Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasamañjarī · Chapter 5

5.1

Rmañj, 5
hemādilohakiṭṭāntaṃ śodhanaṃ māraṇaṃ guṇam /
vakṣye sapratyayaṃ yogaṃ yathāgurumukhoditam

5.2

<metals:: śodhana>
taile takre gavāṃ mūtre kvāthe kaulatthakāñjike /
taptaṃ taptaṃ niṣecettu tattaddrāve tu saptadhā

5.3

svarṇādilohaparyantaṃ śuddhirbhavati niścitam /
śodhanaṃ māraṇaṃ caiva kathyate ca mayādhunā

5.4

<gold:: śodhana>
mṛttikāmātuluṅgāmlaiḥ pañcavāsarabhāvitā /
sabhasmalavaṇaṃ hema śodhayet puṭapākataḥ

5.5

<svarṇabhasma>
śuddhasūtasamaṃ hema khalve kuryācca golakam /
adhordhvaṃ gandhakaṃ dattvā sarvaṃ tulyaṃ nirudhya ca

5.6

triṃśadvanopalairdeyaṃ puṭānyevaṃ caturdaśa /
nirutthaṃ jāyate bhasma gandho deyaḥ punaḥ punaḥ

5.7

<svarṇabhasma>
kṛtvā kaṇṭakavedhyāni svarṇapatrāṇi lepayet /
luṅgāmbubhasmasūtena mriyate daśabhiḥ puṭaiḥ

5.8

<svarṇabhasma>
rasasya bhasmanā vātha rasairvā lepayeddalam /
hiṅguhiṅgulasindūraiḥ śilāsāmyena lepayet

5.9

saṃmardya kāñcanadrāvairdinaṃ kṛtvātha golakam /
taṃ bhāṇḍasya tale dhṛtvā bhasmanā pūrayeddṛḍham

5.10

agniṃ prajvālayedgāḍhaṃ dviniśaṃ svāṅgaśītalam /
uddhṛtya sāvaśeṣaṃ ca punardeyaṃ puṭatrayam

5.11

anena vidhinā svarṇaṃ nirutthaṃ jāyate'mitam /
etadrasāyanaṃ balyaṃ vṛṣyaṃ śītaṃ kṣayādihṛt

5.12

<svarṇabhasma>
galitasya suvarṇasya ṣoḍaśāṃśena sīsakam /
yojayitvā samuddhṛtya nimbunīreṇa mardayet

5.13

tadgolakasamaṃ gandhaṃ cūrṇaṃ dadyādadhopari /
śarāvasampuṭe dhṛtvā puṭedviṃśadvanopalaiḥ

5.14

evaṃ munipuṭairhema notthānaṃ labhate punaḥ /
<svarṇabhasma>
mākṣikaṃ nāgacūrṇaṃ ca piṣṭamarkarase punaḥ

5.15

hemapatraṃ ca tenaiva mriyate kṣaṇamātrataḥ /
<gold:: med. properties>
kaṣāyatiktamadhuraṃ suvarṇaṃ guru lekhanam

5.16

vṛṣyaṃ rasāyanaṃ balyaṃ cakṣuṣyaṃ kāntidaṃ śuci /
āyurmedovayaḥsthairyavāgviśuddhismṛtipradam

5.17

kṣayonmādagadārtānāṃ śamanaṃ paramucyate /
<rajataśodhanam>
bhāgena kṣārarājena drāvitaṃ śuddhimicchatā

5.18

<rajatabhasma>
tārapatraṃ caturbhāgaṃ bhāgaikaṃ śuddhatālakam /
mardyaṃ jambīrajairdrāvaistārapatrāṇi lepayet

5.19

ruddhvā tribhiḥ puṭaiḥ pācyaṃ pañcaviṃśadvanopalaiḥ /
mriyate nātra sandeho gandho deyaḥ punaḥ punaḥ

5.20

<rajatabhasma>
svarṇamākṣikagandhasya samaṃ bhāgaṃ tu kārayet /
arkakṣīreṇa sampiṣṭaṃ tārapatraṃ pralipya ca

5.21

puṭena jārayettāraṃ mṛtaṃ bhavati niścitam /
<silver:: māraṇa (3)>
vidhāya piṣṭiṃ sūtena rajatasyātha melayet

5.22

tālaṃ gandhaṃ samaṃ paścānmardayennimbukadravaiḥ /
dvitraiḥ puṭaiḥ bhavedbhasma yojyameva rasādiṣu

5.23

<silver:: med. properties>
śītaṃ kaṣāyaṃ madhuramamlaṃ vātaprakopajit /
dīpanaṃ balakṛt snigdhaṃ gāḍhājīrṇavināśanam /
āyuṣyaṃ dīrgharogaghnaṃ rajataṃ lekhanaṃ param

5.24

<tāmra>
na viṣaṃ viṣamityāhustāmraṃ tu viṣamucyate /
<copper:: 8 doṣas>
eko doṣo viṣe tāmre tvaṣṭau doṣāḥ prakīrtitāḥ

