Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rasamañjarī · Chapter 3

3.1

Rmañj, 3
<uparasāḥ>
gandhakaṃ vajravaikrāntaṃ gaganaṃ tālakaṃ śilām /
kharparaṃ śikhitutthaṃ ca vimalā hemamākṣikam

3.2

kāsīsaṃ kāntapāṣāṇaṃ varāṭāñjanahiṅgulam /
kaṅkuṣṭhaṃ śaṃkhabhūnāgaṃ ṭaṅkaṇaṃ tu śilājatu

3.3

ete uparasāḥ proktāḥ śodhyā drāvyāśca mārayet /
<gandhaka>
tatrādau gandhakotpattiṃ śodhanaṃ tvatha kathyate

3.4

śvetadvīpe purā devyāḥ krīḍantyāḥ prasṛtaṃ rajaḥ /
kṣīrārṇave tu snātāyā dukūlaṃ rajasānvitam

3.5

dhautaṃ yat salile tasmin gandhavadgandhakaṃ smṛtam /
caturdhā gandhakaḥ prokto raktapītasitāsitaiḥ

3.6

rakto hemakriyāsūktaḥ pītaścaiva rasāyane /
vraṇādilepane śvetaḥ śreṣṭhaḥ kṛṣṇastu durlabhaḥ

3.7

aśuddhagandhaḥ kurute'tikuṣṭhaṃ tāpaṃ bhramaṃ pittarujaṃ karoti /
rūpaṃ sukhaṃ vīryabalaṃ nihanti tasmāt suśuddhaṃ viniyojanīyam

3.8

<gandhakaśodhanam (1)>
sājyabhāṇḍe payaḥ kṣiptvā mukhaṃ vastreṇa bandhayet /
tatpṛṣṭhe gandhakaṃ kṣiptvā śarāveṇāvarodhayet

3.9

bhāṇḍaṃ nikṣipya bhūmyāṃ tadūrdhvaṃ deyaṃ puṭaṃ laghu /
tataḥ kṣīreṇa gandhaṃ ca śuddhaṃ yogeṣu yojayet

3.10

<gandhakaśodhanam (2)>
gandhakaṃ śodhayed dugdhe dolāyantreṇa tattvavit /
tena śuddho bhavatyeṣa dhātūṇāṃ prāṇamūrchakaḥ

3.11

<gandhakaśodhanam (3)>
ghṛtayuktam ayodarvyā gandhaṃ vahṇau pragālayet /
ekībhūtaṃ tato gandhaṃ dugdhamadhye parikṣipet

3.12

tena śuddho bhavedgandhaḥ sarvayogeṣu yojayet /
śodhito rasarājaḥ syājjarāmṛtyurujāpahaḥ /
agnisaṃdīpanaṃ śreṣṭhaṃ vīryavṛddhiṃ karoti ca

3.13

<gandhakataila>
arkakṣīraiḥ snuhīkṣīrairvastraṃ lepyaṃ tu saptadhā /
gandhakaṃ navanītena piṣṭvā vastraṃ lipettu tat

3.14

tadvartirjvalitā vaṃśairdhṛtā dhāryā tvadhomukhī

3.15

tailaṃ patatyadho bhāṇḍe grāhyaṃ yogeṣu yojayet /
agnisaṃdīpanaṃ śreṣṭhaṃ vīryavṛddhiṃ karoti ca

3.16

<hīraka>
śvetapītā raktakṛṣṇā dvijādyā vajrajātayaḥ /
puṃstrīnapuṃsakaṃ ceti lakṣaṇena tu lakṣayet

3.17

vṛttāḥ phalakasampūrṇās tejovanto bṛhattarāḥ /
puruṣāste samākhyātā rekhābinduvivarjitāḥ

3.18

rekhābindusamāyuktāḥ ṣaṭkoṇāstāḥ striyaḥ smṛtāḥ /
trikoṇāḥ patravaddīrghā vijñeyāste napuṃsakāḥ

3.19

sarveṣāṃ puruṣāḥ śreṣṭhā vedhakā rasabandhakāḥ /
strīvajraṃ dehasiddhyarthaṃ krāmaṇaṃ syānnapuṃsakam

3.20

vipro rasāyane proktaḥ kṣatriyo roganāśane /
vādādau vaiśyajātīyo vayaḥstambhe turīyakaḥ

