રસહૃદયતન્ત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 19

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
એવં અમુના પ્રકારેણ શાસ્ત્રવિધિજ્ઞેન શાસ્ત્રસ્ય વિધિં જાનાતીતિ સઃ તેન કર્મનિપુણેન સંસ્કારપ્રવીણેન કુશલેન કર્ત્રા ગુરૂપદેશં ગુરુરુક્તલક્ષણો ગ્રન્થાદૌ તસ્ય ઉપદેશં જ્ઞાત્વા વેધવિધાનં કર્તવ્યમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_18.76:1 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.1
ઇતિ રસરાજસ્ય વિધૌ વેધવિધાનં પ્રસંગતઃ પ્રોક્તમ્ ।
અધુના પ્રોક્તાનપિ વક્ષ્યામિ રસાયને યોગાન્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથ ભક્ષણવિધાનમાહ ઇતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.1:1 ॥
રસરાજસ્ય વિધૌ રસેન્દ્રકર્મવિધાને વેધવિધાનં પ્રસઙ્ગતઃ પ્રસ્તાવતઃ પ્રોક્તં ન તુ સ્વપ્રજ્ઞાસમમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.1:2 ॥
અધુના પ્રોક્તાનપિ અપિ શબ્દાદનુભૂતાનપિ રસાયને જરાવ્યાધિનાશનવિધૌ યોગાન્ દ્રવ્યસમુદાયાત્કાન્ વક્ષ્યામિ કથયામીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.1:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.2-4
<ક્ષેત્રીકરણ (શરીરશોધન)>
આદૌ પ્રાતઃ પ્રાતઃ સૈન્ધવયુક્તં ઘૃતં પિબેત્ત્રિદિનમ્ ।
તદનુ ક્વાથં ત્રિદિનં યુઞ્જીયાત્ કેતકીતનુજમ્

વિધિના સ્વેદ્યો દેહઃ કર્તવ્યો વાર્તિકેન્દ્રેણ ।
ક્વથિતં કટુરોહિણ્યાઃ સંશોધનમ્ અનુપ્રયુઞ્જીત

તદનુ ચ શુદ્ધાદૂર્ધ્વં શ્લેષ્માન્તે રેચિતે સકલમ્ ।
યાવકપથ્યં ત્રિદિનં ઘૃતસહિતં તત્પ્રયુઞ્જીત

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
કાયશોધનમાહ આદાવિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.2-4:1 ॥
પ્રથમં પ્રાતઃ પ્રાતઃ પ્રત્યૂષે ત્રિદિનં સૈન્ધવમિલિતં ઘૃતમ્ આજ્યં પિબેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.2-4:2 ॥
અન્યસંયોગમાહ તદનુ ઘૃતસૈન્ધવાનન્તરં કેતકીતનુજં ક્વાથં કેતક્યાઃ તનુઃ શરીરં તસ્માજ્જાતં કેતકીમૂલસંભવમ્ ઇત્યર્થઃ અઙ્ગેઽપ્યનુક્તે વિહિતં તુ મૂલં ઇતિ ન્યાયાત્ ત્રિદિનં પ્રયુઞ્જીયાદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.2-4:3 ॥
વિધ્યન્તરમ્ આહ વિધિનેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.2-4:4 ॥
તતો વિધિના સ્વેદવિધાનેન દેહઃ શરીરં વાર્તિકેન્દ્રેણ રસસંપ્રદાયવિદા સ્વેદ્યઃ સ્વિન્નઃ કર્તવ્યઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.2-4:5 ॥
અન્યત્કિં કટુરોહિણ્યાઃ તિક્તાયાઃ ક્વથિતં પ્રસાધિતં સમ્યક્ શુદ્ધિકરણં અનુપ્રયુઞ્જીત સ્વેદાનન્તરમ્ ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.2-4:6 ॥
વિધ્યન્તરમાહ તદ્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.2-4:7 ॥
તદનુ કટુકરોહિણીસેવનાનન્તરં શુદ્ધાદ્ ઊર્ધ્વં યથા સ્યાત્ તથા શ્લેષ્માન્તરેચિતે સતિ યથા શ્લેષ્મણોઽન્તઃ સ્યાત્તથા રેચિતે સતિ ત્રિદિનપરિમાણં યાવકપથ્યં ઘૃતસહિતં પ્રયુઞ્જીતેતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.2-4:8 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.5-7
પુનરપિ ચ પાનયોગં વક્ષ્યામિ ચ સકલભુવનહિતકૃતયે ।
પીત્વા પ્રથમે યામે ચોષ્ણોદકસમમિદં ચૂર્ણમ્

પથ્યાસૈન્ધવધાત્રીમરિચવચાગુડવિડઙ્ગરજનીનામ્ ।
શુણ્ઠીપિપ્પલ્યોર્ અપિ ચૂર્ણં ત્રિદિનં પ્રયુઞ્જીત

અમુના શુદ્ધશરીરઃ પરિહતસંસર્ગદોષબલી ।
પીત્વા પયસા સહિતં યાવકમમુના ભવેચ્છુદ્ધઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વિધ્યન્તરમાહ પુનરપીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.5-7:1 ॥
પુનરપીતિ યાવકપથ્યયોગાનન્તરં ચ પુનઃ પાનયોગં વક્ષ્યામિ કિમર્થં સકલભુવનહિતકૃતયે સમસ્તસંસારહિતકરણાય ઇદં વક્ષ્યમાણં ચૂર્ણં પથ્યાદ્યં ઉષ્ણોદકસમં તપ્તજલેન સહ પ્રથમયામે પ્રથમપ્રહરાન્તઃ પીત્વા શુદ્ધશરીરો ભવેદ્ ઇત્યાગામિશ્લોકસંબન્ધાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.5-7:2 ॥
શોધનાય ચૂર્ણમાહ પથ્યેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.5-7:3 ॥
પથ્યા હરીતકી સૈન્ધવં પ્રતીતં ધાત્રી આમલકં મરીચમ્ ઊષણં વચા ઉગ્રગન્ધા ગુડઃ પ્રતીતઃ વિડઙ્ગં કૃમિઘ્નં રજની હરિદ્રા શુણ્ઠીપિપ્પલ્યોર્ અપીતિ શુણ્ઠી નાગરં પિપ્પલી માગધી આસાં ઔષધીનાં ચૂર્ણં ત્રિદિનં પ્રયુઞ્જીત ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.5-7:4 ॥
ઉષ્ણજલસમમિતિ જ્ઞેયમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.5-7:5 ॥
અમુનેત્યાદિ ।
અમુના વક્ષ્યમાણવિરેચનેન યાવકાદિના શુદ્ધશરીરઃ સન્ પરિહતસંસર્ગદોષબલી ભવતિ સંસર્ગેણ યે દોષાઃ શરીરાભ્યન્તરાસ્તે સંસર્ગદોષાઃ તે પરિહતા જિતા યેન સઃ પરિહતસંસર્ગદોષઃ તેન બલી બલયુક્તઃ દોષનિવૃત્તૌ ગુણપ્રવૃત્તિર્ ઇત્યવશ્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.5-7:6 ॥
કિં કૃત્વા પરિહતદોષઃ અમુના પયસા ઉષ્ણોદકેન યાવકં અલક્તં પીત્વા શુદ્ધો ભવેદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.5-7:7 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.8
અકૃતક્ષેત્રીકરણે રસાયનં યો નરઃ પ્રયુઞ્જીત ।
તસ્ય ક્રામતિ ન રસઃ સ રસઃ સર્વાઙ્ગદોષકૃદ્ભવતિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સંશોધનસ્યાકરણે દોષમાહ અકૃતેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.8:1 ॥
યો નરઃ પુમાન્ અકૃતક્ષેત્રીકરણે દેહે ઇતિ શેષઃ ન કૃતં અકૃતં ક્ષેત્રીકરણં યસ્મિન્ તસ્મિન્સતિ રસાયનં જરાવ્યાધિવિનાશનૌષધં પ્રયુઞ્જીત તસ્ય પુંસો રસો ન ક્રામતિ સ્વગુણાન્ન પ્રકાશયતિ તર્હિ કિં સર્વાઙ્ગદોષકૃદ્ભવતિ બાહુચરણાદિષુ ષટ્સ્વઙ્ગેષુ વિકારકૃત્ સ્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.8:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.9
ઇતિ શુદ્ધો જાતબલઃ શાલ્યોદનયાવકાખ્યમુદ્ગરસઃ ।
ક્ષેત્રીકૃતનિજદેહઃ કુર્વીત રસાયનં વિધિવત્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
રસાયનાધિકારત્વમ્ આહ ઇતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.9:1 ॥
પૂર્વોક્તવિધાનેન શુદ્ધઃ સન્ યો જાતબલો ભવતિ સ ક્ષેત્રીકૃતનિજદેહઃ અક્ષેત્રં ક્ષેત્રં ક્રિયત ઇતિ ક્ષેત્રીકૃતો નિજદેહઃ શરીરં યેન સઃ મતિમાન્ રસાયનં વિધિવત્પ્રકુર્વીત ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.9:2 ॥
કૈઃ જાતબલઃ શાલ્યોદનં ચ યાવકાખ્યં ચ મુદ્ગાશ્ચ તૈઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.9:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.10-11
સુરતરુતૈલઘૃતમધુધાત્રીરસપયાંસિ નિર્મથ્ય ।
પીત્વા વિશુદ્ધકોષ્ઠો ભવતિ પુમાનન્તરિતશુદ્ધઃ

