રસમઞ્જરી · અધ્યાય 5

ર્મઞ્જ્, 5
હેમાદિલોહકિટ્ટાન્તં શોધનં મારણં ગુણમ્ ।
વક્ષ્યે સપ્રત્યયં યોગં યથાગુરુમુખોદિતમ્

<મેતલ્સ્:: શોધન>
તૈલે તક્રે ગવાં મૂત્રે ક્વાથે કૌલત્થકાઞ્જિકે ।
તપ્તં તપ્તં નિષેચેત્તુ તત્તદ્દ્રાવે તુ સપ્તધા

સ્વર્ણાદિલોહપર્યન્તં શુદ્ધિર્ભવતિ નિશ્ચિતમ્ ।
શોધનં મારણં ચૈવ કથ્યતે ચ મયાધુના

<ગોલ્દ્:: શોધન>
મૃત્તિકામાતુલુઙ્ગામ્લૈઃ પઞ્ચવાસરભાવિતા ।
સભસ્મલવણં હેમ શોધયેત્ પુટપાકતઃ

<સ્વર્ણભસ્મ>
શુદ્ધસૂતસમં હેમ ખલ્વે કુર્યાચ્ચ ગોલકમ્ ।
અધોર્ધ્વં ગન્ધકં દત્ત્વા સર્વં તુલ્યં નિરુધ્ય ચ

ત્રિંશદ્વનોપલૈર્દેયં પુટાન્યેવં ચતુર્દશ ।
નિરુત્થં જાયતે ભસ્મ ગન્ધો દેયઃ પુનઃ પુનઃ

<સ્વર્ણભસ્મ>
કૃત્વા કણ્ટકવેધ્યાનિ સ્વર્ણપત્રાણિ લેપયેત્ ।
લુઙ્ગામ્બુભસ્મસૂતેન મ્રિયતે દશભિઃ પુટૈઃ

<સ્વર્ણભસ્મ>
રસસ્ય ભસ્મના વાથ રસૈર્વા લેપયેદ્દલમ્ ।
હિઙ્ગુહિઙ્ગુલસિન્દૂરૈઃ શિલાસામ્યેન લેપયેત્

સંમર્દ્ય કાઞ્ચનદ્રાવૈર્દિનં કૃત્વાથ ગોલકમ્ ।
તં ભાણ્ડસ્ય તલે ધૃત્વા ભસ્મના પૂરયેદ્દૃઢમ્

અગ્નિં પ્રજ્વાલયેદ્ગાઢં દ્વિનિશં સ્વાઙ્ગશીતલમ્ ।
ઉદ્ધૃત્ય સાવશેષં ચ પુનર્દેયં પુટત્રયમ્

અનેન વિધિના સ્વર્ણં નિરુત્થં જાયતેઽમિતમ્ ।
એતદ્રસાયનં બલ્યં વૃષ્યં શીતં ક્ષયાદિહૃત્

<સ્વર્ણભસ્મ>
ગલિતસ્ય સુવર્ણસ્ય ષોડશાંશેન સીસકમ્ ।
યોજયિત્વા સમુદ્ધૃત્ય નિમ્બુનીરેણ મર્દયેત્

તદ્ગોલકસમં ગન્ધં ચૂર્ણં દદ્યાદધોપરિ ।
શરાવસમ્પુટે ધૃત્વા પુટેદ્વિંશદ્વનોપલૈઃ

એવં મુનિપુટૈર્હેમ નોત્થાનં લભતે પુનઃ ।
<સ્વર્ણભસ્મ>
માક્ષિકં નાગચૂર્ણં ચ પિષ્ટમર્કરસે પુનઃ

હેમપત્રં ચ તેનૈવ મ્રિયતે ક્ષણમાત્રતઃ ।
<ગોલ્દ્:: મેદ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
કષાયતિક્તમધુરં સુવર્ણં ગુરુ લેખનમ્

વૃષ્યં રસાયનં બલ્યં ચક્ષુષ્યં કાન્તિદં શુચિ ।
આયુર્મેદોવયઃસ્થૈર્યવાગ્વિશુદ્ધિસ્મૃતિપ્રદમ્

ક્ષયોન્માદગદાર્તાનાં શમનં પરમુચ્યતે ।
<રજતશોધનમ્>
ભાગેન ક્ષારરાજેન દ્રાવિતં શુદ્ધિમિચ્છતા

<રજતભસ્મ>
તારપત્રં ચતુર્ભાગં ભાગૈકં શુદ્ધતાલકમ્ ।
મર્દ્યં જમ્બીરજૈર્દ્રાવૈસ્તારપત્રાણિ લેપયેત્

રુદ્ધ્વા ત્રિભિઃ પુટૈઃ પાચ્યં પઞ્ચવિંશદ્વનોપલૈઃ ।
મ્રિયતે નાત્ર સન્દેહો ગન્ધો દેયઃ પુનઃ પુનઃ

<રજતભસ્મ>
સ્વર્ણમાક્ષિકગન્ધસ્ય સમં ભાગં તુ કારયેત્ ।
અર્કક્ષીરેણ સમ્પિષ્ટં તારપત્રં પ્રલિપ્ય ચ

પુટેન જારયેત્તારં મૃતં ભવતિ નિશ્ચિતમ્ ।
<સિલ્વેર્:: મારણ (3)>
વિધાય પિષ્ટિં સૂતેન રજતસ્યાથ મેલયેત્

તાલં ગન્ધં સમં પશ્ચાન્મર્દયેન્નિમ્બુકદ્રવૈઃ ।
દ્વિત્રૈઃ પુટૈઃ ભવેદ્ભસ્મ યોજ્યમેવ રસાદિષુ

<સિલ્વેર્:: મેદ્. પ્રોપેર્તિએસ્>
શીતં કષાયં મધુરમમ્લં વાતપ્રકોપજિત્ ।
દીપનં બલકૃત્ સ્નિગ્ધં ગાઢાજીર્ણવિનાશનમ્ ।
આયુષ્યં દીર્ઘરોગઘ્નં રજતં લેખનં પરમ્

<તામ્ર>
ન વિષં વિષમિત્યાહુસ્તામ્રં તુ વિષમુચ્યતે ।
<ચોપ્પેર્:: 8 દોષસ્>
એકો દોષો વિષે તામ્રે ત્વષ્ટૌ દોષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

ભ્રમો મૂર્ચ્છા વિદાહશ્ચ સ્વેદક્લેદનવાન્તયઃ ।
અરુચિશ્ચિત્તસન્તાપ એતે દોષા વિષોપમાઃ

તસ્માદ્વિશુદ્ધં સંગ્રાહ્યં તામ્રં રોગપ્રશાન્તયે ।
<ચોપ્પેર્:: શોધન>
લવણૈર્ વજ્રદુગ્ધેન તામ્રપત્રં વિલેપયેત્

અગ્નૌ સંતાપ્ય નિર્ગુણ્ડીરસૈઃ સિક્તં ચ સપ્તધા ।
સ્નુહ્યર્કસ્વરસેઽપ્યેવં શુલ્બશુદ્ધિર્ભવિષ્યતિ

<ચોપ્પેર્:: શોધન>
ગોમૂત્રેણ પચેદ્યામં તામ્રપત્રં દૃઢાગ્નિના ।
શુધ્યતે નાત્ર સન્દેહો મારણં વાપ્યથોચ્યતે

<તામ્રભસ્મ>
સૂતમેકં દ્વિધા ગન્ધં યામં કન્યાં વિમર્દયેત્ ।
દ્વયોસ્તુલ્યં તામ્રપત્રં સ્થાલ્યા ગર્ભં નિરોધયેત્

સમ્યઙ્ મૃલ્લવણૈઃ સાર્દ્ધં પાર્શ્વે ભસ્મ નિધાય ચ ।
ચતુર્યામં પચેચ્ચુલ્લ્યાં પાત્રપૃષ્ઠે સગોમયે

જલં પુનઃ પુનર્દેયં સ્વાઙ્ગશીતં વિચૂર્ણયેત્ ।
મ્રિયતે નાત્ર સન્દેહઃ સર્વયોગેષુ યોજયેત્

<તામ્રભસ્મ>
ચતુર્થાંશેન સૂતેન તામ્રપત્રાણિ લેપયેત્ ।
અમ્લપિષ્ટં દ્વિગુણિતમધોર્ધ્વં દાપયેદ્ બલિમ્

ચાઙ્ગેરીકલ્કગર્ભે તદ્ભાણ્ડે યામં પચેદ્દૃઢમ્ ।
ભસ્મીભૂતં તામ્રપત્રં સર્વયોગેષુ યોજયેત્

<તામ્રભસ્મ>
જમ્બીરરસસમ્પિષ્ટં રસગન્ધકલેપિતમ્ ।
શુલ્બપત્રં શરાવસ્થં ત્રિપુટૈર્યાતિ પઞ્ચતામ્

<તામ્રભસ્મગુણાઃ>
તામ્રં તિક્તામ્લમધુરં કષાયં શીતલં પરમ્

કફપિત્તક્ષયં ધાતુકુષ્ઠઘ્નં ચ રસાયનમ્ ।
નાશયેચ્છૂલમ્ અર્શાંસિ વૃક્ષમિન્દ્રાશનિર્યથા

<રાજરીતિ-, ઘોષશોધન, -મારણ>
રાજરીતિસ્તથા ઘોષં તામ્રવન્મારયેત્ પૃથક્ ।
તામ્રવચ્છોધનં તેષાં તામ્રવદ્ ગુણકારકમ્

<નાગવઙ્ગશોધનમ્>
નાગવઙ્ગૌ ચ ગલિતૌ રવિદુગ્ધેન સેચયેત્ ।
ત્રિવારં શુદ્ધિમાયાતિ સચ્છિદ્રે હણ્ડિકાન્તરે

<લેઅદ્:: મારણ (1)>
ત્રિભિઃ કુમ્ભપુટૈર્નાગો વાસાસ્વરસમર્દિતઃ ।
સા શિલા ભસ્મતામેતિ તદ્રજઃ સર્વમેહહૃત્

<નાગભસ્મ>
ભૂભુજઙ્ગમ્ અગસ્તિં ચ પિષ્ટ્વા પાત્રં વિલેપયેત્ ।
તદ્રસં વિદ્રુતે નાગે વાસાપામાર્ગસમ્ભવમ્

ક્ષારં વિમિશ્રયેત્તત્ર ચતુર્થાંશં ગુરૂક્તિતઃ ।
પ્રહરં પાચયેચ્ચુલ્લ્યાં વાસાદર્વ્યા ચ ઘટ્ટિતા

તત ઉદ્ધૃત્ય તચ્ચૂર્ણં વાસાનીરે વિમર્દયેત્ ।
પુટેત્ પુનઃ સમુદ્ધૃત્ય તેનૈવ પરિમર્દયેત્

એવં સપ્ત પુટં નાગં સિન્દૂરં જાયતે ધ્રુવમ્ ।
<નાગભસ્મગુણાઃ>
તારસ્થો રઞ્જનો નાગો વાતપિત્તકફાપહઃ

ગ્રહણીકુષ્ઠમેહાર્શઃપ્રાણશોષવિષાપહઃ ।
<તિન્:: મારણ (1)>
આભીરં શોધયેદાદૌ દ્રાવયેદ્ધણ્ડિકાન્તરે

અપામાર્ગચતુર્થાંશં ચૂર્ણિતં મેલયેત્તતઃ ।
સ્થૂલાગ્રયા લોહદર્વ્યા શનૈસ્તદ્ અવચાલયેત્

યાવદ્ભસ્મત્વમાયાતિ તાવન્મર્દ્યં ચ પૂર્વવત્ ।
તત એકીકૃતં સર્વં ભવેદઙ્ગારવર્ણકમ્

નૂતનેન શરાવેણ રોધયેદન્તરે ભિષક્ ।
પશ્ચાત્તીવ્રાગ્નિના પક્વં વઙ્ગભસ્મ ભવેદ્ધ્રુવમ્

<તિન્:: મારણ (2)>
વઙ્ગં સતાલમર્કસ્ય પિષ્ટ્વા દુગ્ધેન તં પુટેત્ ।
શુષ્કાશ્વત્થભવૈર્વલ્કૈઃ સપ્તધા ભસ્મતાં વ્રજેત્

<વઙ્ગભસ્મગુણાઃ>
વઙ્ગં તિક્તોષ્ણકં રૂક્ષમીષદ્વાતપ્રકોપનમ્ ।
મેહશ્લેષ્મામયઘ્નં ચ કૃમિઘ્નં મોહનાશનમ્

<ઇરોન્:: શોધન:: અદ્રિ>
ત્રિફલાદષ્ટગુણે તોયે ત્રિફલા ષોડશં પલમ્ ।
તત્ક્વાથે પાદશેષે તુ લોહસ્ય પલપઞ્ચકમ્

કૃત્વા પત્રાણિ તપ્તાનિ સપ્તવારં નિષેચયેત્ ।
એવં પ્રલીયતે દોષો ગિરિજો લોહસમ્ભવઃ

<લોહભસ્મ>
શુદ્ધસ્ય સૂતરાજસ્ય ભાગો ભાગદ્વયં બલેઃ ।
દ્વયોઃ સમં સારચૂર્ણં મર્દયેત્ કન્યકામ્બુના

યામદ્વયં તતો ગોલં સ્થાપયેત્તામ્રભાજને ।
આચ્છાદ્યૈરણ્ડજૈઃ પત્રૈરુષ્ણો યામદ્વયં ભવેત્

ત્રિદિનં ધાન્યરાશિસ્થં તં તતો મર્દયેદ્ દૃઢમ્ ।
રજસ્તદ્વસ્ત્રગલિતં નીરે તરતિ હંસવત્

તીક્ષ્ણં મુણ્ડં કાન્તલોહં નિરુત્થં જાયતે મૃતમ્ ।
ત્રિફલામધુસંયુક્તમ્ એતત્સેવ્યં રસાયનમ્

<લોહભસ્મ>
દ્વાદશાંશેન દરદં તીક્ષ્ણચૂર્ણસ્ય મેલયેત્ ।
કન્યાનીરેણ સંમર્દ્ય યામયુગ્મં તુ તત્પુટેત્ ।
પુટેદેવં લોહચૂર્ણં સપ્તધા મરણં વ્રજેત્

<લોહભસ્મ>
કાકોદુમ્બરિકાનીરે લોહપત્રાણિ સેચયેત્ ।
તપ્તતપ્તાનિ ષડ્વારં કુટ્ટયેત્તદ્ ઉદૂખલે

તત્પઞ્ચમાંશં દરદં ક્ષિપ્ત્વા સર્વં વિમર્દયેત્ ।
કુમારીનીરતસ્ તીક્ષ્ણં પુટે ગજપુટે તથા

ત્રિવારં ત્રિફલાક્વાથૈસ્તત્સંખ્યાકૈરતન્દ્રિતઃ ।
એવં ચતુર્દશપુટૈર્લોહં વારિતરં ભવેત્

<લોહભસ્મ>
તિન્દૂફલસ્ય મજ્જાયાં ખડ્ગં લિપ્ત્વાતપે ખરે ।
ધારયેત્ કાંસ્યપાત્રેણ દિનૈકેન પુટત્યલમ્

લેપં પુનઃ પુનઃ કુર્યાદ્ દિનાન્તે તત્પ્રપેષયેત્ ।
ત્રિફલાક્વાથસંયુક્તં દિનૈકેન મૃતિર્ભવેત્

<લોહભસ્મ>
લોહં પત્રમતીવ તપ્તમસકૃત્ક્વાથે ક્ષિપેત્ત્રૈફલે ચૂર્ણીભૂતમતો ભવેત્ ત્રિફલજે ક્વાથે પચેત્ ગોજલે ।
મત્સ્યાક્ષીત્રિફલારસેન પુટયેદ્યાવન્નિરુત્થં ભવેત્ પશ્ચાદાજ્યમધુપ્લુતં સુપુટિતં ભસ્મ ભવેદ્ આયસમ્

<ઇરોન્:: છેચ્કિન્ગ્ થે વારિતર સ્તતે>
સર્વમેતન્મૃતં લોહં ધ્માતવ્યં મૃતપઞ્ચકે ।
યદ્યેવ સ્યાન્નિરુત્થાનં સત્યં વારિતરં ભવેત્

<લોહનિરુત્થભસ્મ>
ગન્ધકં તુત્થકં લોહં તુલ્યં ખલ્વે વિમર્દયેત્ ।
દિનૈકં કન્યકાદ્રાવૈ રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચેત્ ।
ઇત્યેવં સર્વલોહાનાં કર્તવ્યેત્થં નિરુત્થિતિઃ

<લોહભસ્મગુણાઃ>
કૃષ્ણાયસોઽથ શૂલાર્શઃકુષ્ઠપાણ્ડુત્વમેહનુત્ ।
વયઃસ્થં ગુરુ ચક્ષુષ્યં સરં મેદોગદાપહમ્

આયુઃપ્રદાતા બલવીર્યકર્તા રોગસ્ય હર્તા મદનસ્ય કર્તા ।
અયઃસમાનં નહિ કિંચિદ્ અન્યદ્ રસાયનં શ્રેષ્ઠતમં હિ જન્તો

કૂષ્માણ્ડં તિલતૈલં ચ માષાન્નં રાજકં તથા ।
મદ્યમમ્લરસં ચૈવ ત્યજેલ્લોહસ્ય સેવકઃ

<મુણ્ડ>
યે ગુણા મારિતે મુણ્ડે તે ગુણા મુણ્ડકિટ્ટકે ।
તસ્માત્ સર્વત્ર મણ્ડૂરં રોગશાન્ત્યૈ નિયોજયેત્

શતોત્થમુત્તમં કિટ્ટં મધ્યમાશીતિવાર્ષિકમ્ ।
અધમં ષષ્ટિવર્ષીયં તતો હીનં વિષોપમમ્

દગ્ધાક્ષકાષ્ઠૈર્ મલમ્ આયસં તુ ગોમૂત્રનિર્વાપિતમષ્ટવારાન્ ।
વિચૂર્ણ્ય લીઢં મધુનાચિરેણ નૃણાં ક્ષયં પાણ્ડુગદં નિહન્તિ

કિટ્ટાદ્દશગુણં મુણ્ડં મુણ્ડાત્તીક્ષ્ણં શતાધિકમ્ ।
તીક્ષ્ણાલ્લક્ષગુણં કાન્તં ભક્ષણાત્ કુરુતે ગુણમ્