5.25

bhramo mūrcchā vidāhaśca svedakledanavāntayaḥ /
aruciścittasantāpa ete doṣā viṣopamāḥ

5.26

tasmādviśuddhaṃ saṃgrāhyaṃ tāmraṃ rogapraśāntaye /
<copper:: śodhana>
lavaṇair vajradugdhena tāmrapatraṃ vilepayet

5.27

agnau saṃtāpya nirguṇḍīrasaiḥ siktaṃ ca saptadhā /
snuhyarkasvarase'pyevaṃ śulbaśuddhirbhaviṣyati

5.28

<copper:: śodhana>
gomūtreṇa pacedyāmaṃ tāmrapatraṃ dṛḍhāgninā /
śudhyate nātra sandeho māraṇaṃ vāpyathocyate

5.29

<tāmrabhasma>
sūtamekaṃ dvidhā gandhaṃ yāmaṃ kanyāṃ vimardayet /
dvayostulyaṃ tāmrapatraṃ sthālyā garbhaṃ nirodhayet

5.30

samyaṅ mṛllavaṇaiḥ sārddhaṃ pārśve bhasma nidhāya ca /
caturyāmaṃ paceccullyāṃ pātrapṛṣṭhe sagomaye

5.31

jalaṃ punaḥ punardeyaṃ svāṅgaśītaṃ vicūrṇayet /
mriyate nātra sandehaḥ sarvayogeṣu yojayet

5.32

<tāmrabhasma>
caturthāṃśena sūtena tāmrapatrāṇi lepayet /
amlapiṣṭaṃ dviguṇitamadhordhvaṃ dāpayed balim

5.33

cāṅgerīkalkagarbhe tadbhāṇḍe yāmaṃ paceddṛḍham /
bhasmībhūtaṃ tāmrapatraṃ sarvayogeṣu yojayet

5.34

<tāmrabhasma>
jambīrarasasampiṣṭaṃ rasagandhakalepitam /
śulbapatraṃ śarāvasthaṃ tripuṭairyāti pañcatām

5.35

<tāmrabhasmaguṇāḥ>
tāmraṃ tiktāmlamadhuraṃ kaṣāyaṃ śītalaṃ param

5.36

kaphapittakṣayaṃ dhātukuṣṭhaghnaṃ ca rasāyanam /
nāśayecchūlam arśāṃsi vṛkṣamindrāśaniryathā

5.37

<rājarīti-, ghoṣaśodhana, -māraṇa>
rājarītistathā ghoṣaṃ tāmravanmārayet pṛthak /
tāmravacchodhanaṃ teṣāṃ tāmravad guṇakārakam

5.38

<nāgavaṅgaśodhanam>
nāgavaṅgau ca galitau ravidugdhena secayet /
trivāraṃ śuddhimāyāti sacchidre haṇḍikāntare

5.39

<lead:: māraṇa (1)>
tribhiḥ kumbhapuṭairnāgo vāsāsvarasamarditaḥ /
sā śilā bhasmatāmeti tadrajaḥ sarvamehahṛt

5.40

<nāgabhasma>
bhūbhujaṅgam agastiṃ ca piṣṭvā pātraṃ vilepayet /
tadrasaṃ vidrute nāge vāsāpāmārgasambhavam

5.41

kṣāraṃ vimiśrayettatra caturthāṃśaṃ gurūktitaḥ /
praharaṃ pācayeccullyāṃ vāsādarvyā ca ghaṭṭitā

5.42

tata uddhṛtya taccūrṇaṃ vāsānīre vimardayet /
puṭet punaḥ samuddhṛtya tenaiva parimardayet

5.43

evaṃ sapta puṭaṃ nāgaṃ sindūraṃ jāyate dhruvam /
<nāgabhasmaguṇāḥ>
tārastho rañjano nāgo vātapittakaphāpahaḥ

5.44

grahaṇīkuṣṭhamehārśaḥprāṇaśoṣaviṣāpahaḥ /
<tin:: māraṇa (1)>
ābhīraṃ śodhayedādau drāvayeddhaṇḍikāntare

5.45

apāmārgacaturthāṃśaṃ cūrṇitaṃ melayettataḥ /
sthūlāgrayā lohadarvyā śanaistad avacālayet

5.46

yāvadbhasmatvamāyāti tāvanmardyaṃ ca pūrvavat /
tata ekīkṛtaṃ sarvaṃ bhavedaṅgāravarṇakam

5.47

nūtanena śarāveṇa rodhayedantare bhiṣak /
paścāttīvrāgninā pakvaṃ vaṅgabhasma bhaveddhruvam

5.48

<tin:: māraṇa (2)>
vaṅgaṃ satālamarkasya piṣṭvā dugdhena taṃ puṭet /
śuṣkāśvatthabhavairvalkaiḥ saptadhā bhasmatāṃ vrajet

5.49

<vaṅgabhasmaguṇāḥ>
vaṅgaṃ tiktoṣṇakaṃ rūkṣamīṣadvātaprakopanam /
mehaśleṣmāmayaghnaṃ ca kṛmighnaṃ mohanāśanam

