Rasamañjarī · Chapter 3
Rmañj, 3
<uparasāḥ>
gandhakaṃ vajravaikrāntaṃ gaganaṃ tālakaṃ śilām /
kharparaṃ śikhitutthaṃ ca vimalā hemamākṣikam
kāsīsaṃ kāntapāṣāṇaṃ varāṭāñjanahiṅgulam /
kaṅkuṣṭhaṃ śaṃkhabhūnāgaṃ ṭaṅkaṇaṃ tu śilājatu
ete uparasāḥ proktāḥ śodhyā drāvyāśca mārayet /
<gandhaka>
tatrādau gandhakotpattiṃ śodhanaṃ tvatha kathyate
śvetadvīpe purā devyāḥ krīḍantyāḥ prasṛtaṃ rajaḥ /
kṣīrārṇave tu snātāyā dukūlaṃ rajasānvitam
dhautaṃ yat salile tasmin gandhavadgandhakaṃ smṛtam /
caturdhā gandhakaḥ prokto raktapītasitāsitaiḥ
rakto hemakriyāsūktaḥ pītaścaiva rasāyane /
vraṇādilepane śvetaḥ śreṣṭhaḥ kṛṣṇastu durlabhaḥ
aśuddhagandhaḥ kurute'tikuṣṭhaṃ tāpaṃ bhramaṃ pittarujaṃ karoti /
rūpaṃ sukhaṃ vīryabalaṃ nihanti tasmāt suśuddhaṃ viniyojanīyam
<gandhakaśodhanam (1)>
sājyabhāṇḍe payaḥ kṣiptvā mukhaṃ vastreṇa bandhayet /
tatpṛṣṭhe gandhakaṃ kṣiptvā śarāveṇāvarodhayet
bhāṇḍaṃ nikṣipya bhūmyāṃ tadūrdhvaṃ deyaṃ puṭaṃ laghu /
tataḥ kṣīreṇa gandhaṃ ca śuddhaṃ yogeṣu yojayet
<gandhakaśodhanam (2)>
gandhakaṃ śodhayed dugdhe dolāyantreṇa tattvavit /
tena śuddho bhavatyeṣa dhātūṇāṃ prāṇamūrchakaḥ
<gandhakaśodhanam (3)>
ghṛtayuktam ayodarvyā gandhaṃ vahṇau pragālayet /
ekībhūtaṃ tato gandhaṃ dugdhamadhye parikṣipet
tena śuddho bhavedgandhaḥ sarvayogeṣu yojayet /
śodhito rasarājaḥ syājjarāmṛtyurujāpahaḥ /
agnisaṃdīpanaṃ śreṣṭhaṃ vīryavṛddhiṃ karoti ca
<gandhakataila>
arkakṣīraiḥ snuhīkṣīrairvastraṃ lepyaṃ tu saptadhā /
gandhakaṃ navanītena piṣṭvā vastraṃ lipettu tat
tadvartirjvalitā vaṃśairdhṛtā dhāryā tvadhomukhī
tailaṃ patatyadho bhāṇḍe grāhyaṃ yogeṣu yojayet /
agnisaṃdīpanaṃ śreṣṭhaṃ vīryavṛddhiṃ karoti ca
<hīraka>
śvetapītā raktakṛṣṇā dvijādyā vajrajātayaḥ /
puṃstrīnapuṃsakaṃ ceti lakṣaṇena tu lakṣayet
vṛttāḥ phalakasampūrṇās tejovanto bṛhattarāḥ /
puruṣāste samākhyātā rekhābinduvivarjitāḥ
rekhābindusamāyuktāḥ ṣaṭkoṇāstāḥ striyaḥ smṛtāḥ /
trikoṇāḥ patravaddīrghā vijñeyāste napuṃsakāḥ
sarveṣāṃ puruṣāḥ śreṣṭhā vedhakā rasabandhakāḥ /
strīvajraṃ dehasiddhyarthaṃ krāmaṇaṃ syānnapuṃsakam
vipro rasāyane proktaḥ kṣatriyo roganāśane /
vādādau vaiśyajātīyo vayaḥstambhe turīyakaḥ
strī tu striye pradātavyā klībe klībaṃ tathaiva ca /
