Rasamañjarī · Chapter 5
Rmañj, 5
hemādilohakiṭṭāntaṃ śodhanaṃ māraṇaṃ guṇam /
vakṣye sapratyayaṃ yogaṃ yathāgurumukhoditam
<metals:: śodhana>
taile takre gavāṃ mūtre kvāthe kaulatthakāñjike /
taptaṃ taptaṃ niṣecettu tattaddrāve tu saptadhā
svarṇādilohaparyantaṃ śuddhirbhavati niścitam /
śodhanaṃ māraṇaṃ caiva kathyate ca mayādhunā
<gold:: śodhana>
mṛttikāmātuluṅgāmlaiḥ pañcavāsarabhāvitā /
sabhasmalavaṇaṃ hema śodhayet puṭapākataḥ
<svarṇabhasma>
śuddhasūtasamaṃ hema khalve kuryācca golakam /
adhordhvaṃ gandhakaṃ dattvā sarvaṃ tulyaṃ nirudhya ca
triṃśadvanopalairdeyaṃ puṭānyevaṃ caturdaśa /
nirutthaṃ jāyate bhasma gandho deyaḥ punaḥ punaḥ
<svarṇabhasma>
kṛtvā kaṇṭakavedhyāni svarṇapatrāṇi lepayet /
luṅgāmbubhasmasūtena mriyate daśabhiḥ puṭaiḥ
<svarṇabhasma>
rasasya bhasmanā vātha rasairvā lepayeddalam /
hiṅguhiṅgulasindūraiḥ śilāsāmyena lepayet
saṃmardya kāñcanadrāvairdinaṃ kṛtvātha golakam /
taṃ bhāṇḍasya tale dhṛtvā bhasmanā pūrayeddṛḍham
agniṃ prajvālayedgāḍhaṃ dviniśaṃ svāṅgaśītalam /
uddhṛtya sāvaśeṣaṃ ca punardeyaṃ puṭatrayam
anena vidhinā svarṇaṃ nirutthaṃ jāyate'mitam /
etadrasāyanaṃ balyaṃ vṛṣyaṃ śītaṃ kṣayādihṛt
<svarṇabhasma>
galitasya suvarṇasya ṣoḍaśāṃśena sīsakam /
yojayitvā samuddhṛtya nimbunīreṇa mardayet
tadgolakasamaṃ gandhaṃ cūrṇaṃ dadyādadhopari /
śarāvasampuṭe dhṛtvā puṭedviṃśadvanopalaiḥ
evaṃ munipuṭairhema notthānaṃ labhate punaḥ /
<svarṇabhasma>
mākṣikaṃ nāgacūrṇaṃ ca piṣṭamarkarase punaḥ
hemapatraṃ ca tenaiva mriyate kṣaṇamātrataḥ /
<gold:: med. properties>
kaṣāyatiktamadhuraṃ suvarṇaṃ guru lekhanam
vṛṣyaṃ rasāyanaṃ balyaṃ cakṣuṣyaṃ kāntidaṃ śuci /
āyurmedovayaḥsthairyavāgviśuddhismṛtipradam
kṣayonmādagadārtānāṃ śamanaṃ paramucyate /
<rajataśodhanam>
bhāgena kṣārarājena drāvitaṃ śuddhimicchatā
<rajatabhasma>
tārapatraṃ caturbhāgaṃ bhāgaikaṃ śuddhatālakam /
mardyaṃ jambīrajairdrāvaistārapatrāṇi lepayet
ruddhvā tribhiḥ puṭaiḥ pācyaṃ pañcaviṃśadvanopalaiḥ /
mriyate nātra sandeho gandho deyaḥ punaḥ punaḥ
<rajatabhasma>
svarṇamākṣikagandhasya samaṃ bhāgaṃ tu kārayet /
arkakṣīreṇa sampiṣṭaṃ tārapatraṃ pralipya ca
puṭena jārayettāraṃ mṛtaṃ bhavati niścitam /
<silver:: māraṇa (3)>
vidhāya piṣṭiṃ sūtena rajatasyātha melayet
tālaṃ gandhaṃ samaṃ paścānmardayennimbukadravaiḥ /
dvitraiḥ puṭaiḥ bhavedbhasma yojyameva rasādiṣu
<silver:: med. properties>
śītaṃ kaṣāyaṃ madhuramamlaṃ vātaprakopajit /
dīpanaṃ balakṛt snigdhaṃ gāḍhājīrṇavināśanam /
āyuṣyaṃ dīrgharogaghnaṃ rajataṃ lekhanaṃ param
<tāmra>
na viṣaṃ viṣamityāhustāmraṃ tu viṣamucyate /
<copper:: 8 doṣas>
eko doṣo viṣe tāmre tvaṣṭau doṣāḥ prakīrtitāḥ
