Rasaprakāśasudhākara · Chapter 11
athātaḥ sampravakṣyāmi dhātūnāṃ kautukaṃ paraṃ
svānubhūtaṃ mayā kiṃcit śrutaṃ vā śāstrataḥ khalu
tadahaṃ sampravakṣyāmi yatkṛtvā nā sukhī bhavet //
rasakaṃ daradaṃ tāpyaṃ gaganaṃ kunaṭī samam
raktasnuhīpayobhiśca mardayeddinasaptakam //
jalayaṃtreṇa vai pācyaṃ caturviṃśatiyāmakam
tena vedhyaṃ drutaṃ tāmraṃ tāraṃ vā nāgameva vā //
sahasravedhī tatkalko jāyate nātra saṃśayaḥ //
ekabhāgastathā sūto vajravallyātha marditaḥ
khalve trinemyāḥ svarase pañcabhāgasamanvite //
vetrayaṣṭyā ca rāgiṇyā pītakalkaṃ prajāyate
ṣoḍaśāṃśena dātavyaṃ drute tāmraṃ suśodhite //
jāyate pravaraṃ hema śuddhaṃ varṇacaturdaśam //
suvarṇamākṣikaṃ svedyaṃ kāṃjike divasatrayam
carmaraṅgyā rasenaiva mardayeddinasaptakam
jalena dhautaṃ tāvacca yāvaddhemanibhaṃ bhavet //
daradaṃ romadeśīyaṃ gomūtreṇaiva svedayet
dolāyaṃtre caturyāmaṃ paścācchuddhatamo bhavet //
manaḥśilā padmanibhā raktā caiva suśobhanā
sveditā munipuṣpasya rasenaiva tu dolayā //
yāmamardhamitaṃ śuddhā sarvakāryeṣu yojayet
navasārastathā sūtaḥ śodhito'gnisahaḥ khalu //
samabhāgāni sarvāṇi mardayennimbukai rasaiḥ
mātaluṃgarasenaiva kumārīsvarasena ca //
sūryātape vimardyo'sau pācito jalayantrake
dināni trīṇi tīvrāgnau tatastadavatārayet //
śatāṃśaṃ vedhayettāraṃ śuddhaṃ hema prajāyate
jalabhedo yadā na syān nātra kāryā vicāraṇā //
śilayā māritaṃ nāgaṃ kumāryāḥ svarasena ca
puṭadvādaśayogena nāgabhasma prajāyate //
śatasaṃkhyāni vai kuryāt puṭānyevaṃ śarāvake
kumāryāḥ svarasenaiva bhāvayeddinasaptakam //
pūrvavatpuṭanaṃ kāryaṃ śatasaṅkhyāmitaṃ tathā
sūtabhasma śilā tāla samaṃ cennāgabhasmakam //
triṃśadvanopalairdadyāt puṭaṃ vārāhasaṃjñitam
anena vidhinā samyak śatasaṃkhyāni dāpayet //
puṭānyevaṃ kṛte trīṇi śatāni dvādaśādhikam
paścād dṛḍhe kācamaye kūpe dvātriṃśayāmakam //
vālukāgniṃ pradadyācca svāṃgaśītaṃ samuddharet
talabhasma gṛhītavyaṃ vedhayecchulbatārake //
śuddhahema bhavettena nātra kāryā vicāraṇā
dṛṣṭapratyayayogo'yaṃ kathito nātra saṃśayaḥ //
gomūtre kāñjike cātha kulatthe vāsaratrayam
tāpyakaṃ svedayetpaścāl lohapātre pramardayet //
taptakhalvena saṃmardya secayennimbujadravaiḥ
saindhavaṃ dāpayetpaścāc caturthāṃśaṃ viśeṣataḥ //
bhāgaikaṃ tāpyakaṃ sūtād bhāgāṃstrīneva kārayet
mardayennimbunīreṇa śuddhavastreṇa gālayet //