માસેન કાન્તિમેધે દ્વાભ્યાં પ્રશમયતિ દોષનિકરં ચ ।
માસત્રિતયેન પુનઃ સ્વાદમરવપુર્મહાતેજાઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વિધ્યન્તરમાહ સુરતર્વિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.10-11:1 ॥
અન્તરિતશુદ્ધઃ અન્તરિતં શુદ્ધં યસ્ય સઃ ગ્રહણીરોગાદિવર્જિત ઇત્યર્થઃ એતાનિ ઔષધાનિ નિર્મથ્ય પીત્વા વિશુદ્ધકોષ્ઠો ભવતિ વિશુદ્ધં મલવર્જિતં કોષ્ઠં ઉદરં કસ્યેત્યેવંવિધો ભવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.10-11:2 ॥
તાનિ કાનિ સુરતરુતૈલેત્યાદીનિ સુરતરુર્ દેવવૃક્ષઃ તત્તૈલપેષણં તૈલમિત્યર્થઃ ઘૃતં આજ્યં મધુ ક્ષૌદ્રં ધાત્રીરસઃ આમલકીસલિલં પયો દુગ્ધં એતાનિ સર્વાણિ નિર્મથ્ય એકીકૃત્યેત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.10-11:3 ॥
એતદૌષધભક્ષણગુણં માસક્રમેણાહ માસેનેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.10-11:4 ॥
અસ્ય ઔષધસ્ય માસેન માસપ્રમાણેન ભક્ષણાત્ કાન્તિર્ ભવતિ મેધા ચેતિ દ્વાભ્યાં દ્વિમાસાભ્યાં દોષનિકરં ગદસમુદાયં પ્રશમયતિ શાન્તિં નયતિ પુનર્માસત્રિતયેન ત્રિમાસપ્રમાણેન સ્વાત્ સ્વસામાન્યશરીરાત્ અમરવપુર્દેવશરીરો મહાતેજાઃ દીપ્તિમાન્ સ્યાદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.10-11:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.12
સુરદારુતૈલમાજ્યં ત્રિફલારસસંયુતં ચ સમભાગમ્ ।
પીતં તત્ સપ્તાહાન્નયનવિકારં શમં નયતિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
યોગાન્તરમાહ સુરદાર્વિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.12:1 ॥
સુરદારુતૈલં દેવદારુતૈલં આજ્યં ઘૃતં ત્રિફલારસસંયુતં ત્રિફલાયા રસેન દ્રવેણ સંયુતં સહિતં ચ પુનઃ સમભાગં તુલ્યાંશં તત્પીતં સત્ સપ્તાહાત્ સપ્તદિનપ્રમાણતઃ નયનવિકારં નેત્રસંભવં રોગં શમં નયતિ શાન્તિં પ્રાપયતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.12:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.13
સુરતરુતૈલં સઘૃતં પીત્વા શાલ્યોદનં ચ સક્ષીરમ્ ।
જીર્ણાહારે ભુક્ત્વા હરતિ હિ સકુષ્ઠાન્ પીનસાદીંશ્ચ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
યોગાન્તરમાહ સુરતરુતૈલમ્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.13:1 ॥
દેવદારુતૈલં સઘૃતં સાજ્યં એતદુભયં પીત્વા સક્ષીરં શાલ્યોદનં ભુક્ત્વા ષષ્ટિકૌદનમ્ ઇત્યભિપ્રાયઃ પુનર્જીર્ણાહારે પ્રતિદિનં દિનાન્તવીરદ્વયે વેદિતવ્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.13:2 ॥
ચ પુનઃ સકુષ્ઠાન્ કુષ્ઠૈઃ સહ વર્તન્તે એવંવિધાન્ પીનસાદીન્ રોગાન્ હરતિ દૂરીકરોતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.13:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.14
ઘૃતસહિતઃ પિત્તકૃતાન્તૈલયુક્તો વાતસંભવાન્ રોગાન્ ।
ગુડસહિતો મધુના વા કફજાન્ હન્ત્યમરદારુરસઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
યોગાન્તરમાહ ઘૃતસહિત ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.14:1 ॥
અમરદારુરસો દેવદારુજલં ઘૃતસહિતં આજ્યમિશ્રિતઃ પિત્તકૃતાન્ રોગાન્ હરતિ નાશયતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.14:2 ॥
પુનસ્તૈલયુતસ્તૈલેન મિશ્રિતો દેવદારુરસઃ વાતસંભવાન્ રોગાન્ હન્તિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.14:3 ॥
પુનર્ગુડસહિતઃ વા મધુના ક્ષૌદ્રેણ સહિતો દેવદારુરસઃ વાતસંભવાન્ રોગાન્ હન્તિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.14:4 ॥
પુનર્ ગુડસહિતઃ વા મધુના ક્ષૌદ્રેણ સહિતો દેવદારુરસઃ કફજાન્ રોગાન્ હન્તીતિ વાક્યાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.14:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.15
વર્જિતકાંજિકશાકં પયસા શાલ્યોદનં ચ યુઞ્જીત ।
દ્વિચતુઃષટ્પલમાનં માત્રાધમમધ્યમજ્યેષ્ઠાઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
રસાયને ભોજ્યાભોજ્યમાહ વર્જિતેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.15:1 ॥
વર્જિતકાઞ્જિકશાકં વર્જિતં કાઞ્જિકં સૌવીરં શાકં વાસ્તુકાદિ ચ યસ્મિન્ તત્તથા પયસા ક્ષીરેણ સહ શાલ્યોદનં ભુઞ્જીત ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.15:2 ॥
પુનઃ શાલ્યોદનં કિયન્માનં દ્વિચતુઃષટ્પલમાનમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.15:3 ॥
અત્ર માત્રાધમમધ્યમજ્યેષ્ઠા દ્વિચતુઃષટ્પલપ્રમાણા અધમમધ્યમોત્તમબલેષુ પ્રયોજ્યેત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.15:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.16-19
તદનુ પાતનશુદ્ધં સૂતકમ્ આરોટમ્ અશ્નીયાત્ ।
સ્વેદનમૂર્ચ્છોત્થાપનપાતનરોધાશ્ચ નિયમશ્ચ

અભ્રકસહિતઃ પાત્યો વિધિના યાવત્સ્થિરો ભવતિ ।
અથવા માક્ષિકસહિતઃ પાત્યઃ સૂતો વિધાનેન

ઇત્યારોટઃ સૂતઃ ક્ષેત્રીકરણે નિયુજ્યતે પ્રથમમ્ ।
અથ રસયોગમાહ તદિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.16-18અબ્:1 ॥
તદનુ પથ્યમાત્રોપયોગાનન્તરં પાતનશુદ્ધં પાતનેન શુદ્ધં સૂતકં આરોટમ્ એવ સામાન્યમ્ એવાશ્નીયાત્ ભક્ષયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.16-18અબ્:2 ॥
ચ પુનઃ સ્વેદનમૂર્છોત્થાપનરોધાશ્ચ સ્વેદનં ચ મૂર્છા ચ ઉત્થાપનં ચ પાતનાનિ ચ નિરોધશ્ચેતિ દ્વન્દ્વઃ એતે યદ્યપિ સન્તિ નિયમશ્ચ યદ્યપ્યસ્તિ તથાપ્યારોટઃ પાતનેન સ્યાદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.16-18અબ્:3 ॥
પ્રસઙ્ગતઃ પાતનમાહ અભ્રકેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.16-18અબ્:4 ॥
સૂતઃ અભ્રકસહિતઃ ગગનમિલિતઃ સન્ પાત્યઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.16-18અબ્:5 ॥
કેન વિધાનેન ડમરુકયન્ત્રાદિના ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.16-18અબ્:6 ॥
પુનસ્તાવદ્યાવત્સ્થિરો ભવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.16-18અબ્:7 ॥
અથવા વિધ્યન્તરે સૂતો માક્ષિકસહિતઃ પાત્યો વિધાનેન અયમપિ યાવત્સ્થિરો ભવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.16-18અબ્:8 ॥
રસાયને સૂતસ્ય આરોટાદિવિધાનમાહ ઇતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.16-18અબ્:9 ॥
આરોટ ઇતિ પૂર્વોક્તેન પાતનકર્મણા ઊર્ધ્વાધસ્તિર્યગ્ભવેન સાધિત આરોટઃ સઃ પ્રથમં યથા સ્યાત્તથા રસાયને જરાવ્યાધિનાશને નિયુજ્યતે ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.16-18અબ્:10 ॥
અથવા કલ્કયોગેન રસાદિસમ્ભૂતેન રસો ભસ્મ કૃત્વા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.17:1 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.18-19
અથવા ભસ્મ ચ કૃત્વા બદ્ધો વા કલ્કયોગેન

માક્ષિકશિલાજતુલોહચૂર્ણપથ્યાક્ષવિડઙ્ગઘૃતમધુભિઃ ।
સંયુક્તં રસમાદૌ ક્ષેત્રીકરણાય યુઞ્જીત

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
દ્વિવિધં ભસ્મ ઊર્ધ્વગં તલભસ્મ ચ વર્ણભેદેન ષડ્વિધં શ્વેતં ભસ્મ પીતં ભસ્મ હરિતં ભસ્મ રક્તં ભસ્મ કૃષ્ણં ભસ્મ કર્બુરં ભસ્મ ઇતિ ષડ્વિધં તત્કૃત્વા ક્ષેત્રીકરણે નિયુજ્યતે પ્રથમમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.18ચ્દ્-19:1 ॥
રસયોગમાહ માક્ષિકેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.18ચ્દ્-19:2 ॥
માક્ષિકં તાપ્યં શિલાજતુ પ્રસિદ્ધં લોહચૂર્ણં મારિતમુણ્ડસ્ય રજઃ પથ્યા હરીતકી અક્ષો વિભીતકઃ વિડઙ્ગં કૃમિઘ્નં ઘૃતમ્ આજ્યં મધુ ક્ષૌદ્રં એતૈઃ સમ્પ્રયુક્તં રસં ક્ષેત્રીકરણાય પ્રયુઞ્જીતેતિ વાક્યાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.18ચ્દ્-19:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.20
ઇતિ કલ્કીકૃતસૂતં ઘનકાન્તમધુઘૃતાદિસંયુક્તમ્ ।
ભુક્ત્વામરતાં ગચ્છેત્ક્ષેત્રીકરણં પ્રધાનમિદમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ઇત્યુક્તવિધાનેન કલ્કીકૃતં સૂતં ભુક્ત્વા અમરતાં દેવત્વં ગચ્છેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.20:1 ॥
ઇતિ કિં ઘનકાન્તમધુઘૃતાદિસંયુક્તં ઘનોઽભ્રકઃ કાન્તં લોહજાતિ મધુ ક્ષૌદ્રં ઘૃતમ્ આજ્યં આદિશબ્દાત્ સિતા ગ્રાહ્યા એતૈઃ સંયુક્તં સત્ કલ્કીકૃતં ઇદં ચ પ્રધાનં ક્ષેત્રીકરણં ક્ષેત્રી ક્રિયતેઽનેનેતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.20:2 ॥
ઇત્યારોટક્રિયા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.20:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.21
અથ કૃષ્ણં વા પીતં વા સંયોજ્યં ઘનં શિખિપ્રભં બહુશઃ ।
સુરભીક્ષીરનિષિક્તં ગતગિરિદોષં રસાયને યોજ્યમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથ પત્રાભ્રક્રિયા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.21:1 ॥
કૃષ્ણં શ્યામવર્ણં ઘનં અભ્રં પીતં પીતવર્ણં ઘનં વા બહુશો નૈકવારં શિખિપ્રભં અગ્નિપ્રભં સત્ સુરભીક્ષીરનિષિક્તં સેચિતં કાર્યં પુનર્ગતગિરિદોષં યથા સ્યાત્તથા ગતા ગિરિજા દોષા મહીધરસંભવા દોષા યસ્માત્ તદેવં સંશોધયિત્વા તત્ ઘનં રસાયને જરાવ્યાધિવિનાશકરણે યોજ્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.21:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.22
નિશ્ચન્દ્રિકમપિ શુદ્ધં વિડંગત્રિફલાજ્યમધુસમાયુક્તમ્ ।
પ્રતિદિવસં પલમેકં ભુક્ત્વા ક્ષીરાશનો વિધિના

