રસહૃદયતન્ત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1

સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.1
જયતિ સ દૈન્યગદાકુલમ્ અખિલમ્ ઇદં પશ્યતો જગદ્ યસ્ય ।
હૃદયસ્થૈવ ગલિત્વા જાતા રસરૂપિણી કરુણા

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
શ્રીમન્મહાગણાધિપતયે નમઃ ।
ભવભયરક્ષણદક્ષં નત્વા મુગ્ધાવબોધિનીં તનુતે ।
રસહૃદયસુપ્રયુક્તાં ટીકામૃજુભાવગામાપ્તઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:1 ॥
ગુણવારિધિકુરલકુલે હરિહરમિશ્રઃ પ્રતીતમહિમાખ્યઃ ।
તત્પુત્રો ભુવિ મહિતો મહેશ ઇતિ નામવિખ્યાતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:2 ॥
તદન્વયે ભારતીભાવસંયુતસ્ તદાત્મજઃ પ્રસ્તુતવાગ્ભિરીશ્વરઃ ।
ચતુર્ભુજો ભાવિતભાવમાનસઃ સ્વલોકજાતસ્ય કુલાનુભાવતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:3 ॥
જ્યેષ્ઠોઽભૂદ્ ભુવિ પારિજાતકતરુઃ ખણ્ડેલવાલાન્વયે તત્પુત્રઃ કિલ નાથબલ્લવસુદઃ પ્રાણૈર્ યશોઽર્થાન્વિતઃ ।
તત્પુત્રેણ ચ સાવરેણ પતિના બન્ધસ્ય ધર્માર્થિના ગીર્વાણાશુ રુગોઞ્ચજેન સતતં તેનાત્ર યત્નઃ કૃતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:4 ॥
ઇહ શાસ્ત્રારમ્ભે આચાર્યશ્રીમદ્ગોવિન્દપાદાઃ શિષ્ટસમયપરિપાલનાર્થે શાસ્ત્રસ્ય દેશયતો ગુરુપાદસ્ય ભગવતો વસ્તુનિર્દેશરૂપં મઙ્ગલમ્ આચરન્તિ જયતીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:5 ॥
મઙ્ગલલક્ષણં યથા આશીર્ નમસ્ક્રિયા વસ્તુનિર્દેશો મઙ્ગલ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:6 ॥
વસ્તુનિર્દેશઃ પઞ્ચધા યથાસ્તિ ભાતિ પ્રિયં રૂપં નામ ચેત્યંશપઞ્ચકમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:7 ॥
આદ્યં ત્રયં બ્રહ્મરૂપં શક્તિરૂપં તતો દ્વયમ્ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:8 ॥
સ હરો જયતિ સર્વોત્કર્ષેણ વર્તતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:9 ॥
અખિલં જગત્ પશ્યત ઇતિ વસ્તુનિર્દેશાબ્જયદ્દ્રષ્ટા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:10 ॥
તથા ચ શ્રુતિઃ અપાણિપાદો જવનો ગ્રહીતા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:11 ॥
પશ્યત્યચક્ષુઃ સ શૃણોત્યકર્ણઃ ।
સ વેત્તિ વેદ્યં ન ચ તસ્ય વેત્તા તમાહુર્ અગ્ર્યં પુરુષં પુરાણમ્ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:12 ॥
યસ્ય હૃદયસ્યૈવ રસરૂપિણી કરુણા ઘૃણા જાતા પ્રાદુર્ભૂતા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:13 ॥
કિંભૂત્વા ગલિત્વાદ્રવિત્વા ગલિતસ્ય સ્થાનાચ્ચ્યુતિર્ ઇતિ યુક્તમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:14 ॥
એષા હૃદયસ્થૈવ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:15 ॥
એવાવ્યયમ્ અન્યસ્થાનનિષેધવાચિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:16 ॥
રસરૂપિણીતિ રસઃ પારદસ્તત્સ્વરૂપં યસ્યાઃ સા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:17 ॥
તથા ચ વાક્યમ્ ।
રસો જલં રસો હર્ષો રસઃ શૃઙ્ગારપૂર્વકઃ ।
સ્વાદ્વાદિષુ ચ નિર્યાસે પારદેઽપિ રસો વિષે ।
ઇત્યનેકાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:18 ॥
સામાન્યતસ્તદ્રૂપં દ્રવત્વં વિશેષતો રસરૂપં સર્વોપકારિત્વમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:19 ॥
તથા ચ વાક્યં રસરત્નાકરે ।
આજન્મપાપકૃતનિર્દહનૈકવહ્નિર્ દારિદ્ર્યદુઃખગજવારણસિંહરૂપઃ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:20 ॥
કિંભૂતસ્ય હરસ્ય દૈન્યગદાકુલં જગત્ સંસારં પશ્યતઃ દૈન્યયં ચ ગદાશ્ચ તૈર્ આકુલં વ્યાપ્તં દૈન્યં દીનભાવો દારિદ્ર્યં ગદા વ્યાધય ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:21 ॥