vastre lagnā tu yā piṣṭī grāhayettāṃ bhiṣagvaraḥ
evaṃ kṛte dvistrivāraṃ tāpyasatvaṃ grasedrasaḥ //
piṣṭyā golastu kartavyo mūṣāyāṃ dhmāpayetsudhīḥ
indragopanibhaṃ grāhyaṃ tāpyasatvaṃ suśobhanam //
hīnavarṇasuvarṇe'pi gadyāṇe vallamātrakam
tutthakaṃ vallamātraṃ ca dattvā hema pragālayet //
tatsuvarṇasya patrāṇi kāryāṇyevaṃ pralepayet
tutthakaṃ bījapūrasya rasenāpi pramardayet //
gairikeṇa samaṃ kṛtvā hemapatrāṇi lepayet
mandavahnau ca prapuṭet dvitrivāraṃ prayatnataḥ //
kuṅkumābhaṃ suvarṇaṃ hi jāyate nātra saṃśayaḥ
vārtikendrāḥ kurudhvaṃ hi satyaṃ guruvaco yathā //
dvau varṇau vardhate samyak nātra kāryā vicāraṇā //
śuddhaṃ tāmraṃ tāpyacūrṇena tulyaṃ drāvyaṃ paścāḍ ḍhālayellākuce hi
gandhāccūrṇaṃ tāpyatāmrāvaśeṣaṃ kṛtvā dadyādvallakaṃ hīnavaye
varṇotkarṣo jāyate tena samyak satyaṃ proktaṃ nandinā kautukāya //
tāpyaṃ nāgaṃ gandhakaṃ sūtarājo hiṃgūlaṃ vai hema śuddhaṃ śilā ca
cūrṇaṃ kṛtvā nikṣipet kācakūpyām āpūryānte svai rasaiḥ śākajairvā //
agniṃ dadyāllāvakākhye puṭe ca śuddhaḥ kalko jāyate ṣaṣṭisaṃkhyaiḥ
śuddhaṃ tāraṃ vedhitaṃ vallakena gadyāṇaṃ vai jāyate śuddhahema //
ahiripum ahitulyaṃ sāritaṃ sūtarāje balivasagiricūrṇaiḥ kāntapātre sudagdham
suvihitaphaṇibhāgairhemagarbheṇa baddho bhujagajitarasendro vedhayellakṣavedhī //
dvau bhāgau śuddhatāmrasya dvau bhāgau śuddhahemajau
catura eva bhāgāṃśca śuddhatārasya kārayet //
aṣṭau bhāgāḥ prakartavyā rasakasya prayatnataḥ
andhamūṣāgataṃ dhmātaṃ drāvitaṃ hema jāyate //
viditāgamavṛddhairhi puṭe pakvaṃ kanīyasi
triguṇaṃ cūrṇanirbaddhaṃ tāramāyāti kāñcanam //
pāradaṃ palamekaṃ tu prasthārdhaṃ śuddhagandhakam
kiṃśupatrarasenaiva rasairvā puṣpasaṃbhavaiḥ //
sūryātape mardayeddhi ṣaṇmāsāvadhimātrakam
ṣoḍaśāṃśena rajataṃ vidhyate nātra saṃśayaḥ //
saptavarṇaṃ bhaveddhema haṭṭavikrayayogyakam //
pāradaṃ gaṃdhakaṃ śulvaṃ mākṣikaṃ tutthakaṃ tathā
rasakaṃ daradaṃ svarṇa gairikaṃ navasādaram //
sūrakṣāraṃ śilāṃ caiva samabhāgāni mardayet
tadardhaṃ rasakaṃ muktvā vajramūṣe nirundhayet //
yathā dhūmo na nirgacchet tathā mudrāṃ pradāpayet
tolamekaṃ suvarṇaṃ hi jāyate nātra saṃśayaḥ //
ghaṭikāturyamātraṃ hi dhmāpayetsatataṃ bhiṣak //
svalpavarṇasuvarṇasya gadyāṇaikasya mudrikā
mākṣikaṃ rasakaṃ tutthaṃ gairikaṃ navasādaram //
sūrakṣāraṃ sadaradaṃ ṭaṅkaṇena samanvitam
prativalladvayaṃ kuryāt kāsamardaprasūnakaiḥ //
strīdugdhena ca saṃmardya lepayettena mudrikām
sorakṣāraṃ sadaradaṃ ṭaṃkaṇena samanvitam //
saiṃdhavasya ca bhāgaikam iṣṭikābhāgayugmakam
sthālikāyantramadhyasthaṃ madhye saṃsthāpya mudrikām //
yāmatritayaparyantaṃ vahniṃ kuryātprayatnataḥ
svāṃgaśītaṃ tataḥ kṛtvā mudrikāṃ tāṃ samuddharet
vedavarṇāstu saṃgharṣād vardhante nātra saṃśayaḥ //
ghoṣākṛṣṭaṃ tu yattāmraṃ rajatena samanvitam
tīkṣṇacūrṇaṃ sadaradaṃ ghṛṣṭaṃ kanyārasena vai //
paścādvidheyā guṭikāḥ sūkṣmāścaivāḍhakīsamāḥ
vāpitā drāvite dravye sarvaṃ tāmraṃ tu saṃkṣipet //
rūpyamānaṃ samuttārya samahemnā ca gālayet
jāyate daśavarṇaṃ tu satyametadudīritam //
tāmre saptaguṇaṃ nāgaṃ vāhitaṃ punareva hi
tena tāmreṇa rasakaṃ saptavāraṃ ca vāhayet //
svarṇavarṇaṃ hi tattāmraṃ jāyate nātra saṃśayaḥ //
bhūnāgasattvamūṣāyāṃ drāvayetsvarṇamuttamam
tāpyasatvena saṃyuktaṃ śatavāraṃ punaḥ punaḥ
japāpuṣpanibhaṃ svarṇaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ //
daśavarṇasya gadyāṇe raktaṃ taddhemavallakam
dvau varṇau vardhataḥ samyak haṭṭavikrayayogyakam //
puṣpakāsīsakaṃ ramyaṃ mardayedarkapatraje /
rase'tha ca cakrikāṃ kuryādrasakasya palonmitām //
veṣṭitāṃ pūrvakalkena ravigharmeṇa śoṣayet
triṃśadvanopalaiḥ samyak puṭānyevaṃ hi viṃśatiḥ //
ṣoḍaśāṃśena rajataṃ vidhyate nātra saṃśayaḥ
saptavarṇasavarṇaṃ hi jāyate nātra saṃśayaḥ //
sūtako dvipalaḥ kāryaḥ sumbilaśca catuṣpalaḥ
catuṣṭaṃkamitā kāryā sphaṭikī nirmalā śubhā //
vṛścikālīrase ghṛṣṭā dinam ekaṃ tu vārtikaiḥ
paścācca śoṣayetsarvaṃ yantre ḍamaruke nyaset //
gairikaṃ sthāpayetpūrvaṃ khaṭikāṃ ca tathopari
tanmadhye gartakaṃ kṛtvā gartake navasādaram //
ṭaṅkamānaṃ prakartavyaṃ tasyopari ca sūtakam
sūtakopari sāraṃ hi pūrvoktaṃ ṭaṃkamānakam //
mudrāṃ kṛtvā śoṣayitvā paścāccullyāṃ niveśayet
agniṃ kuryātprayatnena yāmaṣoḍaśamātrakaṃ //
svāṃgaśītaṃ samuttārya ūrdhvalagnaṃ tu grāhayet
paścāt khalve nidhāyātha vṛścikālyā pramardayet //
kācakūpyāṃ kṣipet sarvaṃ kūpīṃ vālukāyantrake
vahniṃ dvādaśabhiryāmaiḥ kuryācchītaṃ samāharet //
vallamātraṃ tato dadyāt sārdhaṭaṅke sutāmrake
dṛṣṭapratyayayogo'yaṃ nāthasundarabhāṣitaḥ //
lohacūrṇaṃ palamitaṃ sumalakṣāram abhrakam
ṭaṃkaṇaṃ śāṇamānaṃ hi tailenairaṇḍajena vai //
gharṣayedvaṭikāyugmaṃ golaṃ kṛtvā dhamettataḥ