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અભ્રકયોગમાહ નિશ્ચન્દ્રિકમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.22:1 ॥
ઘનં નિશ્ચન્દ્રિકમપિ શુદ્ધં ચન્દ્રિકારહિતમપિ નિર્દોષં વિડઙ્ગત્રિફલાજ્યમધુરસમાયુક્તં કૃમિઘ્નહરીતકીવિભીતકામલકઘૃતક્ષૌદ્રમિલિતં પ્રતિદિવસં પ્રતિદિનં એકપલપ્રમાણં સર્વં ભુક્ત્વા વિધિના શુદ્ધશરીરવિધાનેન ક્ષીરાશનો ભવેત્ ક્ષીરેણ સહ શાલ્યોદનાશનં સમાચરેદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.22:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.23
ત્રિકટુકવિડઙ્ગત્રિફલામાક્ષિકશિલાજતુયુતં વ્યોમ ।
ક્ષીરૌદનમ્ અશ્નીયાજ્જીવતિ જન્તુઃ શતં વર્ષમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તચ્ચાહ ત્રિકટુકેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.23:1 ॥
વ્યોમ અભ્રકં ત્રિકટુકવિડઙ્ગત્રિફલામાક્ષિકશિલાજતુયુતં પિપ્પલીમરિચનાગરહરીતકીવિભીતકામલકક્ષૌદ્રશિલાજતુમિલિતં અશ્નીયાદ્ ભક્ષયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.23:2 ॥
પુનઃ ક્ષીરૌદનં પથ્યમશ્નીયાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.23:3 ॥
એવ કૃતે સતિ જન્તુઃ શતં જીવતિ જન્તુજન્યુશરીરિણઃ ઇત્યમરઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.23:4 ॥
ઇતિ પત્રાભ્રકપ્રક્રિયા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.23:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.24
ઇત્યેવમાદયોઽન્યે કાઞ્જિકયુક્તાશ્ચ કીર્તિતા બહુશઃ ।
પત્રાભ્રકપ્રયોગા વર્જ્યા નિર્યુક્તિકાસ્તે હિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અભ્રકસ્યોત્તરોત્તરં દર્શયન્નાહ ઇતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.24:1 ॥
ઇત્યેવમાદયઃ ઇતિ પૂર્વોક્તા યોગા આદયો યેષાં તે અન્યે કાઞ્જિકયુક્તાશ્ચ કાઞ્જિકેનારનાલેન યુક્તાઃ યોગીકૃતાઃ ગ્રન્થાન્તરે રસાવતારાદૌ બહુશઃ કીર્તિતાઃ કથિતાઃ તે પત્રાભ્રકયોગાઃ નિર્યુક્તિકાઃ નિર્યુક્તે ભવા ઇક્પ્રત્યયાન્તાસ્ તે વર્જ્યાઃ સેવનેઽયોગ્યા ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.24:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.25
યે પત્રાભ્રકયોગા રસાયનાર્થં કીર્તિતા વિધિના ।
અજ્ઞાતદ્રવ્યગુણૈસ્તૈરુપદિષ્ટો જરામૃત્યુઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અવિધિના પત્રાભ્રકયોગો વિકારાયેત્યત આહ ય ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.25:1 ॥
યે અજ્ઞાતદ્રવ્યગુણૈઃ અજ્ઞાતા દ્રવ્યાણાં અભ્રાદિનાં ગુણા યૈસ્ તૈર્ એવંવિધૈઃ પુંભિઃ વિધિના સામાન્યવિધાનેન પત્રાભ્રકયોગાઃ રસાયનાર્થં કીર્તિતાસ્ તૈર્ એવ જરા મૃત્યુશ્ચ ઉપદિષ્ટઃ જરા પાલિત્યં મૃત્યુર્ વ્યાધિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.25:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.26
અપ્રાપ્તલોકભાવં ઘનોઽસ્ય જઠરાગ્નિમુપશમં નયતિ ।
અગ્નિં વિનાપિ નશ્યતિ પરિભૂતો વિવિધરોગગણૈઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
જરામૃત્યોરુપદેશે હેતુમાહ અપ્રાપ્તેત્યાદિ અપ્રાપ્તલોકભવં યથા સ્યાત્તથા અસ્ય કર્તુઃ ઘનઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.26:1 ॥
જઠરાગ્નિં વિનાપિ પુમાન્ નશ્યતિ નાશં પ્રાપ્નોતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.26:2 ॥
કિંભૂતઃ સન્ વિવિધરોગગણૈઃ નાનારોગસમૂહૈઃ પરિભૂતો વિજિતઃ સન્ ઇતિ વાક્યાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.26:3 ॥
કાષ્ઠે સ્થિતમ્ અપિ ઘનપટલમધ્યેઽપિ અભ્રેઽભ્રસત્ત્વં સ્થિતં તદાહ અભ્રસત્વં ઘનસારં ઘનપટલે સ્થિતમપિ નિજકાર્યં સ્વકીયકૃત્યં તથા ન કુરુતે વહ્નિરગ્નિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.26:4 ॥
કાષ્ઠે દારુણિ સ્થિતઃ સન્ નિજકાર્યં ન કુરુતે તુ પુનઃ યથા ઘૃતં પયસિ દુગ્ધે સ્થિતં સત્ સ્વીકાર્યં ન કુરુતે ચાગ્રહિર્ ઇવ ધનસ્થમિવ મધ્યે સ્થિતં કાર્યં કુરુતેઽતિનિઃસૃતં સત્ પૃથગ્ભૂતં સત્ નિજકાર્યં કુરુત ઇતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.26:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.27
<અભ્ર:: ઇનેદિબ્લે>
અભ્રસ્ય રસાયનિનાં ભક્ષ્યમિહ કીર્તિતં પરં સત્વમ્ ।
ત્રિવિધં ગગનમભક્ષ્યં કાચઃ કિટ્ટં ચ પત્ત્રરજઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ભક્ષ્યાભક્ષ્યમ્ અભ્રમાહ અભ્રસ્યેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.27:1 ॥
અભ્રકસત્વમિહ ક્ષેત્રીકરણે રસાયનિનાં જરાવ્યાધિવિનાશેચ્છૂનાં પરમ્ ઉત્કૃષ્ટં ભક્ષ્યં અશનયોગ્યં કીર્તિતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.27:2 ॥
પુનસ્ત્રિવિધં ત્રિપ્રકારં ગગનમભ્રં અભક્ષ્યં અભોજ્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.27:3 ॥
કિં તત્ કાચઃ કાચરૂપં કિટ્ટં મલરૂપં પત્ત્રરજઃ સામાન્યાભ્રચૂર્ણં ચેતિ ત્રિવિધમિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.27:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.28-33
આદૌ ઘનલોહરજસ્ત્રિફલારસભાવનૈશ્ ચ નિર્ઘૃષ્ટમ્ ।
કુર્વીતાઞ્જનસદૃશં સ્થગિતવસ્ત્રેણ સૂર્યકરૈઃ

ઇત્થં શ્લક્ષ્ણં કૃત્વા વિવિધકાન્તલોહચૂર્ણસમમ્ ।
લોહઘનં ચ તદેવં ભૃઙ્ગેણ ચ સાધયેદ્ બહુશઃ

ત્રિફલાઘૃતમધુમિશ્રિતમ્ અમૃતમ્ ઇદં માસસ્થિતં ધાન્યે ।
શસ્ત્રકટોરિકસમ્પુટમધ્યગતં પૂજિતં મન્ત્રૈઃ

માસેન તુ તદુદ્ધૃત્ય જ્ઞાત્વા બલં તત્પ્રયુઞ્જીત ।
કાન્તં વિનાથ ગગનં ગગનં વિના તથા ચ કાન્તમ્

સ્થૌલ્યં પટલં કાચં તિમિરાર્બુદકર્ણનાદશૂલાનિ ।
હન્ત્યર્શાંસિ ભગન્દરમેહપ્લીહાદિ પાલિત્યમ્