3.21

strī tu striye pradātavyā klībe klībaṃ tathaiva ca /
sarveṣāṃ sarvadā yojyāḥ puruṣā balavattarāḥ

3.22

pāṇḍurogaṃ pārśvapīḍāṃ kilāsaṃ dāhasantatim /
rogānīkaṃ gurutvaṃ ca dhatte vajram aśodhitam

3.23

<vajraśodhanam (1)>
vyāghrīkandagataṃ vajraṃ dolāyantre vipācitam /
saptāhaṃ kodravakvāthe kaulatthe vimalaṃ bhavet

3.24

<vajraśodhanam (2)>
vyāghrīkandagataṃ vajraṃ mṛdā liptaṃ puṭe pacet /
ahorātrātsamuddhṛtya hayamūtreṇa secayet /
vajrīkṣīreṇa vā siñcet kuliśaṃ vimalaṃ bhavet

3.25

<vajramāraṇaṃ (1)>
trivarṣārūḍhakārpāsamūlam ādāya peṣayet /
trivarṣanāgavallyāśca drāveṇa taṃ prapeṣayet

3.26

tadgolake kṣipedvajraṃ ruddhvā gajapuṭe pacet /
evaṃ saptapuṭaṃ kṛtvā kuliśaṃ mriyate dhruvam

3.27

<vajramāraṇa (2)>
kāṃsyapātre tu bhekasya mūtre vajraṃ subhāvayet /
triḥ saptakṛtvaḥ saṃtaptaṃ vajrameva mṛtaṃ bhavet

3.28

<vajramāraṇa (3)>
triḥ saptakṛtvaḥ saṃtaptaṃ kharamūtreṇa secayet /
matkuṇaistālakaṃ piṣṭvā tadgole kuliśaṃ kṣipet

3.29

pradhmātaṃ vājimūtreṇa siktaṃ pūrvakrameṇa vai /
bhasmībhavati tadbhuktaṃ vajravatkurute tanum

3.30

āyuṣyaṃ saukhyajanakaṃ baladaṃ rūpadaṃ tathā /
rogaghnaṃ mṛtyuharaṇaṃ vajrabhasma bhavatyalam

3.31

<vaikrānta>
aṣṭāsraś cāṣṭaphalakaḥ ṣaṭkoṇo masṛṇo guruḥ /
śuddhamiśritavarṇaiśca yukto vaikrānta ucyate

3.32

śveto raktaśca pītaśca nīlaḥ pārāvatacchaviḥ /
śyāmalaḥ kṛṣṇavarṇaśca karburaścāṣṭadhā hi saḥ

3.33

<vaikrāntaśodhanam>
vaikrāntaṃ vajravacchuddhaṃ dhmātaṃ taṃ hayamūtrake /
hitaṃ tadbhasma saṃyojyaṃ vajrasthāne vicakṣaṇaiḥ

3.34

āyuḥpradaḥ sakalabandhakaro 'tivṛṣyaḥ prajñāpradaḥ sakalarogasamūlahārī /
dīptāgnikṛt pavisamānaguṇas tarasvī vaikrāntakaḥ khalu vapurbalalohakārī

3.35

<vaikrāntasattvapātanam>
vaikrāntaṃ vajrakande ca peṣayed vajravāriṇā /
māhiṣaṃ navanītaṃ ca sakṣaudraṃ piṇḍitaṃ tataḥ

3.36

śoṣayitvā dhamet sattvaṃ indragopasamaṃ bhavet /
<abhraka>
pinākaṃ darduraṃ nāgaṃ vajramabhraṃ caturvidham /
dhmātaṃ vahṇau dalacayaṃ pinākaṃ visṛjatyalam

3.37

phūtkāraṃ nāgavat kuryāt darduraṃ bhekaśabdavat /
caturthaṃ ca varaṃ jñeyaṃ na cāgnau vikṛtiṃ vrajet

3.38

tasmādvajrābhrakaṃ grāhyaṃ vyādhivārdhakyamṛtyujit /
aśuddhābhraṃ nihantyāyurvardhayenmārutaṃ kapham

3.39

ahataṃ chedayedgātraṃ mandāgnikṛmivardhanam /
ataḥ śuddhābhrakaṃ grāhyaṃ mandāgnikṛmināśanam

3.40

<dhānyābhraka>
pādāṃśaśālisaṃyuktam abhraṃ baddhvātha kambale /
trirātraṃ sthāpayennīre tat klinnaṃ mardayed dṛḍham