bhastrayā dhmāpayetsamyak lohaṃ rasanibhaṃ bhavet //
tallohaṃ triguṇaṃ caiva rasakaṃ kārayetsudhīḥ
lohaṃ ca rasakaṃ paścād gālitaṃ vajramūṣayā //
lohaśeṣaṃ samuttārya tāmre dadyācca vallakam
gadyāṇake bhavettāraṃ tattāraṃ śuddhatārake //
ardhabhāge bhavecchuddhaṃ tāraṃ doṣavivarjitam //
khaṇḍaṃ karṣapramāṇaṃ hi sumalakṣārakasya hi
veṣṭitaṃ narakeśena drute nāge nimajjitam //
nirvāpitaṃ nimbujale caikaviṃśativārakam
drute śulvasya gadyāṇe raktikāpañcamātrakam //
kalkaṃ dadyātprayatnena tāravarṇaṃ prajāyate
gadyāṇe caturo vallān rūpyaṃ dattvā pragālayet
jāyate ruciraṃ tāraṃ satyam etadudīritam //
śaṃkhaṃ sumbalanāmānaṃ palānyaṣṭau prakalpayet
gojihvārasasaṃmiśraṃ dinamekaṃ pramardayet //
nimbūrasena dhūrtena kākamācīrasena vai
gṛṃjanasya rasenaiva dinamekaṃ pramardayet //
arkadugdhena vai bhāvyaṃ tailenairaṇḍajena ca
yavamātrāṃ guṭīṃ kṛtvā viśoṣya cātape khare //
kācakūpyāṃ vinikṣipya mudrayetkūpikāmukhaṃ
saṃsthāpya vālukāyantre pacetṣoḍaśayāmakam //
svāṃgaśītaṃ samuttārya grāhyaṃ satvaṃ tad ūrdhvagam
sattvaṃ gadyāṇamekaṃ tu tanmātraṃ tārasaṃpuṭam //
sūtaṃ gadyāṇakaṃ svacchaṃ ṭaṃkaṇaṃ vallapañcakam
sūtamātraṃ kṣārasattvaṃ sarvaṃ caikatra marditam //
svarasena tu ketakyā golaṃ kṛtvā viśoṣitam
tārasaṃpuṭamadhye tu dhāritaṃ taṃ ca golakam //
paścāttāmrakṛtāṃ mūṣām aṣṭavallamitāṃ śubhām /
śarāvasaṃpuṭasyāntardhārayettadanaṃtaram //
dhānyābhraṃ tulyaṃ paṃkena kṛtvā śrāvaṃ tu pūrayet /
vārāhākhyapuṭaikena jāyate kalka uttamaḥ //
tāmraṃ dvādaśavallaṃ hi rūpyaṃ valladvayaṃ tathā
vaṃgaṃ vallamitaṃ śuddhaṃ sarvamekatra gālayet //
caturguñjāpramāṇaṃ hi dāpayenmatimān bhiṣak
jāyate pravaraṃ tāraṃ satyam etad udīritam //
asthibhakṣamalabaṃgamāritaṃ tālakābhraviṣasūtaṭaṃkaṇam
vajribhānupayasā subhāvitaṃ syānnarendra śubhatāraparvatam //
vaṃgaṃ tālakamabhrakaṃ śaśirasaṃ tīkṣṇaṃ viṣaṃ ṭaṃkaṇaṃ /
traivāreṇa ca mūkamūṣadhamitaṃ vindanti candraprabham //
āraṃ dvādaśabhāgamaṣṭaraviṇo bījaṃ caturthāṃśakam /
bhūgaṇḍādisamastadoṣarahitaṃ śrīpūjyapādoditam //
pāradasya trayo bhāgā bhāgaikaṃ rajatasya hi
nimbūrasena saṃmardya piṣṭīṃ kṛtvā prayatnataḥ //
kāṃjikena tu tāṃ piṣṭīṃ stambhayedvāsaratrayam
sārayedbaṃgamadhye tu sūtakaṃ tadanaṃtaram //
sāritaṃ sūtakaṃ tena tālasattvena sādhayet
tena vedhyaṃ drutaṃ tāmraṃ ṣoḍaśāṃśena yatnataḥ //
jāyate pravaraṃ tāraṃ caṃdranakṣatrasannibham //
sūtakasya trayo bhāgā baṃgaṃ bhāgadvayaṃ tathā
mardayeddinamekaṃ tu kāṃjikena samanvitam //
sarvebhyastriguṇenātha sumbalena pramardayet
snuhyarkadugdhena samaṃ bhāvayedvāsaratrayam //
yavapramāṇāṃ guṭikāṃ ravitāpena śoṣitām
kācakūpyāṃ nidhāyātha vahniṃ kuryātprayatnataḥ //
yāmaṣoḍaśaparyaṃtaṃ vālukāyaṃtrake pacet
svāṃgaśītaṃ samuddhṛtya cordhvagaṃ satvamāharet //
ṣoḍaśāṃśena śulbaṃ hi kuntavedhena vedhayet
jāyate pravaraṃ tāraṃ haṭṭavikrayayogyakam //
palāṣṭamātraṃ tālaṃ tu dvikarṣapramitaṃ rasam
nimbūrasena saṃmardyaṃ vāsaraikaṃ prayatnataḥ //
paścāttaṃ mardayeddhīmān tailenairaṇḍajena vai
vālukāyantramadhyasthaṃ pacedyāmāṃstu ṣoḍaśa //
paścātsattvaṃ samuddhṛtya mardayedekavāsaram
atasītilatailena kācakūpyāṃ nidhāpayet //
pūrvavatpācayed vahnau svāṃgaśītaṃ samuddharet
anenaiva prakāreṇa punarevaṃ tu kārayet //
kūpītalasthitaṃ sattvaṃ grāhyaṃ cetpravaraṃ sadā
ṣoḍaśāṃśena śulbasya vedhaṃ kuryānna saṃśayaḥ //
pāradaṃ ṭaṃkamānaṃ tu lavaṇaṃ dviguṇaṃ tathā
khalve vimardayettāvad yāvannaṣṭo raso bhavet //
tāmraṃ gadyāṇakaṃ śuddhaṃ baṃgaṃ vallamitaṃ kuru
drute tāmre'tha lavaṇaṃ sūtakena samanvitam //
māṣamātraṃ pradātavyaṃ caturthāṃśena rūpyakam
tadrūpye marditaṃ sūtaṃ kṣeptavyaṃ jalayantrake //
tattrayodaśakaṃ rūpyaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ //
tālena nihataṃ baṃgaṃ tadbaṃgena tu rūpyakam
pacedyāmāṣṭakaṃ samyak kalka evaṃ prajāyate
vallaṃ gadyāṇake dadyād baṃgaṃ stambhayate dhruvam //
daradaṃ khaṇḍaśaḥ kṛtvā ṭaṃkatrayamitaṃ pṛthak
vajrīkṣīreṇa tatsvedyaṃ dolāyaṃtreṇa vārtikaiḥ //
tāracūrṇaṃ samaṃ lepyaṃ luṅgatoyasamaṃ tathā
govaraiḥ pācayetsvalpam eva dvādaśayāmakam //
piṣṭistambho bhavettena paścāttārarajaḥ pṛthak
kuryāddaradakhaṇḍena samaṃ sīsaṃ ca dāpayet //
gālayenmūṣikāmadhye śītaṃ kṛtvā tu khoṭakam
bhasma mūṣopari nyasya dhmāpayecca śanaiḥ śanaiḥ //
śuddhaśaṅkhanibhaṃ rūpyaṃ niṣkamātraṃ hi niḥsaret //
dvipalaṃ śuddhasūtaṃ ca dvipalaṃ rasakasya ca
tālakaṃ ca paladvaṃdvaṃ surmilaṃ yugmamātrakam //
kūpyāmāropayetsarvaṃ mukhaṃ tāmreṇa rundhayet
vālukāyantrake samyak paced dvādaśayāmakam //
kūpīmukhe tu yallagnaṃ sattvaṃ grāhyaṃ prayatnataḥ
śulbe ṣoḍaśavedhena kārayedrajataṃ varam //
sūtakaṃ palamekaṃ tu śaṃkhābhaṃ surmilaṃ palam