sarveṣāṃ sarvadā yojyāḥ puruṣā balavattarāḥ
pāṇḍurogaṃ pārśvapīḍāṃ kilāsaṃ dāhasantatim /
rogānīkaṃ gurutvaṃ ca dhatte vajram aśodhitam
<vajraśodhanam (1)>
vyāghrīkandagataṃ vajraṃ dolāyantre vipācitam /
saptāhaṃ kodravakvāthe kaulatthe vimalaṃ bhavet
<vajraśodhanam (2)>
vyāghrīkandagataṃ vajraṃ mṛdā liptaṃ puṭe pacet /
ahorātrātsamuddhṛtya hayamūtreṇa secayet /
vajrīkṣīreṇa vā siñcet kuliśaṃ vimalaṃ bhavet
<vajramāraṇaṃ (1)>
trivarṣārūḍhakārpāsamūlam ādāya peṣayet /
trivarṣanāgavallyāśca drāveṇa taṃ prapeṣayet
tadgolake kṣipedvajraṃ ruddhvā gajapuṭe pacet /
evaṃ saptapuṭaṃ kṛtvā kuliśaṃ mriyate dhruvam
<vajramāraṇa (2)>
kāṃsyapātre tu bhekasya mūtre vajraṃ subhāvayet /
triḥ saptakṛtvaḥ saṃtaptaṃ vajrameva mṛtaṃ bhavet
<vajramāraṇa (3)>
triḥ saptakṛtvaḥ saṃtaptaṃ kharamūtreṇa secayet /
matkuṇaistālakaṃ piṣṭvā tadgole kuliśaṃ kṣipet
pradhmātaṃ vājimūtreṇa siktaṃ pūrvakrameṇa vai /
bhasmībhavati tadbhuktaṃ vajravatkurute tanum
āyuṣyaṃ saukhyajanakaṃ baladaṃ rūpadaṃ tathā /
rogaghnaṃ mṛtyuharaṇaṃ vajrabhasma bhavatyalam
<vaikrānta>
aṣṭāsraś cāṣṭaphalakaḥ ṣaṭkoṇo masṛṇo guruḥ /
śuddhamiśritavarṇaiśca yukto vaikrānta ucyate
śveto raktaśca pītaśca nīlaḥ pārāvatacchaviḥ /
śyāmalaḥ kṛṣṇavarṇaśca karburaścāṣṭadhā hi saḥ
<vaikrāntaśodhanam>
vaikrāntaṃ vajravacchuddhaṃ dhmātaṃ taṃ hayamūtrake /
hitaṃ tadbhasma saṃyojyaṃ vajrasthāne vicakṣaṇaiḥ
āyuḥpradaḥ sakalabandhakaro 'tivṛṣyaḥ prajñāpradaḥ sakalarogasamūlahārī /
dīptāgnikṛt pavisamānaguṇas tarasvī vaikrāntakaḥ khalu vapurbalalohakārī
<vaikrāntasattvapātanam>
vaikrāntaṃ vajrakande ca peṣayed vajravāriṇā /
māhiṣaṃ navanītaṃ ca sakṣaudraṃ piṇḍitaṃ tataḥ
śoṣayitvā dhamet sattvaṃ indragopasamaṃ bhavet /
<abhraka>
pinākaṃ darduraṃ nāgaṃ vajramabhraṃ caturvidham /
dhmātaṃ vahṇau dalacayaṃ pinākaṃ visṛjatyalam
phūtkāraṃ nāgavat kuryāt darduraṃ bhekaśabdavat /
caturthaṃ ca varaṃ jñeyaṃ na cāgnau vikṛtiṃ vrajet
tasmādvajrābhrakaṃ grāhyaṃ vyādhivārdhakyamṛtyujit /
aśuddhābhraṃ nihantyāyurvardhayenmārutaṃ kapham
ahataṃ chedayedgātraṃ mandāgnikṛmivardhanam /
ataḥ śuddhābhrakaṃ grāhyaṃ mandāgnikṛmināśanam
<dhānyābhraka>
pādāṃśaśālisaṃyuktam abhraṃ baddhvātha kambale /
trirātraṃ sthāpayennīre tat klinnaṃ mardayed dṛḍham