3.41

kambalādgalitaṃ ślakṣṇaṃ vālukārahitaṃ ca yat /
taddhānyābhramiti proktaṃ sadbhirdehasya siddhaye

3.42

<dhānyābhrakakaraṇa>
dhamedvajrābhrakaṃ vahṇau tataḥ kṣīreṇa secayet /
bhinnapatraṃ tu tatkṛtvā meghanādāmlayordravaiḥ /
bhāvayedaṣṭayāmaṃ taddhānyābhraṃ kārayet sudhīḥ

3.43

<dhānyābhra (3)>
athavā badarīkvāthe dhmātamabhraṃ vinikṣipet /
marditaṃ pāṇinā śuṣkaṃ dhānyābhrād atiricyate

3.44

<abhrakabhasma>
dhānyābhrakasya bhāgaikaṃ dvau bhāgau ṭaṃkaṇasya ca

3.45

piṣṭvā tadandhamūṣāyāṃ ruddhvā tīvrāgninā pacet /
svabhāvaśītalaṃ cūrṇaṃ sarvarogeṣu yojayet

3.46

<abhramāraṇa (1)>
dhānyābhrakaṃ dṛḍhaṃ mardyam arkakṣīre dināvadhi /
veṣṭayed bhānupatraiśca cakrākāraṃ tu kārayet

3.47

kuñjarākhye puṭe pācyaṃ saptavāraṃ punaḥ punaḥ /
tato vaṭajaṭākvāthaistadvaddeyaṃ puṭatrayam

3.48

mriyate nāma sandehaḥ sarvarogeṣu yojayet /
<abhramāraṇa (2)>
dhānyābhrakaṃ samādāya mustakvāthaiḥ puṭatraye

3.49

tadvatpunarnavānīraiḥ kāsamardarasais tathā /
nāgavallīrasairyuktaṃ sūryakṣīraiḥ pṛthakpṛthak

3.50

dine dine mardayitvā kvāthairvaṭajaṭodbhavaiḥ /
dattvā puṭatrayaṃ paścāt tripuṭaṃ muśalījalaiḥ

3.51

trir gokṣurakaṣāyeṇa triḥ puṭedvānarīrasaiḥ /
mocākandarasaiḥ pācyaṃ trivāraṃ kokilākṣakaiḥ

3.52

rasaiḥ puṭettato dhenuḥ kṣārodakaṃ puṭaṃ muhuḥ /
dadhnā ghṛtena madhunā svacchayā sitayā tathā

3.53

ekamekaṃ puṭaṃ dadyād abhrasyaivaṃ mṛtirbhavet /
sarvarogaharaṃ vyoma jāyate yogavāhakam

3.54

kāminīmadadarpaghnaṃ śastaṃ puṃstvopavāhinām /
vṛṣyamāyuṣkaraṃ śukravṛddhisantānakārakam

3.55

<abhramāraṇa (3)>
dugdhatrayaṃ kumāryambu gaṃgāpatraṃ nṛmūtrakam /
vaṭāṅkuram ajāraktam ebhirabhraṃ sumarditam

3.56

śatadhā puṭitaṃ bhasma jāyate padmarāgavat /
niścandrakaṃ bhaved vyoma śuddhadeho rasāyanam

3.57

niścandramāritaṃ vyoma rūpaṃ vīryaṃ dṛḍhāṃ tanum /
kurute nāśayenmṛtyuṃ jarārogakadambakam

3.58

<abhrakasattvapātanam>
bhāvitaṃ cūrṇitaṃ tvabhraṃ dinaikaṃ kāñjikena ca /
rambhāsūraṇajair nīrair mūlakotthaiśca melayet

3.59

turyāṃśaṃ ṭaṃkaṇenedaṃ kṣudramatsyaiḥ samaṃ punaḥ /
mahiṣīmalasammiśraṃ vidhāyāsyātha golakam

3.60

kharāgninā dhamedgāḍhaṃ sattvaṃ muñcanti kāntimat /
sattvasevī vayaḥstambhaṃ kṛtaśuddhirlabhetsudhīḥ

3.61

<abhrakadrāvaṇa>
agastipuṣpaniryāsamarditaṃ sūraṇodare /
goṣṭhabhūsthaṃ nabhobhāsaṃ jāyate jalasannibham