એતત્કુર્વન્મતિમાન્ ગોરસમસ્તુપ્રધાનમ્ અશ્નીયાત્ ।
જાઙ્ગલમુદ્ગાજ્યપયઃ શાલ્યોદનં બ્રહ્મચર્યેણ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અધુના ઘનસત્ત્વલોહસાધનમ્ આહ આદાવિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.28-33:1 ॥
આદૌ પ્રથમં ઘનલોહરજઃ ઘનમભ્રસત્વં લોહરજઃ કાન્તચૂર્ણં ત્રિફલારસભાવનૈઃ હરીતકીવિભીતકામલકદ્રવપુટનૈર્ નિર્ઘૃષ્ટં સત્ અઞ્જનસદૃશં સૌવીરાઞ્જનતુલ્યં કુર્વીત કૈઃ કૃત્વા સૂર્યકરૈઃ કેન સ્થગિતવસ્ત્રેણ આચ્છાદિતપટેન વસ્ત્રેણાચ્છાદ્ય સૂર્યકરસન્નિધૌ ધાર્યમિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.28-33:2 ॥
ઇત્થમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.28-33:3 ॥
ઇત્થમમુના પ્રકારેણ શ્લક્ષ્ણમ્ અઞ્જનસન્નિભં યથા સ્યાત્ તથા ઘનસત્વકાન્તં કૃત્વા પુનર્લોહઘનં લોહં મુણ્ડાદિ ઘનં અભ્રસત્વં એતદુભયં વિવિધકાન્તલોહચૂર્ણસમં વિવિધા નાનાજાતયઃ અયસ્કાન્તભેદાઃ તેષાં ચૂર્ણં તત્સમં કૃત્વા ભૃઙ્ગેણ ચ બહુશોઽનેકવારં સાધયેદ્ભાવયેદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.28-33:4 ॥
તચ્ચાહ ત્રિફલેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.28-33:5 ॥
તદ્ભૃઙ્ગરાજેન બહુશો ભાવિતં ઘનસત્વકાન્તં ઇદમ્ અમૃતં સુધાસમં ન મૃતમમૃતં તત્ ત્રિફલામધુઘૃતમિશ્રિતં હરીતકીવિભીતકામલકઘૃતક્ષૌદ્રમિલિતં ધાન્યે કસ્યચિદન્નસ્યાન્તઃ માસસ્થિતં કુર્યાત્ માસૈકપરિમાણં તત્ર વિધાતવ્યમિતિ વ્યક્તિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.28-33:6 ॥
કિંવિશિષ્ટં મન્ત્રૈશ્ચ સમ્પૂજિતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.28-33:7 ॥
તથા મન્ત્રસ્તુ ।
મન્દારમાલાકુલિતાલકાયૈ કપાલમાલાઙ્કિતશેખરાય ।
દિવ્યામ્બરાયૈ ચ દિગમ્બરાય નમઃ શિવાયૈ ચ નમઃ શિવાય ।
ઇત્યાદિભિઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.28-33:8 ॥
તચ્ચાહ માસેનેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.28-33:9 ॥
ધાન્યાન્માસેન માસૈકપરિમાણેનોદ્ધૃત્ય બહિર્નીત્વા પુનરપિ બલં જ્ઞાત્વા પ્રયુઞ્જીત ભોક્ત્રે દદ્યાત્ અથ વિશેષં દર્શયતિ કાન્તં વિના અભ્રકસત્વમેવ કૃત્વા પ્રયુઞ્જીત ચ પુનર્ગગનં વિના કાન્તં કેવલં પૂર્વવિધાનેન સાધયિત્વા પ્રયુઞ્જીતેત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.28-33:10 ॥
ફલમાહ સ્થૌલ્યમ્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.28-33:11 ॥
સ્થૌલ્યમિતિ મેદોરોગઃ પટલકાચતિમિરાણિ નેત્રરોગાઃ અર્બુદં ગ્રન્થિવિશેષઃ કર્ણનાદઃ પ્રતીતઃ શૂલમષ્ટવિધં એતાનિ હન્તિ અર્શાંસિ ગુદજાનિ ભગન્દરમેહપ્લીહાદિ ભગન્દરઃ ગુદવ્રણં મેહઃ પ્રમેહઃ બીજવિકારઃ પ્લીહા પ્લીહરોગઃ એતે રોગા આદિર્યસ્ય તત્ હન્તિ પાલિત્યં જરાં ચ નાશયતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.28-33:12 ॥
પથ્યમ્ આહ એતદિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.28-33:13 ॥
એતન્નિષ્પન્નૌષધભક્ષણં કુર્વન્ મતિમાન્ પુરુષઃ ગોરસમસ્તુપ્રધાનં ગોરસો ગોદુગ્ધં મસ્તુ દધિમસ્તુ એવંપ્રધાનમન્નમશ્નીયાત્ ભુઞ્જીત ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.28-33:14 ॥
પુનર્જાઙ્ગલમુદ્ગાજ્યપયોઽશ્નીયાત્ જાઙ્ગલસ્યેદં જાઙ્ગલં સ્વલ્પામ્બુશાખીદેશઃ જાઙ્ગલઃ મુદ્ગઃ પ્રતીતોઽન્નવિશેષઃ આજ્યં ઘૃતં પયો દુગ્ધં વા સલિલં યન્મુદ્ગાજ્યપયઃ તચ્ચાશ્નીયાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.28-33:15 ॥
ચ પુનઃ શાલ્યોદનમશ્નીયાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.28-33:16 ॥
એતત્સર્વં બ્રહ્મચર્યેણ કર્તવ્યમિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.28-33:17 ॥
ઇતિ સત્વાભ્રક્રિયા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.28-33:18 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.34
ઘનસત્વપાદજીર્ણઃ કાન્તજીર્ણો યત્તીક્ષ્ણસમજીર્ણઃ ।
ક્ષેત્રીકરણઃ પરમઃ પ્રયુજ્યતેઽપિ પુનરારોટઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથ જીર્ણરસસ્યાધિક્યં દર્શયન્નાહ ઘનેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.34:1 ॥
ઘનસત્વં પાદપ્રમાણં જીર્ણં યસ્મિન્ સઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.34:2 ॥
કાન્તજીર્ણ ઇતિ પાદપ્રમાણકાન્તજીર્ણ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.34:3 ॥
પુનસ્તીક્ષ્ણં સમં જીર્ણં યસ્મિન્નેવંવિધો રસઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.34:4 ॥
ક્ષેત્રીકરણં પ્રધાનં સર્વત્રેત્યર્થઃ ।
બદ્ધો યઃ ખોટતાં યાતો ધ્માતો ધ્માતઃ ક્ષયં વ્રજેત્ ।
ખોટો બન્ધઃ સ વિજ્ઞેયઃ શીઘ્રં સર્વગદાપહઃ ।
ઇતિ ગ્રન્થાન્તરે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.34:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.35
ઘનસત્વકાન્તસૂતં મૃતહેમ શતાવરીરસોપેતમ્ ।
ઘૃતમધુલીઢં વર્ષાન્નિહન્તિ મૃત્યું જરાં ચૈવ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ઘનસત્વમ્ અભ્રસારઃ કાન્તં ચુમ્બકોત્થં સૂતો રસઃ એકવદ્ભાવો દ્વન્દ્વસમાસાત્ તથા મૃતં હેમ પઞ્ચત્વમાપ્તં કનકં ચ એતચ્ચતુષ્કં શતાવરીરસોપેતં શતમૂલીદ્રવભાવિતં પુનર્ઘૃતમધુલીઢં ઘૃતમધુભ્યાં લીઢં આસ્વાદિતં સત્ વર્ષાદ્વર્ષપરિમાણાત્ મૃત્યુવ્યાધિં જરાં ચ હન્તિ નાશયતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.35:1 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.36
એષામેકં યોગં ક્ષેત્રીકરણાર્થમાદિતઃ કૃત્વા ।
સંવત્સરમયનં વા નિઃશ્રેયસસિદ્ધયે યોજ્યમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વિશેષમાહ એષામિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.36:1 ॥
એષાં પૂર્વોક્તાનાં યોગાનાં મધ્યે આદિત આરમ્ભતઃ એકં યોગં કૃત્વા નિઃશ્રેયસો મોક્ષઃ તત્સિદ્ધયે નિષ્પત્તયે સંવત્સરં વર્ષપરિમાણં અયનં ષણ્માસપર્યન્તં યોજ્યં ભોક્તૃષુ ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.36:2 ॥
મુક્તિઃ કૈવલ્યનિર્વાણશ્રેયોનિઃશ્રેયસામૃતમ્ ઇત્યમરઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.36:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.37-38
અભ્રકસસ્યકમાક્ષિકરસકદરદવિમલવજ્રગિરિજતુભિઃ ।
વૈક્રાન્તકાન્તતીક્ષ્ણૈર્ હાટકતારારતામ્રૈશ્ચ

સંયુક્તૈર્વ્યસ્તૈર્વા દ્વિત્રિચતુર્ભિર્ યથાલાભમ્ ।
જીર્ણહતો રસેન્દ્રો રસાયને શસ્યતે સદ્ભિઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
બહૂન્નિર્દિશન્ વિશેષમાહ અભ્રકેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.37-38:1 ॥
અભ્રકઃ પ્રસિદ્ધઃ સસ્યકશ્ ચપલઃ માક્ષિકં તાપ્યં રસકં ખર્પરં દરદં હિઙ્ગુલં વિમલં સિતમાક્ષિકં વજ્રકં હીરકં ગિરિજતુ શિલાજતુ એતૈઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.37-38:2 ॥
પુનર્ વૈક્રાન્તેત્યાદિ વૈક્રાન્તં વજ્રભૂમિજં રજઃ કાન્તં લોહજાતિ તીક્ષ્ણં સારઃ એતૈશ્ચ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.37-38:3 ॥
હાટકતારારતામ્રૈશ્ ચ હાટકં હેમ તારં રૂપ્યં આરં રાજરીતિઃ તામ્રં શુલ્બં એતૈશ્ચ એતૈર્ ઉદ્દિષ્ટૈઃ અભ્રકાદિતામ્રાન્તૈઃ સમસ્તૈર્ એકત્રીકૃતૈર્ વ્યસ્તૈર્વા પૃથક્કૃતૈર્વા યથાલાભં લાભમનતિક્રમ્ય ભવતીતિ યથાલાભં દ્વિત્રિચતુર્ભિર્વા અભ્રાદ્યૈર્જીર્ણહતો રસેન્દ્રો જીર્ણાભ્રાદીનાં હતિર્યસ્મિન્ સ તથોક્તઃ રસાયને જરાવ્યાધિવિનાશને રસશાસ્ત્રમર્મજ્ઞૈઃ શસ્યતે અભ્રાદયઃ પ્રશસ્તા ઉક્તા ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.37-38:4 ॥
યુગ્મમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.37-38:5 ॥
વજ્રાદિભિર્હતઃ સૂતો હતસૂતસમોઽપરઃ ।
શૃઙ્ખલાબદ્ધનામા સ્યાદ્દેહલોહવિધાયકઃ ।
અસ્ય પ્રભાવાદ્વેગેન વ્યાપ્તિર્ભવતિ નિશ્ચિતમ્ ।
ઇતિ ગ્રન્થાન્તરે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.37-38:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.39
વિષનાગવઙ્ગબદ્ધો ભુક્તો હિ રસઃ કરોતિ કુષ્ઠાદીન્ ।
ઉપરસબદ્ધે તુ રસે સ્ફુટન્તિ ભુક્તે તથાઙ્ગાનિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
કુત્સિતવિધાનં દર્શયન્નાહ વિષેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.39:1 ॥
વિષનાગવઙ્ગબદ્ધો રસઃ વિષં સક્તુકાદિકં નાગઃ સીસકઃ વઙ્ગં ત્રપુ એતૈર્બદ્ધો બન્ધનમાપ્તઃ સ ભુક્તઃ સન્ હિ નિશ્ચિતં કુષ્ઠાદીન્ કુષ્ઠજ્વરક્ષયાદીન્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.39:2 ॥
ઉપરસબદ્ધે રસે ઉપરસૈર્ ગન્ધાદિભિઃ અષ્ટભિઃ બદ્ધો બન્ધનમ્ આપન્નો યોઽસૌ રસઃ તસ્મિન્ ભુક્તે સતિ ભોક્તુરઙ્ગાનિ હસ્તપાદાદીનિ સ્ફુટન્તિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.39:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.40-41
ઘનસત્ત્વકાન્તકાઞ્ચીભાસ્કરતીક્ષ્ણૈશ્ ચ ચીર્ણજીર્ણસ્ય ।
સૂતસ્ય ગુઞ્જામાત્રા માષકમેકં પરા માત્રા