kambalādgalitaṃ ślakṣṇaṃ vālukārahitaṃ ca yat /
taddhānyābhramiti proktaṃ sadbhirdehasya siddhaye
<dhānyābhrakakaraṇa>
dhamedvajrābhrakaṃ vahṇau tataḥ kṣīreṇa secayet /
bhinnapatraṃ tu tatkṛtvā meghanādāmlayordravaiḥ /
bhāvayedaṣṭayāmaṃ taddhānyābhraṃ kārayet sudhīḥ
<dhānyābhra (3)>
athavā badarīkvāthe dhmātamabhraṃ vinikṣipet /
marditaṃ pāṇinā śuṣkaṃ dhānyābhrād atiricyate
<abhrakabhasma>
dhānyābhrakasya bhāgaikaṃ dvau bhāgau ṭaṃkaṇasya ca
piṣṭvā tadandhamūṣāyāṃ ruddhvā tīvrāgninā pacet /
svabhāvaśītalaṃ cūrṇaṃ sarvarogeṣu yojayet
<abhramāraṇa (1)>
dhānyābhrakaṃ dṛḍhaṃ mardyam arkakṣīre dināvadhi /
veṣṭayed bhānupatraiśca cakrākāraṃ tu kārayet
kuñjarākhye puṭe pācyaṃ saptavāraṃ punaḥ punaḥ /
tato vaṭajaṭākvāthaistadvaddeyaṃ puṭatrayam
mriyate nāma sandehaḥ sarvarogeṣu yojayet /
<abhramāraṇa (2)>
dhānyābhrakaṃ samādāya mustakvāthaiḥ puṭatraye
tadvatpunarnavānīraiḥ kāsamardarasais tathā /
nāgavallīrasairyuktaṃ sūryakṣīraiḥ pṛthakpṛthak
dine dine mardayitvā kvāthairvaṭajaṭodbhavaiḥ /
dattvā puṭatrayaṃ paścāt tripuṭaṃ muśalījalaiḥ
trir gokṣurakaṣāyeṇa triḥ puṭedvānarīrasaiḥ /
mocākandarasaiḥ pācyaṃ trivāraṃ kokilākṣakaiḥ
rasaiḥ puṭettato dhenuḥ kṣārodakaṃ puṭaṃ muhuḥ /
dadhnā ghṛtena madhunā svacchayā sitayā tathā
ekamekaṃ puṭaṃ dadyād abhrasyaivaṃ mṛtirbhavet /
sarvarogaharaṃ vyoma jāyate yogavāhakam
kāminīmadadarpaghnaṃ śastaṃ puṃstvopavāhinām /
vṛṣyamāyuṣkaraṃ śukravṛddhisantānakārakam
<abhramāraṇa (3)>
dugdhatrayaṃ kumāryambu gaṃgāpatraṃ nṛmūtrakam /
vaṭāṅkuram ajāraktam ebhirabhraṃ sumarditam
śatadhā puṭitaṃ bhasma jāyate padmarāgavat /
niścandrakaṃ bhaved vyoma śuddhadeho rasāyanam
niścandramāritaṃ vyoma rūpaṃ vīryaṃ dṛḍhāṃ tanum /
kurute nāśayenmṛtyuṃ jarārogakadambakam
<abhrakasattvapātanam>
bhāvitaṃ cūrṇitaṃ tvabhraṃ dinaikaṃ kāñjikena ca /
rambhāsūraṇajair nīrair mūlakotthaiśca melayet
turyāṃśaṃ ṭaṃkaṇenedaṃ kṣudramatsyaiḥ samaṃ punaḥ /
mahiṣīmalasammiśraṃ vidhāyāsyātha golakam
kharāgninā dhamedgāḍhaṃ sattvaṃ muñcanti kāntimat /
sattvasevī vayaḥstambhaṃ kṛtaśuddhirlabhetsudhīḥ
<abhrakadrāvaṇa>
agastipuṣpaniryāsamarditaṃ sūraṇodare /
goṣṭhabhūsthaṃ nabhobhāsaṃ jāyate jalasannibham