અખિલમિતિ સર્વવ્યાપિપદમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:22 ॥
યથા મઞ્જર્યા ।
યસ્ય રોગસ્ય યો યોગસ્તેનૈવ સહ દાપયેત્ ।
રસેન્દ્રો હરો રોગાન્નરકુઞ્જરવાજિનામ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:23 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:24 ॥
અન્યન્મતં ચ ।
રસભસ્મ વિના તત્ર કથ્યતે સંહિતાક્રમઃ ।
અનુક્તમપિ વિજ્ઞેયં તત્ર તત્રાઙ્ગશાન્તયે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:25 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.1:26 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.2
પીતામ્બરોઽથ બલિજિન્નાગક્ષયબહલરાગગરુડચરઃ ।
જયતિ સ હરિરિવ હરજો વિદલિતભવદૈન્યદુઃખભરઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પીતેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:1 ॥
અનેન પદ્યેન કવિર્હરજસ્ય હરેશ્ચ સમત્વં સૂચયતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:2 ॥
સ પુરાણકવિવર્ણિતો હરજો જયતિ સર્વોત્કર્ષેણ વર્તતે હરાદીશ્વરાજ્જાતો હરજઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:3 ॥
સ ઉત્પ્રેક્ષ્યતે હરિરિવ વિષ્ણુર્ ઇવ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:4 ॥
કિંભૂતો હરિઃ પીતામ્બરઃ પીતે અમ્બરે વસ્ત્રે યસ્ય સઃ દુકૂલયુગ્મત્વાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:5 ॥
પુનઃ કિમ્ભૂતો બલિજિત્ બલિં બલિનામાનં દૈત્યવિશેષં જયતીતિ તથોક્તઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:6 ॥
પુનઃ કિંભૂતઃ નાગક્ષયેત્યાદિ નાગાનાં શેષાદીનાં ક્ષયાય નાશાય બહલરાગો બહુપ્રીતો યો ઽસૌ ગરુડઃ ખગેશ્વરઃ તત્ર ચરતિ ગચ્છતિ તથોક્તઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:7 ॥
પુનઃ કિંવિશિષ્ટઃ વિદલિતેત્યાદિઃ વિશેષણેન દલિતો દૂરીકૃતો ભવસ્ય સંસારસ્ય દુઃખભરો યેન સઃ દૈન્યં દારિદ્ર્યં દુઃખં વ્યાધિરૂપં તયોર્ભરો બાહુલ્યમ્ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:8 ॥
અધુના હરજં વિશેષયતિ કિંવિશિષ્ટઃ પીતામ્બરઃ પીતામ્બરઃ પૂર્વાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:9 ॥
કથં યુક્તઃ તમર્થે સ્પષ્ટયત્યનેન સૂતરાજેનાપિ ચત્વારિ વાસાંસિ ધૃતાનિ વિપ્રાદિવર્ણભેદાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:10 ॥
રસરત્નાકરે યથા ।
શ્વેતારુણહરિદ્રાભકૃષ્ણા વિપ્રાદિપારદાઃ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:11 ॥
બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યશૂદ્રાઃ શ્વેતરક્તપીતકૃષ્ણવસ્ત્રધારિણો જ્ઞાતવ્યાઃ ન ત્વ્ એષાં સ્વરૂપમ્ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:12 ॥
રસમઞ્જર્યા યથા ।
અન્તઃ સુનીલો બહિરુજ્જ્વલો યો મધ્યાહ્નસૂર્યપ્રતિમપ્રકાશઃ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:13 ॥
અન્તઃ સ્વરૂપં બહિર્વાસાંસીતિ કિંવદન્તી ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:14 ॥
અથેતિ સમુચ્ચયે પ્રસાદઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:15 ॥
અથેતિ મઙ્ગલાનન્તરારમ્ભપ્રશ્નકાલસ્વાધિકારપ્રતિજ્ઞાસમુચ્ચયેષ્વ્ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:16 ॥
પુનઃ કિંવિશિષ્ટઃ બલિજિત્ બલીન્ જયતીતિ બલિશ્ચર્મ જરાકૃતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:17 ॥
ઇત્યનેકાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:18 ॥
પુનઃ કિંવિશિષ્ટઃ નાગક્ષયેત્યાદિ ના પુંસ્વરૂપઃ પુનઃ કિંવિશિષ્ટઃ ગમ્યતે ઽનેનેતિ ગઃ પક્ષયોર્ ગઃ ગક્ષયે પક્ષનાશે સતિ બહલરાગો બહુરાગવાન્ યઃ સ રસઃ તેન ગરુડ ઇવ ચાર્યતે ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:19 ॥