શતવેધિનો દ્વિગુઞ્જા તથા સહસ્રૈકવેધિનો ગુઞ્જા ।
અર્ધા ચ લક્ષવેધિનઃ સિદ્ધાર્થઃ કોટિવેધિનઃ સૂતાત્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
જીર્ણરસસ્ય માત્રામ્ આહ ઘનેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.40-41:1 ॥
એતૈશ્ચીર્ણજીર્ણં પૂર્વં ચીર્ણં કવલિતં પશ્ચાજ્જીર્ણં જારણમ્ આપન્નં તસ્ય સૂતસ્ય ગુઞ્જા માત્રા ભક્ષણાય ગુઞ્જા યથા ।
ષટ્સર્ષપૈર્ યવસ્ત્વેકો ગુઞ્જૈકા તુ યવૈસ્ત્રિભિઃ ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.40-41:2 ॥
પરા અન્યા માત્રા અન્યજીર્ણસૂતસ્ય માત્રા માષમેકં માષકો યથા ।
ગુઞ્જાભિર્દશભિઃ પ્રોક્તો માષકો બ્રહ્મણા પુરા ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.40-41:3 ॥
એતૈઃ કૈઃ ઘનસત્ત્વકાન્તકાઞ્ચીભાસ્કરતીક્ષ્ણૈઃ અભ્રકસત્ત્વચુમ્બકતાપ્યતામ્રસારૈર્ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.40-41:4 ॥
અથ વેધવિશેષેણ પરિમાણમાહ શતેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.40-41:5 ॥
શતવેધિનઃ સૂતસ્ય ગુઞ્જાપ્રમાણા માત્રા જ્ઞેયા તથા તેન પ્રકારેણ સહસ્રૈકવેધિનઃ સૂતસ્યાપિ ગુઞ્જામાનમેવ લક્ષવેધિનઃ સૂતાત્ અર્ધા રક્તિકા પુનઃ કોટિવેધિનઃ સૂતાત્ સિદ્ધાર્થઃ સર્ષપમાના ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.40-41:6 ॥
શતાંશેન વેધો વિદ્યતે યસ્મિન્ સ શતવેધી તસ્ય શતવેધિનઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.40-41:7 ॥
એવં સર્વત્ર જ્ઞેયમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.40-41:8 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.42
હેમનિયોજિતસૂતં કાન્તમણિં વિવિધગુટિકાશ્ચ ।
જપહોમદેવતાર્ચનનિરતઃ પુમાનિતિ ધારયેત્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
જપઃ અઘોરાદિજપઃ હોમસ્તદ્દશાંશેન હવનં દેવતાર્ચનં દેવતાનાં ગણેશવિષ્ણુરવિશિવચણ્ડીનાં અર્ચનં એતેષુ નિરતઃ સક્તઃ એવંવિધિઃ પુમાન્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.42:1 ॥
ઇતિ કિં હેમનિયોજિતસૂતં ધારયેત્ હેમ્ના સહ નિયોજિતો મિશ્રિતો યઃ સૂતઃ તં કાન્તમણિઃ કાન્તશ્ચાસૌ મણિશ્ચ વા કાન્તમણિઃ કાન્તસંજ્ઞકો મણિઃ ચ પુનઃ વિવિધગુટિકાઃ વિવિધાશ્ચ તા ગુટિકાશ્ચેતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.42:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.43-44
શાલેસ્તુ પિષ્ટકોદ્ભવભોજનમ્ આજ્યં ચ મુદ્ગમાંસરસૈઃ ।
યવગોધૂમાન્નાનિ ચ ગોક્ષીરં મસ્તુ ચ વિશેષાત્

પાને જલમક્ષારં મધુરાણિ યાનિ કાનિ શસ્તાનિ ।
પેયં ચાતુર્જાતકર્પૂરામોદમુદિતમુખમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથ પથ્યાનાહ શાલેરિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.43-44:1 ॥
શાલેઃ ષષ્ટિકાદેઃ પિષ્ટોદ્ભવભોજનં પિષ્ટકોત્પન્નં ચ તદ્ભોજનં ચેતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.43-44:2 ॥
આજ્યં ઘૃતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.43-44:3 ॥
કૈઃ સહ મુદ્ગમાંસરસૈઃ સહ મુદ્ગાઃ પ્રતીતાઃ અત્ર વિશેષાત્ માંસાનિ ભોજ્યાનિ ગોક્ષીરં ચ ભોજ્યં પુનર્મસ્તુ ગોરસસંભવં વિશેષાત્ ભોજ્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.43-44:4 ॥
પાને અક્ષારં જલં મિષ્ટજલં પ્રયોજ્યં પુનઃ યાનિ કાનિ મિષ્ટાનિ દ્રવ્યાણિ અત્રાનુક્તતમાનિ પ્રશસ્તાનિ શ્રેષ્ઠાનિ પુનઃ ચતુર્જાતકકર્પૂરામોદમુદિતમુખં યથા સ્યાત્ તથા દ્રવ્યં પેયં પાતવ્યં ચતુર્જાતકં ત્વક્પત્રૈલાનાગકેસરં કર્પૂરં ઘનસારં એષામ્ આમોદેન પરિમલેન મુદિતં યન્મુખં વાસિતમુખમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.43-44:5 ॥
યુવત્યા જલ્પનં કાર્યં યુવત્યા ચાઙ્ગમર્દનમ્ ।
તસ્યાઃ સ્પર્શનમાત્રેણ દેહે ક્રમતિ સૂતકઃ ।
ઇતિ વિશેષો ગ્રન્થાન્તરાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.43-44:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.45
મદ્યારનાલપાનં તૈલં દધિ વા રસે નેષ્ટમ્ ।
કટુતૈલેનાભ્યઙ્ગં વપુષિ ન કુર્યાદ્રસાયને મતિમાન્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અપથ્યાન્યાહ મદ્યેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.45:1 ॥
મદ્યારનાલેત્યાદિ મદ્યં સુરા આરનાલં કાઞ્જિકં તયોઃ પાનં નેષ્ટં ન પ્રશસ્તં વા તૈલં દધિ ન નેષ્ટં તૈલં તિલોદ્ભવં દધિ દુગ્ધવિકારઃ એતયોરપિ પાનં ન પ્રશસ્તં કટુતૈલેન સર્ષપતૈલેન વપુષિ અભ્યઙ્ગં મર્દનં ન કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.45:2 ॥
મતિમાન્ રસાયને અધિકરણે ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.45:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.46
દગ્ધમ્ અપક્વમ્ અમધુરમ્ ઉષ્ણં ક્ષીરં ન નષ્ટમાંસં તુ ।
પર્યુષિતં ફલમૂલં ભક્ષ્યં નૈવાત્ર નિર્દિષ્ટમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
દગ્ધં દ્રવ્યં રસાયને નેષ્ટં અપક્વં ચ નેષ્ટં અમધુરં કટુતિક્તકષાયામ્લલવણં ચ નેષ્ટં ઉષ્ણં વહ્નિતપ્તમિતિ તુ પુનઃ નષ્ટમાંસં નિન્દિતમાંસં નેષ્ટં પુનઃ પર્યુષિતં સંધાનીકૃતં એવંવિધં ફલમૂલં ફલં મૂલં ચ અત્ર રસાયને ભક્ષ્યં ન નિર્દિષ્ટં કથિતં ।
કૂષ્માણ્ડં કર્કટી ચૈવ કલિઙ્ગં કારવેલ્લકમ્ ।
કુસુમ્ભિકા ચ કર્કોટી કદલી કાકમાચિકા ।
કકારાષ્ટકમેતદ્ધિ વર્જયેદ્રસભક્ષકઃ ।
ઇતિ ગ્રન્થાન્તરે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.46:1 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.47
અથ લઙ્ઘનં ન કાર્યં યામાધો ભોજનં નૈવ ।
ઇત્યપનીય નિષિદ્ધં રસરાજે ધીમતા કાર્યમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અસ્મિન્ રસાયને લઙ્ઘનં ન કાર્યં પુનર્ યામાધઃ પ્રહરમધ્યે ભોજનં ન કાર્યમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.47:1 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.48
વર્જિતચિન્તાકોપઃ કુર્યાચ્ચ સુખામ્બુના સ્નાનમ્ ।
નોચ્ચાટયેદ્ ગ્રહજ્વરરાક્ષસભૂતાનિ માતૃદેવીંશ્ચ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તચ્ચાહ વર્જિતેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.48:1 ॥
વર્જિતચિન્તાકોપ ઇતિ ચિન્તા ચ કોપશ્ચેતિ ચિન્તાકોપૌ તૌ વર્જિતૌ યેન સઃ એવંવિધઃ સન્ સુખામ્બુના સુખોષ્ણામ્બુના સ્નાનં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.48:2 ॥
ગ્રહરાક્ષસભૂતાનિ નોચ્ચાટયેત્ ગ્રહણાદ્ગ્રહાઃ પિશાચાદયઃ જ્વરો રોગરાજઃ રાક્ષસાઃ ક્રવ્યાદાઃ ભૂતાનિ દેવયોનયઃ એતાનિ નોચ્ચાટયેત્ સ્વસ્થાનાન્ન ચાલયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.48:3 ॥
પુનર્માતૃદેવીંશ્ચ માતરઃ સપ્તમાતરઃ દેવ્યો દક્ષિણ્યાદયઃ તા અપિ નોચ્ચાટયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.48:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.49
પરમે બ્રહ્મણિ લીનઃ પ્રશાન્તચિત્તઃ સમત્વમાપન્નઃ ।
આશ્વાસયન્ ત્રિવર્ગં વિજિત્ય રસાનન્દપરિતૃપ્તઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ચિન્તાકોપનિરોધે હેતુમ્ આહ પરમે ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.49:1 ॥
રસાયનકર્તા પરમે બ્રહ્મણિ ચિત્સ્વરૂપે લીનઃ તન્મયતાં પ્રાપ્તો ભવેત્ પ્રશાન્તચિત્તશ્ચ વિષયેભ્યો નિવૃત્તમના ભવેત્ સમત્વમાપન્નઃ સ્વસુતે શત્રૌ ચ નિર્વૈરો યથા સ્યાત્ તથા ત્રિવર્ગં ધર્માર્થકામરૂપં વિજિત્ય રસાનન્દપરિતૃપ્તો ભવેત્ હર્ષપરિપૂરિત ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.49:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.50
યસ્ત્યક્ત્વા શાસ્ત્રવિધિં પ્રવર્તતે સ્વેચ્છયા રસે મૂઢઃ ।
તસ્ય વિરુદ્ધાચારાદ્ અજીર્ણમુત્પદ્યતે નિતરામ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વિધેર્નિયતત્વં દર્શયન્નાહ ય ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.50:1 ॥
યઃ પુમાન્ શાસ્ત્રવિધિં ત્યક્ત્વા સ્વેચ્છયા ઉચ્છૃઙ્ખલમનસા રસે સૂતે પ્રવર્તતે સ મૂઢઃ જ્ઞાનશૂન્યઃ તસ્ય પુંસઃ વિરુદ્ધાચારાત્ નિતરામતિશયેન અજીર્ણમ્ ઉત્પદ્યતે તદ્રસાજીર્ણમિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.50:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.51
સમ્ભવતીહાજીર્ણે નિદ્રાલસ્યં જ્વરસ્તમો દાહઃ ।
નાભિતલશૂલમલ્પં જડતારુચિરઙ્ગભઙ્ગશ્ચ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
રસાજીર્ણલક્ષણમાહ સમ્ભવતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.51:1 ॥
ઇહ રસાયને અજીર્ણં યદા સમ્ભવતિ ઉત્પદ્યતે તદા એતાનિ લક્ષણાનિ સ્યુઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.51:2 ॥
નિદ્રા અતિશયેન નિદ્રા આલસ્યં અઙ્ગાઙ્ગશૈથિલ્યં જ્વરઃ પ્રસિદ્ધઃ તમો મૂર્છા દાહ ઊષ્મા પુનર્નાભિતલે બસ્તૌ અલ્પમલ્પં શૂલં જડતાસ્યસ્ય અરુચિઃ નિરભિલાપિતા ભઙ્ગોઽઙ્ગસ્ય અઙ્ગમર્દનં ભોક્તુરેતાનિ લક્ષણાનિ રસાજીર્ણે સ્યુર્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.51:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.52
જ્ઞાત્વેત્યેવમ્ અજીર્ણમ્ અસ્ય પ્રચ્છાદનાય યોગોઽયમ્ ।
કાર્યો દિવસત્રિતયં સંત્યજ્ય રસાયનં સુધિયા