eraṇḍataile ghṛṣṭaṃ tad dhāritaṃ kharpare vare //
andhitaṃ tāmrapātreṇa mudritaṃ sudṛḍhaṃ kṛtam
paścāccullyāṃ samāropya vahniṃ kuryācchanaiḥ śanaiḥ //
sārdhaṃ yāmaṃ tataḥ pācyaṃ svāṃgaśītaṃ samuddharet
tāmrapātre tu yallagnaṃ sarvaṃ sattvaṃ samāharet //
ghṛtāktaṃ ṭaṃkaṇopetaṃ gālitaṃ mūṣikāmukhe
deyaṃ tadvallamātraṃ hi drute tāmre tu sattvakam //
śaṃkhābhaṃ jāyate tāraṃ nātra kāryā vicāraṇā //
tālaṃ tāmraṃ rītighoṣaṃ samāṃśaṃ kuryādevaṃ gālitaṃ ḍhālitaṃ hi
amle varge saptavāraṃ praḍhālya paścādyojyaṃ tulyabhāge ca rūpye
śuddhaṃ rūpyaṃ ṣoḍaśākhyaṃ hi samyak jātaṃ dṛṣṭaṃ nānṛtaṃ satyametat //
śvetaṃ sauvīrakaṃ śuddhaṃ pācitaṃ viṣamuṣṭinā
svacche sūtavare vallaṃ nikṣiptaṃ rūpyakṛdbhavet //
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ surmilaṃ dṛśyate kvacit
mṛtkharpare pācitaṃ hi nimbūkadravasaṃyutam //
ghaṭikādvayamānena śuddhakalkaḥ prajāyate
catuḥṣaṣṭyaṃśamānena vedhayecchulbakaṃ śubham //
jāyate pravaraṃ tāraṃ sarvadoṣavivarjitam //
saptadhātumayī mūṣā kṣārabhasmaprapūritā
kadalyāḥ kṣārakeṇaiva tathāpāmārgasaṃbhavaiḥ //
madhye pāradakaṃ muktvā punarevaṃ prapūrayet
anena vidhinā pūryā dvitīyā mūṣikā śubhā //
mudritavyā prayatnena govare puṭake nyaset
sūtakaṃ bandham āyāti vaṅgābhaṃ tu prajāyate
drutadrāvaṃ ghātasahaṃ dṛṣṭamevaṃ mayā khalu //
netrāṇyāhṛtya matsyānāṃ paktvā dugdhena yāmakam
paścādākṛṣṇakaṇakān ākṛṣya kila kaṇḍayet //
tāni śālisametāni tāvacchubhrāṇi kārayet
paścādiṣṭikacūrṇena haste kṛtvā pramardayet //
mauktikāni hi jāyante kṛtānyevaṃ mayā khalu //
mūṣikāṃ kārayecchuddhāṃ sphāṭikīṃ dahanopalām
mauktikāni tu sūkṣmāṇi nimbūdrāve nidhāpayet //
ahorātreṇa sarvāṇi navanītasamāni ca
tasya paṃkasya guṭikāṃ masṛṇāṃ tu prakārayet //
paścāttāṃ mūṣikāmadhye citrāgharme dviyāmakam
catvāri kāṃsyabhāṇḍāni caturdikṣu gatāni ca //
arbhakāḥ pātayetsarvāḥ madhyabhājanakopari
badhyate mauktikaṃ śreṣṭha taraṃ sarvaguṇairyutam //
śuddhaśaṅkhasya cūrṇaṃ hi sūkṣmaṃ kṛtvā prayatnataḥ
ardhabhāgaṃ ca daradaṃ cūrṇayenmatimāṃstataḥ //
sadyaḥ sūtāvikakṣīraṃ tena dugdhena mardayet
vartiṃ vidhāya matimān kārpāsāsthiṣu svedayet //
svāṃgaśītaṃ samuttārya pravālaṃ ruciraṃ bhavet //
Original text: Rasaprakāśasudhākara · Edition: Jivram Kalidas Sastri Gondal : Rasasala Ausadhasram, 1940 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0