કિં પારદઃ પક્ષનાશે સતિ આકાશગમનં દદાતીતિ તાત્પર્યાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:20 ॥
રસરત્નાકરે યથા ।
હતો હન્તિ જરામૃત્યું મૂર્છિતો વ્યાધિઘાતકઃ ।
દત્તે ચ ખે ગતિં બદ્ધઃ કો ઽન્યઃ સૂતાત્ ક્રિયાકરઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:21 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:22 ॥
પુનઃ કિંવિશિષ્ટઃ વિદલિતેત્યાદિઃ પૂર્વાર્થઃ કરુણાપરત્વેન દૈન્યદુઃખહારિત્વં સૂચયતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.2:23 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.3
મૂર્છિત્વા હરતિ રુજં બન્ધનમનુભૂય મુક્તિદો ભવતિ ।
અમરીકરોતિ સુમૃતઃ કો ઽન્યઃ કરુણાકરઃ સૂતાત્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
યઃ પૂર્વવિશિષ્ટો હરજસ્ તસ્માદન્યઃ કરુણાપરો દયાવાન્ કઃ ન કો ઽપિ યતો રુજં શરીરવ્યથાં હરતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:1 ॥
કિંભૂત્વા મૂર્છિત્વા મૂર્છિતો ભૂત્વા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:2 ॥
મૂર્છિતલક્ષણં રસરત્નાકરે ।
કજ્જલાભો યદા સૂતો વિહાય ઘનચાપલમ્ ।
દૃશ્યતે ઽસૌ તદા જ્ઞેયો મૂર્છિતઃ સૂતરાડ્બુધૈઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:3 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:4 ॥
પુનર્બન્ધનમનુભૂય ધૃત્વા મુક્તિદો ભવતિ મુક્તિં દદાતીતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:5 ॥
મુક્તિશ્ચતુર્ધા વર્ણિતા સાલોક્યસારૂપ્યસામીપ્યસાયુજ્યભેદાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:6 ॥
બન્ધનં ચ મુખ્યતયા દ્વિવિધમ્ અવાન્તરવ્યાપારેણ ચ ચતુર્વિધમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:7 ॥
અધુના દ્વિવિધબન્ધનોદ્દેશઃ નિર્બીજબદ્ધો બીજબદ્ધશ્ચ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:8 ॥
નિર્બીજબદ્ધો યથા રસમઞ્જર્યામ્ ।
રસસ્તુ પાદાંશસુવર્ણજીર્ણઃ પિષ્ટીકૃતો ગન્ધકયોગતશ્ચ ।
તુલ્યાંશગન્ધૈઃ પુટિતઃ ક્રમેણ નિર્બીજનામાખિલરોગહર્તા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:9 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:10 ॥
પુનર્ બીજબદ્ધો યથા ।
બીજીકૃતૈર્ અભ્રસત્ત્વહેમતારાર્કકાન્તૈઃ સહ સાધિતો યઃ ।
યુતસ્તતઃ ષડ્ગુણગન્ધચૂર્ણૈઃ સ બીજબદ્ધે ઽપ્યધિકપ્રભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:11 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:12 ॥
અવાન્તરચતુર્વિધબન્ધોદ્દેશો યથા ।
પોટઃ ખોટો જલૌકા ચ ભસ્મત્વં ચ ચતુર્વિધમ્ ।
બન્ધશ્ચતુર્વિધઃ સૂતે વિજ્ઞેયો ભિષગુત્તમૈઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:13 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:14 ॥
તલ્લક્ષણં સંકેતકલિકાયામ્ ।
પોટઃ પર્પટીબન્ધઃ પિષ્ટીસ્તમ્ભસ્તુ ખોટકઃ ।
ધ્માતો દ્રુતો ભવેત્ખોટસ્ ત્વ્ આહતશ્ચૂર્ણતાં વ્રજેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:15 ॥
પુનર્ધ્માતો દ્રુતઃ ખોટ ઇતિ ખોટસ્ય લક્ષણમ્ ।
જલૌકા પાટબન્ધશ્ચ ભસ્મ ભસ્મનિભં ભવેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:16 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:17 ॥
પુનઃ સુમૃતઃ સન્ અમરીકરોતીતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:18 ॥
સુમૃત ઇતિ સુઃ ઇતિ પૂજાયાં યથા વિદગ્ધમુખમણ્ડનબહિર્લાપિકાયામ્ ।
પૂજાયાં કિં પદં પ્રોક્તમ્ અસ્તનં કો બિભર્ત્યુરઃ ।
ક આયુધતયા ખ્યાતઃ પ્રલમ્બાસુરવિદ્વિષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:19 ॥
સુનાસીરઃ ઇતિ પૂજ્યઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:20 ॥
મૃત ઇતિ વિશેષાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:21 ॥