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અજીર્ણેઽપ્યુપાયમાહ જ્ઞાત્વેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.52:1 ॥
ઇત્યેવમ્ ઉક્તપ્રકારેણ નિદ્રાદિલક્ષણેનાજીર્ણં જ્ઞાત્વા ધીમતા પુંસા અસ્યાજીર્ણસ્ય પ્રચ્છાદનાય વિનાશાય રસાયનં સંત્યજ્ય દિવસત્રિતયં યોગઃ કાર્યઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.52:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.53
કર્કોટીમૂલરસં કષાયમ્ અથ સિન્ધુના પિબેત્ત્રિદિનમ્ ।
સૌવર્ચલસહિતં વા ગોજલસહિતં રસાજીર્ણે

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તચ્ચાહ કર્કોટીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.53:1 ॥
કર્કોટીમૂલરસં કર્કોટી યા વલ્લી તસ્યાઃ મૂલરસં ત્રિદિનં પિબેત્ વાથ કષાયં કથં સિન્ધુના સૈન્ધવેન સહિતં પિબેત્ વા તત્ક્વાથં ગોજલસહિતં ગોમૂત્રમિલિતં રસાજીર્ણે પિબેત્ સૌવર્ચલસહિતમિતિ સૌવર્ચલસ્ય પ્રતિવાપં કર્કોટીરસે નિક્ષિપ્ય પિબેત્ ત્રિદિનં સર્વત્રેત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.53:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.54
પિષ્ટ્વાથ માતુલુઙ્ગીં પિબતિ રસં શુણ્ઠિસૈન્ધવં પ્રાતઃ ।
ક્વથિતં ગોસલિલેન તુ રક્ષતિ સમ્યક્ રસાજીર્ણમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અન્યચ્ચાહ પિષ્ટ્વેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.54:1 ॥
માતુલુઙ્ગસ્યેયં જટા માતુલુઙ્ગી તાં પિષ્ટ્વા તસ્યા રસં શુણ્ઠી સૈન્ધવં ચ યઃ પુમાન્ પ્રાતઃ પિબતિ તુ પુનઃ ક્વથિતં તસ્યાઃ કષાયં ગોસલિલેન યઃ પિબતિ રસાજીર્ણે તં પુરુષં રક્ષતિ ન વિનાશયતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.54:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.55
કથમપિ યચ્ચાજ્ઞાનાત્ નાગાદિકલઙ્કિતો રસો ભુક્તઃ ।
તન્નોદનાય ચ પિબેત્ ગોજલકટુકારવલ્લિશિફાઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
નાગાદિયુક્તરસભુક્તોપાયમ્ આહ કથમ્ અપીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.55:1 ॥
ચ પુનઃ યત્ યસ્માત્ નાગાદિકલઙ્કિતો રસઃ નાગવઙ્ગસહિતો રસોઽજ્ઞાનાત્કથમપિ ભુક્તઃ તન્નોદનાય તસ્ય નાગવઙ્ગાઙ્કિતરસસ્ય નોદનાય ગોજલકટુકારવલ્લિશિફાઃ ગોજલં ગોમૂત્રં કટુતિક્તા કારવલ્લીશિફા કારવલ્લીલતાયાઃ શિફા જટા એતદૌષધં પિબેત્ તેન નાગવઙ્ગાદિદોષો વિનશ્યતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.55:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.56
શરપુંખાસુરદાલીપટોલબિમ્બીશ્ચ કાકમાચી ચ ।
એકતમા ચેદુદિતા શૃતામજીર્ણે હિ સેવેત

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તચ્ચાહ શરપુઙ્ખેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.56:1 ॥
આસાં ઔષધીનાં મધ્યે એકતમા યા ઉદિતા કથિતા શૃતા ક્વથિતા તાં હિ નિશ્ચિતં અજીર્ણે સેવેત તેન અજીર્ણં નશ્યતીતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.56:2 ॥
તાઃ કા ઔષધ્યઃ શરપુઙ્ખા પ્રસિદ્ધા સુરદાલી દેવદાલી પટોલં પ્રતીતં નામ બિમ્બી ગોલા કાકમાચી પ્રસિદ્ધા એતા ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.56:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.57
અત્યમ્લલવણકટુકૈ રસસંસ્રાવો જરો ભવતિ ।
અતિમધુરૈશ્ચ વિનશ્યતિ જઠરવહ્નિઃ સતતભુક્તૈશ્ચ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તચ્ચાહ અત્યમ્લેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.57:1 ॥
અત્યમ્લં ચુક્રાદિ અતિલવણં ક્ષારાદિ અતિકટુકં નિમ્બકટુકીત્યાદિ એતૈ રસસંસ્રાવો જરો જારણકરો ભવતિ જરતીતિ જરઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.57:2 ॥
પુનરપિ મધુરૈઃ ઇક્ષુરસાદિભિઃ સતતભુક્તૈઃ જઠરવહ્નિઃ કોષ્ઠાગ્નિઃ વિનશ્યતિ અભ્યાશ્રયો વિનશ્યતીત્યભિપ્રાયઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.57:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.58
યઃ પુનરેવં સતતં કરોતિ મૂઢઃ સમાહારમ્ ।
તસ્ય વિનશ્યત્યગ્નિર્ન ખલુ ક્રામતિ રસો ભવેદ્ વ્યાધિઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તદ્વિશેષમાહ ય ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.58:1 ॥
યઃ પુનર્ મૂઢો મૂર્ખો ઽજીર્ણાનન્તરં અત્યમ્લલવણકટુકાહારં સતતં નિરન્તરં કરોતિ તસ્યાગ્નિઃ કોષ્ઠાગ્નિર્ વિનશ્યતિ રસશ્ચ ન ક્રામતિ સ્વગુણાન્ન પ્રકાશયતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.58:2 ॥
તર્હિ કિં ભવેદિત્યાહ વ્યાધિર્ભવેદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.58:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.59
યસ્તુ મહાગ્નિસહત્વાદ્ રસાચ્છતસહસ્રલક્ષવેધીશઃ ।
અનયા ક્રિયયા સિધ્યતિ સ યત્નાદ્રસક્રિયાયોગાત્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
રસાચ્છતસહસ્રલક્ષવેધી ભવેત્ સ યત્નાત્ અનયા પૂર્વોક્તક્રિયયા સિધ્યતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.59:1 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.60
શતસહસ્રલક્ષવેધી કોટિર્ અથાર્બુદનિર્બુદં વાપિ ।
પિષ્ટં ભુઞ્જીત રસં બલિસહિતં સિદ્ધિદો ભવતિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથોત્તરવિધાનેન લક્ષણમાહ શતેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.60:1 ॥
શતસહસ્રલક્ષવેધી રસઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.60:2 ॥
બલિસહિતં પિષ્ટં રસં ભુઞ્જીત બલિના ગન્ધકેન સહિતમ્ શતાદારભ્ય સહસ્રલક્ષકોટ્યર્બુદાનાં ક્રમેણ દશગુણોત્તરં સંખ્યા જ્ઞાતવ્યા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.60:3 ॥
એવં કૃતઃ સન્ રસઃ સિદ્ધિદો યથોક્તગુણકૃદ્ભવતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.60:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.61-64
ક્રામતિ તતો હિ સૂતો જનયતિ પુત્રાંશ્ચ દેવગર્ભાભાન્ ।
સ્ત્રીષુ ચ નિશ્ચલકામો ભવતિ વલીપલિતનિર્મુક્તઃ