bhramo mūrcchā vidāhaśca svedakledanavāntayaḥ /
aruciścittasantāpa ete doṣā viṣopamāḥ
tasmādviśuddhaṃ saṃgrāhyaṃ tāmraṃ rogapraśāntaye /
<copper:: śodhana>
lavaṇair vajradugdhena tāmrapatraṃ vilepayet
agnau saṃtāpya nirguṇḍīrasaiḥ siktaṃ ca saptadhā /
snuhyarkasvarase'pyevaṃ śulbaśuddhirbhaviṣyati
<copper:: śodhana>
gomūtreṇa pacedyāmaṃ tāmrapatraṃ dṛḍhāgninā /
śudhyate nātra sandeho māraṇaṃ vāpyathocyate
<tāmrabhasma>
sūtamekaṃ dvidhā gandhaṃ yāmaṃ kanyāṃ vimardayet /
dvayostulyaṃ tāmrapatraṃ sthālyā garbhaṃ nirodhayet
samyaṅ mṛllavaṇaiḥ sārddhaṃ pārśve bhasma nidhāya ca /
caturyāmaṃ paceccullyāṃ pātrapṛṣṭhe sagomaye
jalaṃ punaḥ punardeyaṃ svāṅgaśītaṃ vicūrṇayet /
mriyate nātra sandehaḥ sarvayogeṣu yojayet
<tāmrabhasma>
caturthāṃśena sūtena tāmrapatrāṇi lepayet /
amlapiṣṭaṃ dviguṇitamadhordhvaṃ dāpayed balim
cāṅgerīkalkagarbhe tadbhāṇḍe yāmaṃ paceddṛḍham /
bhasmībhūtaṃ tāmrapatraṃ sarvayogeṣu yojayet
<tāmrabhasma>
jambīrarasasampiṣṭaṃ rasagandhakalepitam /
śulbapatraṃ śarāvasthaṃ tripuṭairyāti pañcatām
<tāmrabhasmaguṇāḥ>
tāmraṃ tiktāmlamadhuraṃ kaṣāyaṃ śītalaṃ param
kaphapittakṣayaṃ dhātukuṣṭhaghnaṃ ca rasāyanam /
nāśayecchūlam arśāṃsi vṛkṣamindrāśaniryathā
<rājarīti-, ghoṣaśodhana, -māraṇa>
rājarītistathā ghoṣaṃ tāmravanmārayet pṛthak /
tāmravacchodhanaṃ teṣāṃ tāmravad guṇakārakam
<nāgavaṅgaśodhanam>
nāgavaṅgau ca galitau ravidugdhena secayet /
trivāraṃ śuddhimāyāti sacchidre haṇḍikāntare
<lead:: māraṇa (1)>
tribhiḥ kumbhapuṭairnāgo vāsāsvarasamarditaḥ /
sā śilā bhasmatāmeti tadrajaḥ sarvamehahṛt
<nāgabhasma>
bhūbhujaṅgam agastiṃ ca piṣṭvā pātraṃ vilepayet /
tadrasaṃ vidrute nāge vāsāpāmārgasambhavam
kṣāraṃ vimiśrayettatra caturthāṃśaṃ gurūktitaḥ /
praharaṃ pācayeccullyāṃ vāsādarvyā ca ghaṭṭitā
tata uddhṛtya taccūrṇaṃ vāsānīre vimardayet /
puṭet punaḥ samuddhṛtya tenaiva parimardayet
evaṃ sapta puṭaṃ nāgaṃ sindūraṃ jāyate dhruvam /
<nāgabhasmaguṇāḥ>
tārastho rañjano nāgo vātapittakaphāpahaḥ
grahaṇīkuṣṭhamehārśaḥprāṇaśoṣaviṣāpahaḥ /
<tin:: māraṇa (1)>
ābhīraṃ śodhayedādau drāvayeddhaṇḍikāntare
apāmārgacaturthāṃśaṃ cūrṇitaṃ melayettataḥ /
sthūlāgrayā lohadarvyā śanaistad avacālayet
yāvadbhasmatvamāyāti tāvanmardyaṃ ca pūrvavat /
tata ekīkṛtaṃ sarvaṃ bhavedaṅgāravarṇakam
nūtanena śarāveṇa rodhayedantare bhiṣak /
paścāttīvrāgninā pakvaṃ vaṅgabhasma bhaveddhruvam
<tin:: māraṇa (2)>
vaṅgaṃ satālamarkasya piṣṭvā dugdhena taṃ puṭet /
śuṣkāśvatthabhavairvalkaiḥ saptadhā bhasmatāṃ vrajet
<vaṅgabhasmaguṇāḥ>
vaṅgaṃ tiktoṣṇakaṃ rūkṣamīṣadvātaprakopanam /
mehaśleṣmāmayaghnaṃ ca kṛmighnaṃ mohanāśanam
<iron:: śodhana:: adri>
triphalādaṣṭaguṇe toye triphalā ṣoḍaśaṃ palam /