3.62

<sattvapātana (allgem.)>
guḍapurastathā lākṣā piṇyākaṃ ṭaṃkaṇaṃ tathā /
ūrṇā sarjarasaṃ caiva kṣudramīnasamanvitam

3.63

etat sarvaṃ tu saṃcūrṇaṃ chāgīdugdhena piṇḍikām /
kṛtvā dhmātā kharāṅgāraiḥ sarvasattvāni pātayet

3.64

pāṣāṇamṛttikādīni sarvalohagatāni ca /
anyāni yānyasādhyāni vyomasattvasya kā kathā

3.65

yadoparasabhāvo'sti rase tatsattvayojanam /
kartavyaṃ tadguṇādhikyaṃ rasajñatvaṃ yadīcchasi

3.66

<bhūnāgasattvapātana>
sadyo bhūnāgamādāya cārayecchikhinaṃ budhaḥ /
athavā kukkuṭaṃ vīraṃ kṛtvā mandiramāśritam

3.67

malaṃ mūtraṃ gṛhītvā ca saṃtyajya prathamāṃśakam /
āloḍya kṣīramadhvājyaṃ dhametsattvārthamādarāt

3.68

muñcanti tāmravat sattvaṃ tanmudrājalapānajaḥ /
naśyanti jaṅgamaviṣāṇyaśeṣāṇi na saṃśayaḥ

3.69

<aśuddhaharitāladoṣāḥ>
aśuddhaṃ tālamāyurghnaṃ kaphamārutamehakṛt /
vāntisphoṭāṅgasaṃkocaṃ kurute tena śodhayet

3.70

<haritāla>
śuddhaḥsyāttālakaḥ svinnaḥ kūṣmāṇḍasalile tataḥ /
cūrṇodake pṛthaktaile bhasmībhūto na doṣakṛt

3.71

tālako harate rogānkuṣṭhaṃ mṛtyurujādikān /
saṃśuddhaḥ kāntivīryaṃ ca kurute hyāyurvardhanam

3.72

<haritālamāraṇaṃ>
palamekaṃ śuddhatālaṃ kaumārīrasamarditam /
śarāvasampuṭe kṣiptvā yāmāndvādaśakaṃ pacet

3.73

svāṅgaśītaṃ samādāya tālakaṃ tu mṛtaṃ bhavet /
galatkuṣṭhaṃ hareccaiva tālakaṃ ca na saṃśayaḥ

3.74

<manaḥśilāśodhana>
agastipatratoyena bhāvitā saptavārakam /
śṛṅgaverarasair vāpi viśudhyati manaḥśilā

3.75

<manaḥśilāguṇāḥ>
kaṭuḥ snigdhā śilā tiktā kaphaghnī lekhanī parā /
bhūtāveśāmayaṃ hanti kāsaśvāsaharā śubhā

3.76

<rasakaśodhanam>
nṛmūtraiḥ kharamūtraiśca saptāhaṃ rasakaṃ pacet /
dolāyantrena saṃśodhya tataḥ kāryeṣu yojayet

3.77

<tutthaśodhana>
otorviṣṭhāsamaṃ tutthaṃ sakṣaudraṃ ṭaṃkaṇādbhiṣak /
trividhaṃ puṭitaṃ śuddhaṃ vāntibhrāntivivarjitam

3.78

<tutthaguṇāḥ>
tutthakaṃ kaṭu sakṣāraṃ kaṣāyaṃ viśadaṃ laghu /
lekhanaṃ bhedī cakṣuṣyaṃ kaṇḍūkṛmiviṣāpaham

3.79

<vimala>
jambīrasya rase svinnā meṣaśṛṅgīrase'thavā /
rambhātoyena vā pācyaṃ ghasraṃ vimalaśuddhaye

3.80

<mākṣikaśodhana (?)>
sindhūdbhavasya bhāgaikaṃ tribhāgaṃ mākṣikasya ca /
kṛtvā tadāyase pātre lohadarvyātha cālayet

3.81

sindūrābhaṃ bhaved yāvat tāvanmṛdvagninā pacet /
subhadraṃ mākṣikaṃ vidyāt sarvayogeṣu yojayet

3.82

<mākṣikamāraṇam>
mākṣikasya caturthāṃśaṃ dattvā gandhaṃ vimardayet /
ūrubūkasya tailena tataḥ kāryā sucakrikā