બુદ્ધિર્બલં પ્રભાવઃ સહ ચાયુષા વર્ધતે રસાયનિનઃ ।
પ્રાપ્તસ્ય દિવ્યબુદ્ધિં દિવ્યાશ્ચ ગુણાઃ પ્રવર્ધન્તે

એવં રસસંસિદ્ધો દુઃખજરામરણવર્જિતો ગુણવાન્ ।
ખેગમનેન ચ નિત્યં સંચરતે સકલભુવનેષુ

દાતા ભુવનત્રિતયે સ્રષ્ટા સોઽપીહ પદ્મયોનિરિવ ।
ભર્તા વિષ્ણુરિવ સ્યાત્સંહર્તા રુદ્રવદ્ભવતિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પૂર્વવિધાનં પ્રશંસયન્ન્ આહ ક્રામતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.61-64:1 ॥
તતઃ પૂર્વવિધાનતઃ સૂતઃ ક્રામતિ સ્વગુણાન્ પ્રકાશયતિ સૂતે ક્રામતિ સતિ દેવગર્ભાભાન્ પુત્રાન્ જનયતિ દેવગર્ભવત્ આભા કાન્તિર્ યેષાં તે તાન્ પુનઃ સ્ત્રીષુ નિશ્ચલઃ સદાસ્થાયી કામો રત્યભિલાષો વા મદનો યસ્ય સ તથોક્તઃ પુનર્ વલીપલિતનિર્મુક્તઃ વલ્યશ્ચ પલિતાનિ ચ તૈર્ નિર્મુક્તો વિવર્જિતઃ વલિશ્ચર્મ જરાકૃતં ઇત્યમરઃ પલિતં કેશશ્વેતત્વં એવંવિધો ભવતિ પુમાન્ ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.61-64:2 ॥
પુનઃ કિં સ્યાદિત્યાહ બુદ્ધિરિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.61-64:3 ॥
રસાયનિનઃ રસાયનં પ્રાપ્તસ્ય હિ પુંસઃ બુદ્ધિર્વર્ધતે બલં ચ વર્ધતે કેન સહ આયુષા જીવિતકાલેન સહ પુનર્ દિવ્યબુદ્ધિં પ્રાપ્તસ્ય રસાયનિનઃ દિવ્યાઃ પ્રકરણાદ્ગુણા મેધાદયઃ પ્રવર્ધન્તે પ્રકાશન્ત ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.61-64:4 ॥
તચ્ચાહ એવમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.61-64:5 ॥
એવમમુના પ્રકારેણ રસસંસિદ્ધઃ પુરુષઃ રસઃ પારદઃ સંસિદ્ધઃ સમ્યક્ સિદ્ધો યસ્ય વા રસેન સંસિદ્ધઃ જરામરણવર્જિતો ભવતિ વૃદ્ધત્વવ્યાધિરહિત ઇત્યર્થઃ ગુણવાંશ્ચ ભવતિ ગુણા મેધાદયઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.61-64:6 ॥
પુનઃ ખેગમનેન આકાશગમનેન નિત્યં સકલભુવનેષુ સમસ્તલોકેષુ સંચરતે ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.61-64:7 ॥
દાતા ભુવનત્રિતયે સ્વર્ગમૃત્યુપાતાલે ભવતિ સર્વાધિક ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.61-64:8 ॥
સોઽપિ પુમાન્ ઇહ ભુવનત્રિતયે સ્વર્ગમૃત્યુપાતાલે સ્રષ્ટા સર્જકો ભવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.61-64:9 ॥
ક ઇવ પદ્મયોનિરિવ બ્રહ્મેવ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.61-64:10 ॥
પુનઃ ભર્તા પાલનાર્થં ત્રિકસ્ય વિષ્ણુરિવ ચ ભવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.61-64:11 ॥
પુનઃ સંહર્તા રુદ્રવત્ ભવતિ સૃષ્ટિસ્થિતિવિનાશેષુ બ્રહ્માદીનાં ત્રયીવ સ્યાદિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.61-64:12 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.65-66
<અમરસુન્દરીગુટિકા>
કાન્તાભ્રસત્ત્વહેમતારં ચાર્કઃ સમાંશતઃ સંખ્યા ।
બદ્ધં સૂતસમાંશં ધ્માતં ગોલં કૃતં ખોટમ્

બાહ્યે રસેન લિપ્તં વદનગતં શસ્ત્રવારકં રોગાન્ ।
હન્તિ હિ શરીરસંસ્થાન્ નામ્નામરસુન્દરી ગુટિકા

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અમરસુન્દરીગુટિકાવિધાનં ગુણાંશ્ચાહ કાન્તેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.65-66:1 ॥
કાન્તં ચુમ્બકં અભ્રં યુગ્મમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.65-66:2 ॥
અભ્રકસત્ત્વં પ્રતીતં હેમ કનકં તારં ચ તત્ એકવદ્ભાવો દ્વન્દ્વત્વાત્ પુનરર્કઃ તામ્રમ્ એષાં કાન્તાદીનાં સંખ્યા ગણના સમાંશતઃ સમભાગતો જ્ઞેયા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.65-66:3 ॥
પુનઃ સૂતસમાંશં પારદેન તુલ્યભાગં ધ્માતં કુર્યાત્ અન્ધમૂષાયાં ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.65-66:4 ॥
કિંકૃતં સત્ બાહ્યે બદ્ધગોલોપરિ રસેન મારણાયામ્ ઉક્તદ્રવેણ લિપ્તં સત્ ધ્માતં કુર્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.65-66:5 ॥
ઇત્થં કૃતં ખોટં પિષ્ટિસ્તમ્ભઃ ગોલાકારં ભવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.65-66:6 ॥
તત્ વદનગતં મુખાન્તઃસ્થિતં શસ્ત્રવારકં સ્યાત્ અસ્મિંશ્ચ વદનં ગતે સતિ શરીરે ખડ્ગાદીનાં પ્રહારો ન લગતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.65-66:7 ॥
ગુટિર્ ઇયં નામ્ના અભિધાનેન અમરસુન્દરીગુટિકા જ્ઞેયા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.65-66:8 ॥
ઇયં શરીરસ્થા મુખે અન્યસ્થલે વા સ્થિતા સતી શરીરસ્થાન્ રોગાન્ હન્તિ વિનાશયતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.65-66:9 ॥
અનુક્તમપિ માનં પઞ્ચનિષ્કપ્રમાણં જ્ઞેયમિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.65-66:10 ॥
ઇત્યમરસુન્દરી ગુટિકા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.65-66:11 ॥
હેમ્ના વા રજતેન વાપિ સહિતો ધ્માતો વ્રજત્યેકતામક્ષીણો નિવિડો ગુડશ્ચ ગુટિકાઃ કરોતિ દીર્ઘોજ્જ્વલાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.65-66:12 ॥
ચૂર્ણં તત્પટુવત્પ્રયાતિ વિહિતઘૃષ્ટો ન મુઞ્ચેન્મલં નિર્ગન્ધો દ્રવતિ ક્ષણાત્સ હિ મતો બદ્ધાભિધાનો રસઃ ।
ઇતિ ગ્રન્થાન્તરે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.65-66:13 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.67-72
<મૃતસંજીવનીગુટિકા>
યઃ પૂર્વોક્તઃ સૂતો લક્ષાદૂર્ધ્વં ચ વેધતે લોહાન્ ।
બદ્ધે સારણયોગૈર્ મુખાસ્થે ચ જારયેદ્રત્નમ્

યુક્તઃ સમાંશનાગૈઃ સુરલોહાયસ્કાન્તતાપ્યસત્ત્વૈશ્ચ ।
અભ્રકસત્ત્વસમેતા ગુટિકા મૃતસંજીવની નામ

હેમયુતા ગુલુચ્છકે મુકુટે વા કણ્ઠસૂત્રકર્ણે વા ।
મૃત્યુભયશોકરોગવિષશસ્ત્રજરાસતતદુઃખસઙ્ઘાતમ્

યસ્યાઙ્ગે નિહિતેયં ગુટિકા મૃતસંજીવની નામ ।
સોઽસુરયક્ષકિન્નરપૂજ્યતમઃ સિદ્ધયોગીન્દ્રૈઃ

પ્રક્ષાલ્ય તોયમધ્યે ગુટિકા ઘટિકાદ્વયં તતઃ ક્ષિપ્ત્વા ।
તચ્ચેયં વદનગતા મૃતકસ્યોત્થાપનં કુરુતે