tatkvāthe pādaśeṣe tu lohasya palapañcakam
kṛtvā patrāṇi taptāni saptavāraṃ niṣecayet /
evaṃ pralīyate doṣo girijo lohasambhavaḥ
<lohabhasma>
śuddhasya sūtarājasya bhāgo bhāgadvayaṃ baleḥ /
dvayoḥ samaṃ sāracūrṇaṃ mardayet kanyakāmbunā
yāmadvayaṃ tato golaṃ sthāpayettāmrabhājane /
ācchādyairaṇḍajaiḥ patrairuṣṇo yāmadvayaṃ bhavet
tridinaṃ dhānyarāśisthaṃ taṃ tato mardayed dṛḍham /
rajastadvastragalitaṃ nīre tarati haṃsavat
tīkṣṇaṃ muṇḍaṃ kāntalohaṃ nirutthaṃ jāyate mṛtam /
triphalāmadhusaṃyuktam etatsevyaṃ rasāyanam
<lohabhasma>
dvādaśāṃśena daradaṃ tīkṣṇacūrṇasya melayet /
kanyānīreṇa saṃmardya yāmayugmaṃ tu tatpuṭet /
puṭedevaṃ lohacūrṇaṃ saptadhā maraṇaṃ vrajet
<lohabhasma>
kākodumbarikānīre lohapatrāṇi secayet /
taptataptāni ṣaḍvāraṃ kuṭṭayettad udūkhale
tatpañcamāṃśaṃ daradaṃ kṣiptvā sarvaṃ vimardayet /
kumārīnīratas tīkṣṇaṃ puṭe gajapuṭe tathā
trivāraṃ triphalākvāthaistatsaṃkhyākairatandritaḥ /
evaṃ caturdaśapuṭairlohaṃ vāritaraṃ bhavet
<lohabhasma>
tindūphalasya majjāyāṃ khaḍgaṃ liptvātape khare /
dhārayet kāṃsyapātreṇa dinaikena puṭatyalam
lepaṃ punaḥ punaḥ kuryād dinānte tatprapeṣayet /
triphalākvāthasaṃyuktaṃ dinaikena mṛtirbhavet
<lohabhasma>
lohaṃ patramatīva taptamasakṛtkvāthe kṣipettraiphale cūrṇībhūtamato bhavet triphalaje kvāthe pacet gojale /
matsyākṣītriphalārasena puṭayedyāvannirutthaṃ bhavet paścādājyamadhuplutaṃ supuṭitaṃ bhasma bhaved āyasam
<iron:: checking the vāritara state>
sarvametanmṛtaṃ lohaṃ dhmātavyaṃ mṛtapañcake /
yadyeva syānnirutthānaṃ satyaṃ vāritaraṃ bhavet
<lohanirutthabhasma>
gandhakaṃ tutthakaṃ lohaṃ tulyaṃ khalve vimardayet /
dinaikaṃ kanyakādrāvai ruddhvā gajapuṭe pacet /
ityevaṃ sarvalohānāṃ kartavyetthaṃ nirutthitiḥ
<lohabhasmaguṇāḥ>
kṛṣṇāyaso'tha śūlārśaḥkuṣṭhapāṇḍutvamehanut /
vayaḥsthaṃ guru cakṣuṣyaṃ saraṃ medogadāpaham
āyuḥpradātā balavīryakartā rogasya hartā madanasya kartā /
ayaḥsamānaṃ nahi kiṃcid anyad rasāyanaṃ śreṣṭhatamaṃ hi janto
kūṣmāṇḍaṃ tilatailaṃ ca māṣānnaṃ rājakaṃ tathā /
madyamamlarasaṃ caiva tyajellohasya sevakaḥ
<muṇḍa>
ye guṇā mārite muṇḍe te guṇā muṇḍakiṭṭake /
tasmāt sarvatra maṇḍūraṃ rogaśāntyai niyojayet
śatotthamuttamaṃ kiṭṭaṃ madhyamāśītivārṣikam /
adhamaṃ ṣaṣṭivarṣīyaṃ tato hīnaṃ viṣopamam
dagdhākṣakāṣṭhair malam āyasaṃ tu gomūtranirvāpitamaṣṭavārān /
vicūrṇya līḍhaṃ madhunācireṇa nṛṇāṃ kṣayaṃ pāṇḍugadaṃ nihanti
kiṭṭāddaśaguṇaṃ muṇḍaṃ muṇḍāttīkṣṇaṃ śatādhikam /
tīkṣṇāllakṣaguṇaṃ kāntaṃ bhakṣaṇāt kurute guṇam
Original text: Rasamañjarī · Edition: Siddhinandan Mishra, Varanasi: Chaukhambha Orientalia, 1995 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0