<sattvapātana (allgem.)>
guḍapurastathā lākṣā piṇyākaṃ ṭaṃkaṇaṃ tathā /
ūrṇā sarjarasaṃ caiva kṣudramīnasamanvitam
etat sarvaṃ tu saṃcūrṇaṃ chāgīdugdhena piṇḍikām /
kṛtvā dhmātā kharāṅgāraiḥ sarvasattvāni pātayet
pāṣāṇamṛttikādīni sarvalohagatāni ca /
anyāni yānyasādhyāni vyomasattvasya kā kathā
yadoparasabhāvo'sti rase tatsattvayojanam /
kartavyaṃ tadguṇādhikyaṃ rasajñatvaṃ yadīcchasi
<bhūnāgasattvapātana>
sadyo bhūnāgamādāya cārayecchikhinaṃ budhaḥ /
athavā kukkuṭaṃ vīraṃ kṛtvā mandiramāśritam
malaṃ mūtraṃ gṛhītvā ca saṃtyajya prathamāṃśakam /
āloḍya kṣīramadhvājyaṃ dhametsattvārthamādarāt
muñcanti tāmravat sattvaṃ tanmudrājalapānajaḥ /
naśyanti jaṅgamaviṣāṇyaśeṣāṇi na saṃśayaḥ
<aśuddhaharitāladoṣāḥ>
aśuddhaṃ tālamāyurghnaṃ kaphamārutamehakṛt /
vāntisphoṭāṅgasaṃkocaṃ kurute tena śodhayet
<haritāla>
śuddhaḥsyāttālakaḥ svinnaḥ kūṣmāṇḍasalile tataḥ /
cūrṇodake pṛthaktaile bhasmībhūto na doṣakṛt
tālako harate rogānkuṣṭhaṃ mṛtyurujādikān /
saṃśuddhaḥ kāntivīryaṃ ca kurute hyāyurvardhanam
<haritālamāraṇaṃ>
palamekaṃ śuddhatālaṃ kaumārīrasamarditam /
śarāvasampuṭe kṣiptvā yāmāndvādaśakaṃ pacet
svāṅgaśītaṃ samādāya tālakaṃ tu mṛtaṃ bhavet /
galatkuṣṭhaṃ hareccaiva tālakaṃ ca na saṃśayaḥ
<manaḥśilāśodhana>
agastipatratoyena bhāvitā saptavārakam /
śṛṅgaverarasair vāpi viśudhyati manaḥśilā
<manaḥśilāguṇāḥ>
kaṭuḥ snigdhā śilā tiktā kaphaghnī lekhanī parā /
bhūtāveśāmayaṃ hanti kāsaśvāsaharā śubhā
<rasakaśodhanam>
nṛmūtraiḥ kharamūtraiśca saptāhaṃ rasakaṃ pacet /
dolāyantrena saṃśodhya tataḥ kāryeṣu yojayet
<tutthaśodhana>
otorviṣṭhāsamaṃ tutthaṃ sakṣaudraṃ ṭaṃkaṇādbhiṣak /
trividhaṃ puṭitaṃ śuddhaṃ vāntibhrāntivivarjitam
<tutthaguṇāḥ>
tutthakaṃ kaṭu sakṣāraṃ kaṣāyaṃ viśadaṃ laghu /
lekhanaṃ bhedī cakṣuṣyaṃ kaṇḍūkṛmiviṣāpaham
<vimala>
jambīrasya rase svinnā meṣaśṛṅgīrase'thavā /
rambhātoyena vā pācyaṃ ghasraṃ vimalaśuddhaye
<mākṣikaśodhana (?)>
sindhūdbhavasya bhāgaikaṃ tribhāgaṃ mākṣikasya ca /
kṛtvā tadāyase pātre lohadarvyātha cālayet
sindūrābhaṃ bhaved yāvat tāvanmṛdvagninā pacet /
subhadraṃ mākṣikaṃ vidyāt sarvayogeṣu yojayet
<mākṣikamāraṇam>
mākṣikasya caturthāṃśaṃ dattvā gandhaṃ vimardayet /
ūrubūkasya tailena tataḥ kāryā sucakrikā