5.50

<iron:: śodhana:: adri>
triphalādaṣṭaguṇe toye triphalā ṣoḍaśaṃ palam /
tatkvāthe pādaśeṣe tu lohasya palapañcakam

5.51

kṛtvā patrāṇi taptāni saptavāraṃ niṣecayet /
evaṃ pralīyate doṣo girijo lohasambhavaḥ

5.52

<lohabhasma>
śuddhasya sūtarājasya bhāgo bhāgadvayaṃ baleḥ /
dvayoḥ samaṃ sāracūrṇaṃ mardayet kanyakāmbunā

5.53

yāmadvayaṃ tato golaṃ sthāpayettāmrabhājane /
ācchādyairaṇḍajaiḥ patrairuṣṇo yāmadvayaṃ bhavet

5.54

tridinaṃ dhānyarāśisthaṃ taṃ tato mardayed dṛḍham /
rajastadvastragalitaṃ nīre tarati haṃsavat

5.55

tīkṣṇaṃ muṇḍaṃ kāntalohaṃ nirutthaṃ jāyate mṛtam /
triphalāmadhusaṃyuktam etatsevyaṃ rasāyanam

5.56

<lohabhasma>
dvādaśāṃśena daradaṃ tīkṣṇacūrṇasya melayet /
kanyānīreṇa saṃmardya yāmayugmaṃ tu tatpuṭet /
puṭedevaṃ lohacūrṇaṃ saptadhā maraṇaṃ vrajet

5.57

<lohabhasma>
kākodumbarikānīre lohapatrāṇi secayet /
taptataptāni ṣaḍvāraṃ kuṭṭayettad udūkhale

5.58

tatpañcamāṃśaṃ daradaṃ kṣiptvā sarvaṃ vimardayet /
kumārīnīratas tīkṣṇaṃ puṭe gajapuṭe tathā

5.59

trivāraṃ triphalākvāthaistatsaṃkhyākairatandritaḥ /
evaṃ caturdaśapuṭairlohaṃ vāritaraṃ bhavet

5.60

<lohabhasma>
tindūphalasya majjāyāṃ khaḍgaṃ liptvātape khare /
dhārayet kāṃsyapātreṇa dinaikena puṭatyalam

5.61

lepaṃ punaḥ punaḥ kuryād dinānte tatprapeṣayet /
triphalākvāthasaṃyuktaṃ dinaikena mṛtirbhavet

5.62

<lohabhasma>
lohaṃ patramatīva taptamasakṛtkvāthe kṣipettraiphale cūrṇībhūtamato bhavet triphalaje kvāthe pacet gojale /
matsyākṣītriphalārasena puṭayedyāvannirutthaṃ bhavet paścādājyamadhuplutaṃ supuṭitaṃ bhasma bhaved āyasam

5.63

<iron:: checking the vāritara state>
sarvametanmṛtaṃ lohaṃ dhmātavyaṃ mṛtapañcake /
yadyeva syānnirutthānaṃ satyaṃ vāritaraṃ bhavet

5.64

<lohanirutthabhasma>
gandhakaṃ tutthakaṃ lohaṃ tulyaṃ khalve vimardayet /
dinaikaṃ kanyakādrāvai ruddhvā gajapuṭe pacet /
ityevaṃ sarvalohānāṃ kartavyetthaṃ nirutthitiḥ

5.65

<lohabhasmaguṇāḥ>
kṛṣṇāyaso'tha śūlārśaḥkuṣṭhapāṇḍutvamehanut /
vayaḥsthaṃ guru cakṣuṣyaṃ saraṃ medogadāpaham

5.66

āyuḥpradātā balavīryakartā rogasya hartā madanasya kartā /
ayaḥsamānaṃ nahi kiṃcid anyad rasāyanaṃ śreṣṭhatamaṃ hi janto

5.67

kūṣmāṇḍaṃ tilatailaṃ ca māṣānnaṃ rājakaṃ tathā /
madyamamlarasaṃ caiva tyajellohasya sevakaḥ

5.68

<muṇḍa>
ye guṇā mārite muṇḍe te guṇā muṇḍakiṭṭake /
tasmāt sarvatra maṇḍūraṃ rogaśāntyai niyojayet

5.69

śatotthamuttamaṃ kiṭṭaṃ madhyamāśītivārṣikam /
adhamaṃ ṣaṣṭivarṣīyaṃ tato hīnaṃ viṣopamam

5.70

dagdhākṣakāṣṭhair malam āyasaṃ tu gomūtranirvāpitamaṣṭavārān /
vicūrṇya līḍhaṃ madhunācireṇa nṛṇāṃ kṣayaṃ pāṇḍugadaṃ nihanti

5.71

kiṭṭāddaśaguṇaṃ muṇḍaṃ muṇḍāttīkṣṇaṃ śatādhikam /
tīkṣṇāllakṣaguṇaṃ kāntaṃ bhakṣaṇāt kurute guṇam

Original text: Rasamañjarī · Edition: Siddhinandan Mishra, Varanasi: Chaukhambha Orientalia, 1995 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc