષે શૃઙ્ગે કૃષ્ણજીરં તદન્ધયેત્ ।
ગૃહાગ્રે કર્દમે ક્ષિપ્ત્વા ષણ્માસાત્તત્સમુદ્ધરેત્

તદ્દ્રુતં જાયતે કૃષ્ણં કર્ષૈકં શિરસિ ક્ષિપેત્ ।
વેષ્ટયેત્પૂર્વયોગેન કપાલરઞ્જનં ભવેત્

ભ્રમરાઞ્જનસંકાશં યાવજ્જીવં ન સંશયઃ ।
નીલીપત્ત્રં ભૃઙ્ગરાજં ત્રિફલા કૃષ્ણમાયસમ્

મદનસ્ય ચ બીજાનિ પુષ્પં કોરણ્ટકસ્ય ચ ।
અર્જુનસ્ય ત્વચં ચૂર્ણં નલિનીમૂલકર્દમમ્

સર્વં તુલ્યં ક્ષિપેદ્ભાણ્ડે લોહજે તન્નિરોધયેત્ ।
પક્ષમેકં ક્ષિપેદ્ભૂમૌ ભાણ્ડાત્કલ્કં સમુદ્ધરેત્

કલ્કાચ્ચતુર્ગુણં તૈલં તૈલાચ્ચતુર્ગુણં દ્રવમ્ ।
ભૃઙ્ગત્રિફલજં યોજ્યં પચેત્તૈલાવશેષકમ્

પરીક્ષાર્થં ક્ષિપેત્પક્ષં બલાકાયા યદા ભવેત્ ।
કૃષ્ણવર્ણં તદા સિદ્ધં પાત્રે કૃષ્ણાયસે ક્ષિપેત્

માસૈકં ધારયેત્તસ્મિંસ્તતઃ કેશાન્વિલેપયેત્ ।
તિષ્ઠન્તિ માસષટ્કં તુ ભ્રમરસ્તોમસંનિભાઃ

વાસાપલાશચિઞ્ચોત્થૈર્ દણ્ડૈર્ વાશ્વત્થજૈર્ દૃઢમ્ ।
નાગં પાત્રગતં ચાલ્યં યાવદ્ભવતિ મૂર્છિતમ્

પલૈકં તત્સમાદાય લોહચૂર્ણં પલદ્વયમ્ ।
ત્રિપલં ત્રિફલાચૂર્ણં દાડિમસ્ય ફલત્વચઃ

શુષ્કં ચૂર્ણં પલૈકં તત્સર્વેષાં કાઞ્જિકં સમમ્ ।
ભાણ્ડે સર્વં પચેત્કિંચિત્તં ક્ષિપેલ્લોહભાજને

ભૃઙ્ગરાજકુરણ્ટોત્થદ્રવં દત્ત્વાતપે ક્ષિપેત્ ।
ત્રિસપ્તાહં પ્રયત્નેન દ્રવો દેયઃ પુનઃ પુનઃ

તતસ્તં રક્ષયેત્તેન લેપાત્સ્યાત્કેશરઞ્જનમ્ ।
ઉક્તાનુક્તેષુ લેપેષુ વેષ્ટ્યમેરણ્ડપત્ત્રકૈઃ

શિરો રાત્રૌ દિવા સ્નાનં યુક્તિરેષા પ્રશસ્યતે ।
વજ્રીક્ષીરેણ સપ્તાહં ભાવયેદભયાફલમ્ ।
તચ્ચૂર્ણયુક્તતૈલસ્ય લેપાચ્છુક્લા ભવન્તિ હિ

કેશાશ્ચ સર્વરોમાણિ શઙ્ખવર્ણા ભવન્તિ વૈ ।
સપ્તાહં વજ્રદુગ્ધેન સુશ્વેતાન્ ભાવયેત્તિલાન્

તેભ્યસ્તૈલં ગૃહીત્વા તલ્લેપાચ્છુક્લા ભવન્તિ વૈ ।
ગૌર્યામલકચૂર્ણં તુ વજ્રીક્ષીરેણ સપ્તધા

ભાવયેત્તેન લેપેન શુક્લતાં યાન્તિ મૂર્ધજાઃ ।
સિન્દૂરં સ્ફટિકાં શ્વેતાં જલેન સહ લેપયેત્

તલ્લેપેન તુ રોમાણિ સુશુક્લાનિ ભવન્તિ હિ ।
માસૈકં માગધીચૂર્ણં વજ્રીક્ષીરેણ ભાવયેત્

નરાશ્વગજવાજિનાં શુક્લીકરણમુત્તમમ્ ।
ઇન્દ્રગોપં તૈલિની ચ તાલકં રજનીદ્વયમ્

મનઃશિલા ચ તુલ્યાંશં ચૂર્ણં સ્નુક્પયસા ત્ર્યહમ્ ।
ભાવયેદર્કજૈઃ ક્ષીરૈસ્ત્રિદિનં ચાતપે ખરે

તતઃ કુષ્માણ્ડજૈર્દ્રાવૈર્ભાવયેદ્દિનસપ્તકમ્ ।
કૂષ્માણ્ડસ્ય તતો ગર્ભે ક્ષિપ્ત્વા માસાત્સમુદ્ધરેત્

તૈલેન સર્વરોમાણિ કેશાન્ સંલેપયેત્ત્ર્યહમ્ ।
વેષ્ટયેદર્કજૈઃ પત્ત્રૈઃ શુક્લવર્ણા ભવન્તિ ચ

સ્નાને કૃતે શુષ્કકચેષુ રાત્રૌ લેપે કૃતે પૂર્વદલૈસ્તુ વેષ્ટ્યમ્ ।
દધ્ના તિલૈઃ સ્નાનમતઃ પ્રભાતે કુર્યાત્ત્ર્યહં લેપનમિત્થમેવ