śarāvasampuṭe kṛtvā puṭed gajapuṭena ca /
sindūrābhaṃ bhaved bhasma mākṣikasya na saṃśayaḥ
<mākṣikaguṇāḥ>
mākṣikaṃ tiktamadhuraṃ mehārśaḥkṣayakuṣṭhanut /
kaphapittaharaṃ balyaṃ yogavāhi rasāyanam
<kāsīsaśodhanam>
sakṛd bhṛṅgāmbunā svinnaṃ kāsīsaṃ nirmalaṃ bhavet
<kāsīsaguṇāḥ>
kāsīsaṃ śītalaṃ snigdhaṃ svinnaṃ netrarujāpaham /
pittāpasmāraśamanaṃ rasavad guṇakārakam
<kāntapāṣāṇa>
lavaṇāni tathā kṣārau śobhāñjanarase kṣipet /
amlavargayute cādau dinam ardhaṃ vibhāvayet
taddravair dolakāyantre divasaṃ pācayet sudhīḥ /
kāntapāṣāṇaśuddhau tu rasakarma samācaret
<varāṭikāḥ>
pītābhā granthilāḥ pṛṣṭhe dīrghavṛttā varāṭikāḥ /
sārdhaniṣkabharāḥ śreṣṭhā niṣkabhārāśca madhyamāḥ
pādonaniṣkabhārāśca kaniṣṭhāḥ parikīrtitāḥ /
rasavaidyavinirdiṣṭās tāś carācarasaṃjñakāḥ
<varāṭāśodhanam>
varāṭā kāñjike svinnā yāmācchuddhim avāpnuyāt /
<varāṭaguṇāḥ>
pariṇāmādiśūlaghnī grahaṇīkṣayanāśinī
kaṭūṣṇā dīpanī vṛṣyā netryā vātakaphāpahā /
rasendrajāraṇe proktā viḍadravyeṣu śasyate
<hiṅgulaśodhana>
meṣīkṣīreṇa daradamamlavargaiśca bhāvitam /
saptavāraṃ prayatnena śuddhimāyāti niścitam
<hiṅgulaguṇāḥ>
tiktoṣṇaṃ hiṅgulaṃ divyaṃ rasagandhakasambhavam /
mehakuṣṭhaharaṃ rucyaṃ balyaṃ medhāgnidīpanam
<śilājatuśodhana>
godugdhatriphalābhṛṅgadravaiḥ piṣṭaṃ śilājatu /
dinaikaṃ lohaje pātre śuddhimāyātyasaṃśayaḥ
<śilājatuguṇāḥ>
śilājatu bhavettiktaṃ kaṭūṣṇaṃ ca rasāyanam /
kṣayaśoṣodarārśāṃsi hanti bastirujo jayet
sauvīraṃ ṭaṃkaṇaṃ śaṃkhaṃ kaṅkuṣṭhaṃ gairikaṃ tathā /
ete varāṭavacchodhyā bhaveyurdoṣavarjitāḥ
<ratnaśodhanam>
śudhyatyamlena māṇikyaṃ jayantyā mauktikaṃ tathā /
vidrumaṃ kṣāravargeṇa tārkṣyaṃ godugdhakaistathā
puṣparāgaṃ ca sandhānaiḥ kulatthakvāthasaṃyutaiḥ /
taṇḍulīyajalair vajraṃ nīlaṃ nīlīrasena ca
rocanābhiśca gomedaṃ vaidūryaṃ triphalājalaiḥ /
lakucadrāvasampiṣṭaiḥ śilāgandhakatālakaiḥ /
<ratnamāraṇa>
vajraṃ vinānyaratnāni mriyante 'ṣṭapuṭaiḥ khalu
<maṇiguṇāḥ>
muktāvidrumavajrendravaidūryasphaṭikādikam
maṇiratnaṃ kharaṃ śītaṃ kaṣāyaṃ svādu lekhanam /
cakṣuṣyaṃ dhāraṇāttaṃ tu pāpālakṣmīviṣāpaham
Original text: Rasamañjarī · Edition: Siddhinandan Mishra, Varanasi: Chaukhambha Orientalia, 1995 · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0