તોયં તદેવ પિબતિ સ્વસ્થં પથ્યાન્વિતસ્તતઃ પુરુષઃ ।
લભતે દિવ્યં સ વપુર્મૃત્યુજરાવર્જિતઃ સુદૃઢમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
મૃતસંજીવનીગુટિકાવિધાનં ગુણાંશ્ચાહ ય ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.67-72:1 ॥
યઃ પૂર્વોક્તઃ સૂતો લક્ષાદૂર્ધ્વં કોટ્યર્બુદાદિ લોહાન્ રૂપ્યાદીન્ વેધતે તસ્મિન્બદ્ધે સૂતે મુખસ્થે પ્રકાશમુખયન્ત્રે સ્થાપિતે સારણયોગૈઃ સારણતૈલાદિભિઃ રત્નં વજ્રાદિકં જારયેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.67-72:2 ॥
પુનઃ સમાંશનાગૈસ્ તુલ્યાંશસીસકૈઃ સૂતો યુક્તઃ કાર્યઃ સુરલોહાયસ્કાન્તતાપ્યસત્ત્વૈશ્ચ યુક્તઃ કાર્યઃ સુરલોહં કનકં અયસ્કાન્તઃ કાન્તલોહં તાપ્યસત્ત્વં માક્ષિકસારં એતૈઃ અભ્રકસત્ત્વસમેતા સતી મૃતસંજીવની નામ ગુટિકા ભવતિ પુનસ્તત્ર મૂષાયામિયં હેમયુતા કાર્યા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.67-72:3 ॥
પુનર્ ઇયં ગુટિકા નિત્યં યસ્ય ગુલુચ્છકે નિહિતા ભવતિ વા મુકુટે કિરીટે વા કણ્ઠસૂત્રકર્ણે કણ્ઠસૂત્રં ચ કર્ણશ્ચ કણ્ઠસૂત્રકર્ણં તસ્મિન્ વા અઙ્ગે હસ્તપાદાદૌ તસ્ય મૃત્યુભયશોકરોગશસ્ત્રજરાસતતદુઃખસંઘાતં નશ્યતિ ઇત્યધ્યાહારઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.67-72:4 ॥
એતેષુ સ્થાનેષુ યસ્યેયં નિહિતા સ્થાપિતા ભવતિ સ અસુરયક્ષકિન્નરપૂજ્યતમઃ અસુરા દૈત્યાઃ યક્ષા દેવયોનયઃ કિન્નરાઃ તુરઙ્ગવક્ત્રાઃ તેષાં પૂજ્યતમો ભવતિ અતિશયેન પૂજ્યઃ પૂજ્યતમઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.67-72:5 ॥
સિદ્ધયોગીન્દ્રૈઃ પૂજ્યતમઃ સિદ્ધા દેવવિશેષાઃ યોગીન્દ્રા નાગાર્જુનાદયઃ તતોઽનન્તરં મૃતજીવની જલમધ્યે ક્ષિપ્ત્વા પ્રક્ષાલ્ય ઘટિકાદ્વયં વદનગતા સતી મૃતકસ્ય પુરુષસ્યોત્થાપનં પ્રબોધનં કુરુતે યઃ પુમાન્ પુરુષઃ તદેવ તોયં ગુટિકાક્ષાલનં સ્વચ્છં નિર્મલં પિબતિ કિંવિશિષ્ટઃ પથ્યાન્વિતો હિતાવહદ્રવ્યભક્ષણયુક્તઃ સ પુરુષો દિવ્યં વપુઃ દેવશરીરં લભતે કિંવિશિષ્ટં દિવ્યં પુનઃ મૃત્યુજરાવર્જિતં વ્યાધિપાલિત્યરહિતં પુનઃ સુદૃઢં વજ્રવદ્ ગુટિકાપરિમાણં પાકવિધાનં ચ પૂર્વવદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.67-72:6 ॥
ઇતિ મૃતજીવનીગુટિકા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.67-72:7 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.73-74
<વજ્રિણીગુટિકા>
કાન્તઘનસત્ત્વકમલં હેમ ચ તારં યથા કૃતદ્વન્દ્વમ્ ।
સમજીર્ણં બીજવરં વજ્રયુતં વજ્રિણી ગુટિકા

એષા મુખકુહરગતા કુરુતે નવનાગતુલ્યબલમ્ ।
તદ્વપુરપિ દુર્ભેદ્યં મૃત્યુજરારોગનિર્મુક્તમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
વજ્રિણીગુટિકાવિધાનં ગુણાંશ્ચાહ કાન્તેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.73-74:1 ॥
કાન્તં ચ ઘનં ચ અનયોઃ સત્ત્વં કાન્તઘનસત્ત્વં કાન્તસત્ત્વં ચુમ્બકસત્ત્વં ઘનસત્ત્વં અભ્રકસારં કમલં ચેતિ કમલં તામ્રં ચ પુનર્હેમ સ્વર્ણં તારં ચ રૂપ્યં પૂર્વવત્ યથા યેન વિધાનેન કૃતદ્વન્દ્વં કૃતં ચ તત્ દ્વન્દ્વં ચેતિ બીજવરં સમજીર્ણં કાર્યં કિંવિશિષ્ટં બીજવરં વજ્રયુતં હીરકયુતમ્ ઇયં ગુટિકા નામતો વજ્રિણી પુનરેષા વજ્રિણીગુટિકા મુખકુહરગતા સતી મુખાન્તઃપ્રાપ્તા સતી નવનાગતુલ્યબલં નવસંખ્યાકા નાગાઃ હસ્તિનસ્તૈસ્તુલ્યં તત્સમં યદ્બલં તત્કુરુતે તદ્વપુસ્તસ્ય મુખે ગુટિકાધારિણો વપુઃ શરીરં દુર્ભેદ્યં દુઃખેન ભેત્તું શક્યં પુનર્મૃત્યુજરાવ્યાધિભિર્ નિર્મુક્તમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.73-74:2 ॥
ઇતિ વજ્રિણી ગુટિકા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.73-74:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.75-76
<ખેચરીગુટિકા>
ધૂમાવલોકિતરસે પઞ્ચમહારત્નજારિતે સારિતે ।
બીજેન ગગનસત્ત્વે માક્ષિકકાન્તપ્રયુક્તેન

ખેચરસંજ્ઞા ગુટિકા પતતિ મુખે ક્ષિપ્તમાત્રેણ ।
દેવાસુરસિદ્ધગણૈઃ પૂજ્યતમો ભવતિ ચેન્દ્રાદ્યૈઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ખેચરીગુટિકાવિધાનં ગુણાંશ્ચાહ ધૂમેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.75-76:1 ॥
ધૂમાવલોકિતે ધૂમવેધિનિ રસે સૂતે પઞ્ચમહારત્નજારિતે પઞ્ચસંખ્યાકૈર્ મહારત્નૈર્ વજ્રાદિભિઃ તથા ચ ।
વજ્રં ચ મૌક્તિકં ચૈવ માણિક્યં નીલમેવ ચ ।
મરકતં ચ વિજ્ઞેયં મહારત્નાનિ પઞ્ચધા ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.75-76:2 ॥
પુનર્ માક્ષિકકાન્તપ્રયુક્તેન તાપ્યચુમ્બકમિલિતેન બીજેન રસે ગગનસત્ત્વે સારિતે સતિ ખેચરસંજ્ઞા ગુટિકા ભવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.75-76:3 ॥
તસ્મિન્ ગુટિકારૂપે રસે ક્ષિપ્તમાત્રેણ મુખે પતતિ સતિ ઇન્દ્રાદ્યૈઃ દેવાસુરસિદ્ધગણૈશ્ચ પૂજ્યતમો ભવતિ ઇન્દ્રો મઘવા આદ્યો યેષાં તે તૈઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.75-76:4 ॥
દેવા અમરાઃ અસુરાઃ દૈત્યાઃ સિદ્ધા દેવવિશેષાઃ તેષાં યે ગણાઃ સમૂહાઃ તૈઃ કૃત્વા અતિશયેન પૂજ્યો ભવતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.75-76:5 ॥
ઇતિ ખેચરસંજ્ઞાગુટિકા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.75-76:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.77
રસવાદોઽનન્તગુણો દ્રવગોલકકલ્કભેદેન ।
કલિતઃ પ્રધાનસિદ્ધૈર્યૈર્ દૃષ્ટસ્તે જયન્તિ નરાઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
રસવાદસ્યાનન્તત્વં સૂચયન્નાહ રસેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.77:1 ॥
રસવાદો ઽનન્તગુણઃ અનન્તા ગુણા યસ્ય સ તથોક્તઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.77:2 ॥
અનન્તા અપરિમિતાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.77:3 ॥
કેન કૃત્વા રસવાદોઽનન્તઃ દ્રવગોલકકલ્કાનાં પ્રત્યેકમનન્તત્વાત્ રસવાદોઽપ્યનન્તઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.77:4 ॥
કિંભૂતઃ પ્રધાનસિદ્ધૈઃ નિત્યનાથાદિભિઃ કલિતઃ રચિતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.77:5 ॥
યૈર્મહદ્ભિઃ સિદ્ધૈઃ રસવાદો દૃષ્ટસ્તે નરા જયન્તિ સર્વોત્કર્ષેણ વર્તન્તે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.77:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.78-79
શીતાંશુવંશસમ્ભવહૈહયકુલજન્મજનિતગુણમહિમા ।
સ જયતિ શ્રીમદનશ્ચ કિરાતનાથો રસાચાર્યઃ

યસ્ય સ્વયમવતીર્ણા રસવિદ્યા સકલમઙ્ગલાધારા ।
પરમશ્રેયસહેતુઃ શ્રેયઃ પરમેષ્ઠિનઃ પૂર્વમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અથ ગ્રન્થકારયિતુર્ વંશવર્ણનમ્ આહ શીતાંશુવંશેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.78-79:1 ॥
શ્રીમદનો મદનાભિધો રાજા જયતિ સર્વોત્કર્ષેણ વર્તતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.78-79:2 ॥
કિંવિશિષ્ટઃ કિરાતનાથઃ કિરાતાઃ ભિલ્લાસ્તેષાં સ્વામી ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.78-79:3 ॥
પુનઃ કિંવિશિષ્ટઃ શીતાંશુવંશસંભવહૈહયકુલજન્મજનિતગુણમહિમા શીતાંશુવંશે ચન્દ્રવંશે સંભવ ઉત્પત્તિર્યસ્ય તત્ એવંવિધં યત્ હૈહયકુલં તત્ર કુલે જન્મના ઉદ્ભવેન જનિતો ગુણાનાં મહિમા યેન સ તથોક્તઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.78-79:4 ॥
પુનઃ કિંવિશિષ્ટો મદનઃ રસાચાર્યઃ રસવિદ્યાજનક ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.78-79:5 ॥
અથ ચાસ્ય કારયિતુર્ ગુણવર્ણનમાહ યસ્યેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.78-79:6 ॥
યસ્ય કારયિતુઃ શ્રીમદનસંજ્ઞસ્ય રસવિદ્યા સ્વયં સ્વરૂપત્વેનાવતીર્ણા પ્રાદુર્ભૂતા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.78-79:7 ॥
કિંવિશિષ્ટા રસવિદ્યા સકલમઙ્ગલાધારા સકલાનિ ચ તાનિ મઙ્ગલાનિ ઉત્તમરૂપાણિ તેષામાધારઃ આશ્રયો યસ્યાં સા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.78-79:8 ॥
એષા રસવિદ્યા શરીરં અજરામરણં અજરામરં કુરુતે શરીરં ચ ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં મૂલં અતઃ સકલમઙ્ગલાધારેતિ યુક્તમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.78-79:9 ॥
પુનઃ રસવિદ્યા શ્રેયસે મુક્તૌ પરમ ઉત્કૃષ્ટો હેતુઃ કારણમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.78-79:10 ॥
અનયૈવ રસવિદ્યયા પરમેષ્ઠિનો બ્રહ્મણઃ પૂર્વં પ્રથમં શ્રેયો ઽજરામરણરૂપં સંજાતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_19.78-79:11 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 19.80
તસ્માત્ કિરાતનૃપતેર્ બહુમાનમ્ અવાપ્ય રસકર્મનિરતઃ ।
રસહૃદયાખ્યં તન્ત્રં વિરચિતવાન્ ભિક્ષુગોવિન્દઃ