3.83

śarāvasampuṭe kṛtvā puṭed gajapuṭena ca /
sindūrābhaṃ bhaved bhasma mākṣikasya na saṃśayaḥ

3.84

<mākṣikaguṇāḥ>
mākṣikaṃ tiktamadhuraṃ mehārśaḥkṣayakuṣṭhanut /
kaphapittaharaṃ balyaṃ yogavāhi rasāyanam

3.85

<kāsīsaśodhanam>
sakṛd bhṛṅgāmbunā svinnaṃ kāsīsaṃ nirmalaṃ bhavet

3.86

<kāsīsaguṇāḥ>
kāsīsaṃ śītalaṃ snigdhaṃ svinnaṃ netrarujāpaham /
pittāpasmāraśamanaṃ rasavad guṇakārakam

3.87

<kāntapāṣāṇa>
lavaṇāni tathā kṣārau śobhāñjanarase kṣipet /
amlavargayute cādau dinam ardhaṃ vibhāvayet

3.88

taddravair dolakāyantre divasaṃ pācayet sudhīḥ /
kāntapāṣāṇaśuddhau tu rasakarma samācaret

3.89

<varāṭikāḥ>
pītābhā granthilāḥ pṛṣṭhe dīrghavṛttā varāṭikāḥ /
sārdhaniṣkabharāḥ śreṣṭhā niṣkabhārāśca madhyamāḥ

3.90

pādonaniṣkabhārāśca kaniṣṭhāḥ parikīrtitāḥ /
rasavaidyavinirdiṣṭās tāś carācarasaṃjñakāḥ

3.91

<varāṭāśodhanam>
varāṭā kāñjike svinnā yāmācchuddhim avāpnuyāt /
<varāṭaguṇāḥ>
pariṇāmādiśūlaghnī grahaṇīkṣayanāśinī

3.92

kaṭūṣṇā dīpanī vṛṣyā netryā vātakaphāpahā /
rasendrajāraṇe proktā viḍadravyeṣu śasyate

3.93

<hiṅgulaśodhana>
meṣīkṣīreṇa daradamamlavargaiśca bhāvitam /
saptavāraṃ prayatnena śuddhimāyāti niścitam

3.94

<hiṅgulaguṇāḥ>
tiktoṣṇaṃ hiṅgulaṃ divyaṃ rasagandhakasambhavam /
mehakuṣṭhaharaṃ rucyaṃ balyaṃ medhāgnidīpanam

3.95

<śilājatuśodhana>
godugdhatriphalābhṛṅgadravaiḥ piṣṭaṃ śilājatu /
dinaikaṃ lohaje pātre śuddhimāyātyasaṃśayaḥ

3.96

<śilājatuguṇāḥ>
śilājatu bhavettiktaṃ kaṭūṣṇaṃ ca rasāyanam /
kṣayaśoṣodarārśāṃsi hanti bastirujo jayet

3.97

sauvīraṃ ṭaṃkaṇaṃ śaṃkhaṃ kaṅkuṣṭhaṃ gairikaṃ tathā /
ete varāṭavacchodhyā bhaveyurdoṣavarjitāḥ

3.98

<ratnaśodhanam>
śudhyatyamlena māṇikyaṃ jayantyā mauktikaṃ tathā /
vidrumaṃ kṣāravargeṇa tārkṣyaṃ godugdhakaistathā

3.99

puṣparāgaṃ ca sandhānaiḥ kulatthakvāthasaṃyutaiḥ /
taṇḍulīyajalair vajraṃ nīlaṃ nīlīrasena ca

3.100

rocanābhiśca gomedaṃ vaidūryaṃ triphalājalaiḥ /
lakucadrāvasampiṣṭaiḥ śilāgandhakatālakaiḥ /
<ratnamāraṇa>
vajraṃ vinānyaratnāni mriyante 'ṣṭapuṭaiḥ khalu

3.101

<maṇiguṇāḥ>
muktāvidrumavajrendravaidūryasphaṭikādikam

3.102

maṇiratnaṃ kharaṃ śītaṃ kaṣāyaṃ svādu lekhanam /
cakṣuṣyaṃ dhāraṇāttaṃ tu pāpālakṣmīviṣāpaham

Original text: Rasamañjarī · Edition: Siddhinandan Mishra, Varanasi: Chaukhambha Orientalia, 1995 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc