રસરત્નાકર · અધ્યાય 1.9

ર્રા, 1, 9
{ઇરોન્:: અશુદ્ધ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
અશુદ્ધમમૃતં લૌહમ્ આયુર્હાનિરુજાકરમ્ ।
હૃત્પીડાં ચ તૃષાં જાડ્યં તસ્માચ્છુદ્ધં ચ મારયેત્

{કાન્તલોહ:: પરીક્ષા}
પાત્રે યસ્મિન્પ્રસરતિ ન ચેત્તૈલબિન્દુર્વિસૃષ્ટઃ ।
હિઙ્ગુર્ ગન્ધં પ્રસરતિ નિજં તિક્તતાં નિમ્બુકશ્ચ ।
પાકે દગ્ધં ભવતિ શિખરાકારતા નૈવ ભૂમૌ ।
કાન્તં લૌહં તદિદમુદિતં લક્ષણોક્તં ન ચાન્યત્

કાન્તં મૃદુતરં તારં રુક્માભં તિમિરં કરમ્ ।
સ્વાદુર્યતો ભવેન્નિમ્બકલ્કો રાત્રિનિવેશિતઃ

કાન્તં તદુત્તમં યચ્ચ રૂપ્યેનાવર્તિતં મિલેત્ ।
સર્વરોગહરમ્ એતત્ સર્વકુષ્ઠહરં પરમ્

{ઇરોન્:: સુબ્ત્ય્પેસ્:: શોધન}
શશછાગરક્તસંલિપ્તં ત્રિવારં ચાગ્નિતાપિતમ્ ।
કાન્તાદિમુણ્ડપર્યન્તં સર્વરોગહરં પરમ્

{ઇરોન્:: શોધન:: અદ્રિ}
ત્રિફલાષ્ટગુણૈસ્ તોયૈસ્ત્રિફલાષોડશં પલમ્ ।
તત્ક્વાથે પાદશેષે તુ લૌહસ્ય પત્રપઞ્ચકમ્

કૃત્વા પત્રાણિ તપ્તાનિ સપ્તવારાણિ સેચયેત્ ।
એવં પ્રલીયતે દોષો ગિરિજો લૌહસમ્ભવઃ

{ઇરોન્:: શોધન}
ત્રિવિધં લૌહચૂર્ણં વા ગોમૂત્રૈઃ ષડ્ગુણૈઃ પચેત્ ।
પ્રક્ષાલયેદારનાલે શોષ્યં શુદ્ધિમ્ અવાપ્નુયાત્

{ઇરોન્:: સુબ્ત્ય્પેસ્:: શોધન}
રક્તમાલા હંસપાદો ગોજિહ્વા ત્રિફલામૃતા ।
ગોપાલી તુમ્બુરુર્દન્તી તુલ્યગોમૂત્રપેષિતમ્

અસ્મિન્મધ્યે લૌહપત્ત્રં તપ્તં તપ્તં દ્વિસપ્તધા ।
સેચયેત્કાન્તમુણ્ડાન્તં સર્વદોષાપનુત્તયે

સર્વેષ્વૌષધકલ્પેષુ લૌહકલ્પં પ્રશસ્યતે ।
તસ્માત્ સર્વં પ્રયત્નેન લૌહમાદૌ વિમારયેત્

અયઃ પઞ્ચપલાદ્ ઊર્ધ્વં યાવત્ પલત્રયોદશાત્ ।
આદૌ મન્ત્રસ્તતઃ કર્મ યથાકર્તવ્યમ્ ઉચ્યતે

{ઇરોન્:: મારણ}
હિઙ્ગુલસ્ય પલાન્ પઞ્ચ નારીસ્તન્યેન પેષયેત્ ।
તેન લૌહસ્ય પત્રાણિ લેપયેત્પલપઞ્ચકમ્

રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચ્યાત્કષાયૈસ્ત્રૈફલૈઃ પુનઃ ।
જમ્બીરૈરારનાલૈર્વા વિંશત્યંશેન હિઙ્ગુલમ્

પિષ્ટ્વા રુદ્ધ્વા પુટેલ્લોહં તથૈવં પાચયેત્પુનઃ ।
ચત્વારિંશત્પુટૈર્ એવં કાન્તં તીક્ષ્ણં ચ મુણ્ડકમ્

હો મ્રિયતે ત્રાલસન્દે દત્ત્વા દત્ત્વા ચ હિઙ્ગુલમ્ ।
{ઇરોન્:: મારણ}
અર્જુનસ્ય ત્વચા પેષ્યા કાઞ્જિકેનાતિલોહિતા

તન્મધ્યે લોહચૂર્ણં ચ કાંસ્યપાત્રે વિનિક્ષિપેત્ ।
દિનૈકં ભાવયેદ્ઘર્મે દ્રવૈઃ પૂર્યં પુનઃ પુનઃ

અર્જુનૈઃ સારનાલૈર્ વા ત્રિવિધં મારયેદયઃ ।
{ઇરોન્:: મારણ}
દન્તીપત્રં દ્રવં યચ્ચ લૌહચૂર્ણં વિલોડયેત્

દિનૈકં ભાવયેદ્ ઘર્મે દ્રવં દેયં પુનઃ પુનઃ ।
રુદ્ધ્વા રાત્રૌ પુટૈઃ પચ્યાદ્ એભિર્દ્રાવૈશ્ચ ભાવયેત્

એવમષ્ટદિનં કુર્યાત્ ત્રિવિધં મ્રિયતે હ્યયઃ ।
{ઇરોન્:: મારણ}
ચિઞ્ચાપત્રનિભાં કુર્યાત્ત્રિવિધં લોહપત્રકમ્

મૃત્પાત્રસ્થં ક્ષિપેદ્ ઘર્મે દન્ત્યા દ્રાવૈઃ પ્રપૂરયેત્ ।
પત્રં પુનઃ પુનસ્તાવદ્યાવજ્જ્વરતિ વૈ ત્વયઃ

મ્રિયતે તીવ્રઘર્મેણ ચૂર્ણીકૃત્ય નિયોજયેત્ ।
{ઇરોન્:: મારણ}
કાન્તં તીક્ષ્ણં તથા મુણ્ડચૂર્ણં મત્સ્યાક્ષજૈર્ દ્રવૈઃ

આતપે ત્રિદિનં ભાવ્યં દ્વિદિનં ચિત્રકદ્રવૈઃ ।
ત્રિકણ્ટકદ્રવૈસ્ત્ર્યહં સહદેવ્યા દ્રવૈસ્ત્ર્યહમ્

ગોમૂત્રૈસ્ત્રિફલાક્વાથે ભાવયેચ્ચ ત્ર્યહં ત્ર્યહમ્ ।
ધાતક્યાશ્ચ તતો મર્દ્યં ક્રમાદ્દેયં પુટં પુટમ્

રુદ્ધ્વા ગજપુટેનૈવં મૃતં યોગેષુ યોજયેત્ ।
{ઇરોન્:: મારણ}
દ્રવૈઃ કુરણ્ટપત્રોત્થૈઃ લૌહચૂર્ણં વિમર્દયેત્

દિનૈકમાતપે તીવ્રે દ્રવૈર્મર્દ્યં ત્રિકણ્ટકૈઃ ।
વન્ધ્યાભૃઙ્ગીપુનર્નવયોર્ ગોમૂત્રૈશ્ચ દિનં પુનઃ

ગોમૂત્રૈસ્ત્રિફલા ક્વાથ્યા તત્કષાયેણ ભાવયેત્ ।
ત્રિસપ્તાહં પ્રયત્નેન દિનૈકં મર્દયેત્ તતઃ

રુદ્ધ્વા ગજપુટે પઞ્ચાદિં ક્વાથેન મર્દયેત્ ।
દિવા મર્દ્યં પુટં રાત્રાવેકવિંશતિદિનાનિ વૈ

એકવિંશદ્દિનેનૈવ મ્રિયતે ત્રિવિધં હ્યયઃ ।
{ઇરોન્:: મારણ}
માક્ષિકં ચ શિલા હ્યમ્લૈર્ હરિદ્રા મરિચાનિ ચ

પિષ્ટ્વા મર્દ્યં લોહપત્રં તપ્તં તપ્તં નિષેચયેત્ ।
સપ્તધા ત્રિફલાક્વાથે જલેન ક્ષાલયેત્પુનઃ

કુટ્ટયેલ્લોહદણ્ડેન પેષયેત્ત્રિફલાજલૈઃ ।
ષોડશાંશેન લોહસ્ય દાતવ્યં માક્ષિકં શિલા

અમ્લેન લોડિતં રુદ્ધ્વા ગજાન્ધકપુટે પચેત્ ।
નિરુત્થં જાયતે ભસ્મ કાન્તં તીક્ષ્ણાદિમુણ્ડકમ્

{ઇરોન્:: મારણ}
તિન્દૂફલસ્ય મજ્જાભિર્લિપ્ત્વા સ્થાપ્યાતપે ખરે ।
ધારયેત્ કાંસ્યપાત્રસ્થં દિનૈકેન પુટત્યલમ્

લેપ્યં પુનઃ પુનઃ કુર્યાત્ દિનાન્તાન્તં પ્રલેપયેત્ ।
ત્રિફલાક્વાથસંયુક્તં દિનૈકેન મૃતં ભવેત્

{ઇરોન્:: મારણ}
સ્થાલ્યાં વા લોહપાત્રે વા લૌહદર્વ્યા વિલોડયેત્ ।
પાચયેત્ત્રિફલાક્વાથે દિનૈકં લોહચૂર્ણકમ્

તત્પિણ્ડં ત્રિફલાતોયૈઃ પિષ્ટ્વા રુદ્ધ્વા પુટે પચેત્ ।
ષોડશાંશેન મૂષાયાં નિર્વાતેઽહર્નિશં પચેત્

એવં ત્રિધા પ્રકર્તવ્યં સ્થાલીપાકં પુટાન્તરમ્ ।
ભૃઙ્ગ્યા દ્રાવં તાલમૂલી હસ્તિકર્ણસ્ય મૂલકમ્

શતાવરી વિદાર્યાશ્ચ મૂલક્વાથે ચ ત્રૈફલે ।
પિષ્ટ્વા તત્પૂર્વવત્ સ્થાલ્યાં પાચ્યં પેષ્યં પુટે ત્રિધા

તતઃ પુનર્નવાતોયૈર્ દશમૂલકષાયકૈઃ ।
બૃહત્યાશ્ચ કષાયૈર્વા બીજપૂરસ્ય તોયતઃ

બ્રહ્મબીજસ્ તથાશિગ્રુક્વાથે ગોપયસાપિ વા ।
પ્રત્યેકેન પ્રપેષ્યાદૌ પૂર્વગર્ભપુટે પચેત્

ભાવયેત્તુ દ્રવેનૈવ પુટાન્તે યામમાત્રકમ્ ।
પ્રત્યેકેન ક્રમાદેવં પિષ્ટ્વા પુટૈશ્ચ ભાવયેત્

મ્રિયતે નાત્ર સંદેહઃ કાન્તં તીક્ષ્ણં ચ મુણ્ડકમ્ ।
સર્વમ્ એતન્મૃતં લૌહં ધ્માતવ્યં મિત્રપઞ્ચકૈઃ ।
યદ્યેવં સ્યાન્નિરુત્થાનં સેવ્યં વારિતરં ભવેત્

{ઇરોન્:: મારણ}
મધ્વાજ્યં મૃતં લૌહં ચ સરૂપ્યં સંપુટે ક્ષિપેત્ ।
રુદ્ધ્વા દભાયં તુ સંગ્રાહ્યં રૂપ્યં ચ પૂર્વમાનકમ્

તદા લૌહં મૃતં વિદ્યાદમૃતં મારયેત્ પુનઃ

{ઇરોન્:: મારણ:: નિરુત્થ}
ગન્ધકં તુ મૃતં લૌહં તુલ્યં ખલ્વે વિમર્દયેત્ ।
દિનૈકં કન્યકાદ્રાવૈ રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચેત્

ઇત્યેવં સર્વલોહાનાં કર્તવ્યોઽયં નિરુત્થિતઃ

{ઇરોન્:: મારણ:: વારિતર}
શુદ્ધસૂતં દ્વિધા ગન્ધં કૃત્વા ખલ્વે તુ કજ્જલીમ્ ।
દ્વયોઃ સમં લૌહચૂર્ણં મર્દયેત્કન્યકાદ્રવૈઃ

યામદ્વયાત્સમુદ્ધૃત્ય તદ્ગોલં તામ્રપાત્રકે ।
આચ્છાદ્યૈરણ્ડપત્રૈશ્ચ યામાર્દ્ધેણોષ્ણતાં વ્રજેત્

ધાન્યરાશૌ ન્યસેત્ પશ્ચાત્ ત્રિદિનાન્તે સમુદ્ધરેત્ ।
સમ્પિષ્ય ગાલયેદ્ વસ્ત્રે સદ્યો વારિતરં ભવેત્

કાન્તં તીક્ષ્ણં તથા મુણ્ડં નિરુત્થં જાયતે મૃતમ્ ।
સ્વર્ણાદીન્ મારયેદેવં ચૂર્ણીકૃત્ય તુ લોહવત્

સિદ્ધયોગમિદં ખ્યાતં સિદ્ધાનાં સમ્મુખાગતમ્ ।
{ઇરોન્:: મૃત:: મેદિચ્. ઉસે}
અન્નભૂતમ્ આયસાદ્યં સર્વરોગજ્વરાપહમ્

ત્રિફલારસસંયુક્તં સર્વરોગેષુ યોજયેત્

મૃતાનિ લૌહાનિ વશીભવન્તિ ।
નિઘ્નન્તિ યુક્ત્યા હ્યખિલામયાનિ ।
અભ્યાસયોગાદ્ દૃઢયોગસિદ્ધમ્ ।
કુર્વન્તિ રુઙ્મૃત્યુજરાવિનાશમ્

{ઇરોન્:: મૃત:: અમૃતીકરણ}
તોયાષ્ટભાગશેષેન ત્રિફલાપલપઞ્ચકમ્ ।
ઘૃતં ક્વાથસ્ય તુલ્યં સ્યાચ્ચૂર્ણં તુલ્યં મૃતાયસમ્

પાચયેત્ તામ્રપાત્રે ચ લૌહદર્વ્યા વિચાલયેત્ ।
મૃદ્વગ્નિના પચેત્તાવદ્ યાવજ્જીર્યતિ ગન્ધકમ્

લૌહતુલ્યા શિવા યોજ્યા સુપક્વેનૈવાવતારયેત્ ।
યોગવાહમિદં ખ્યાતં મૃતં લોહં મહામૃતમ્

એવં કાન્તસ્ય તીક્ષ્ણસ્ય મુણ્ડસ્યાપિ વિધિઃ સ્મૃતઃ ।
{ઇરોન્:: મૃત:: અમૃતીકરણ}
ગુડસ્ય કુડવે પક્વં લૌહભસ્મ પલાન્વિતમ્

કોલપ્રમાણં રોગેષુ તચ્ચ યોગેન યોજયેત્ ।
ઘૃતં તુલ્યં મૃતં લોહં લોહપાત્રગતં પચેત્

જીર્ણે ઘૃતં સમાદાય યોગવાહેષુ યોજયેત્

ઓં અમૃતેન ભક્ષ્યાય નમઃ અનેન મનુના લૌહં ભક્ષયેત્ ।
{ઇરોન્:: મૃત:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
આયુર્વીર્યં બલં દત્તે પાણ્ડુમેહાદિકુષ્ઠનુત્ ।
આમવાતહરં લૌહં વલીપલિતનાશનમ્

{ઉપલોહ:: શોધન}
ત્રિક્ષારં પઞ્ચલવણં સપ્તધામ્લેન મર્દયેત્ ।
કાંસ્યારઘોષપત્રાણિ તિલકલ્કેન લેપયેત્

રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચ્યાચ્છુદ્ધિમાયાતિ નાન્યથા ।
{ઉપલોહ:: મારણ}
તામ્રવન્મારયેત્ તેષાં કૃત્વા સર્વત્ર યોજયેત્

{બ્રોન્zએ:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
કાંસ્યં કષાયમુષ્ણં ચ લઘુ રૂક્ષં ચ તિક્તકમ્ ।
કફપિત્તરુજં હન્તિ હૃદ્દેહાયુષ્યવર્ધનમ્

{બ્રસ્સ્:: મેદિચ્. પ્રોપેર્તિએસ્}
રીતિકા ચ ગલં રૂક્ષમ્ અતિક્તલવણં સરમ્ ।
શોધનં સર્વરોગઘ્નં બલવીર્યાયુષ્યવર્દ્ધનમ્

{મણ્ડૂર:: પ્રોદુચ્તિઓન્}
અલ્પાઙ્ગારે ધમેત્ કિટ્ટં લૌહજં ચ ગવાં જલૈઃ ।
સેચયેદક્ષપત્રૈશ્ચ સપ્તવારં પુનઃ પુનઃ

મણ્ડૂરોઽયં સમાખ્યાતઃ શુદ્ધં શ્લક્ષ્ણં નિયોજયેત્ ।
કિટ્ટાચ્છતગુણં મુણ્ડં મુણ્ડાત્તીક્ષ્ણં શતાધિકમ્

તીક્ષ્ણાલ્લક્ષગુણં કાન્તં ભક્ષણાત્કુરુતે ગુણમ્ ।
તસ્માત્ કાન્તં સદા સેવ્યં જરામૃત્યુહરં પરમ્