મૃતો યથા ।
આર્દ્રત્વં ચ ઘનત્વં ચ ચાપલ્યં ગુરુતૈજસમ્ ।
યસ્યૈતાનિ ન વિદ્યન્તે તં વિદ્યાન્મૃતસૂતકમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:22 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:23 ॥
પૂજ્ય ઇતિ રસેન્દ્રમઙ્ગલે યથા ।
અબદ્ધસૂતં તુ હતં પ્રમાદાત્ કરોતિ કષ્ટં પ્રબલં રસેન્દ્રઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:24 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:25 ॥
મૂર્છનાદિબન્ધનપરમ્પરયા યો મૃતઃ સ પૂજ્યો નાન્યથા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:26 ॥
યથા ચ રસમઞ્જર્યામ્ ।
અજીર્ણં ચાપ્યબીજં ચ સૂતકં યસ્તુ ઘાતયેત્ ।
બ્રહ્મહા સ દુરાચારી મમ દ્રોહી મહેશ્વરિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:27 ॥
ઇતિ યુક્તોઽયમ્ અર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:28 ॥
કરુણાપરત્વં સતાં સ્વભાવ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:29 ॥
યથા ।
છેદેઽપિ ચન્દનતરુઃ સુરભયતિ મુખં કુઠારસ્ય ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.3:30 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.4
સુરગુરુગોદ્વિજહિંસાપાપકલાપોદ્ભવં કિલાસાધ્યમ્ ।
તદપિ ચ શમયતિ યસ્માત્ કો ઽન્યસ્ તસ્માત્ પવિત્રતરઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સુરેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.4:1 ॥
તસ્માત્ સૂતરાજાત્ અન્યો દ્વિતીય પવિત્રતર અતિશયેન પવિત્રઃ કઃ કિલ શ્રૂયતે ન કો ઽપિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.4:2 ॥
યસ્માદ્ધેતોઃ અપીતિ નિશ્ચયેન અસાધ્યં રુજં શમયતિ સર્વરૂપાન્વિતમસાધ્યં દિવ્યૌષધિભિર્ અપિ કર્મવિપાકેનાપિ સાધ્યતે તચ્ચ કિંવિશિષ્ટમ્ અસાધ્યં સુરેત્યાદિઃ સુરાશ્ ચ ગુરવશ્ ચ ગાવશ્ ચ દ્વિજાશ્ ચ તેષાં યા હિંસા હનનમ્ અવમાનનં વાતાદ્ ઉત્પન્નો યઃ પાપકલાપો દુષ્કૃતપટલ એતસ્માદ્ ઉદ્ભવતીતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.4:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.5
તસ્ય સ્વયં હિ સ્ફુરતિ પ્રાદુર્ભાવઃ સ શાંકરઃ કો ઽપિ ।
કથમન્યથા હિ શમયતિ વિલસન્માત્રાચ્ચ પાપરુજમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તસ્યેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.5:1 ॥
કવિનાનેનાનુમાનેન લોકપ્રતીતઃ ક્રિયતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.5:2 ॥
યઃ પૂર્વોક્તઃ સૂતરાજસ્ તસ્ય કો ઽપ્યનિર્વચનીયઃ સ સર્વદેશીયત્વેન શાંકરઃ પ્રાદુર્ભાવઃ શમયતીતિ દુઃખમુપશમયતીતિ શં પ્રસાદઃ શં કરોતીતિ શંકરઃ તસ્યાયં શાંકરઃ દુઃખોપશમાયાયં પ્રાદુર્ભવતીતિ તાત્પર્યાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.5:3 ॥
દુઃખમાધિવ્યાધ્યાત્મકેન દ્વિવિધં પુનર્ આધિભૌતિકાધિદૈવિકાધ્યાત્મિકભેદાચ્ચ ત્રિવિધમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.5:4 ॥
સ પુનરસ્ય સૂતરાજસ્ય સ્વયં સ્ફુરતિ પ્રકાશત ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.5:5 ॥
અન્યથા અન્યપ્રકારેણ શાંકરપ્રાદુર્ભાવં વિના પાપરુજં કુષ્ઠં સુરગુરુગોદ્વિજહિંસાપાપકલાપોદ્ભવં કથં શમયતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.5:6 ॥
કુતઃ વિલસન્માત્રાત્ દૃષ્ટિગોચરત્વાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.5:7 ॥
રસેન્દ્રમઙ્ગલે યથા ।
શતાશ્વમેધેન કૃતેન પુણ્યં ગોકોટિદાનેન ગજેન્દ્રકોટિભિઃ ।
સુવર્ણભૂદાનસમાનધર્મે નરો લભેત્ સૂતકદર્શનેન ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.5:8 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.6
રસબન્ધશ્ચ સ ધન્યઃ પ્રારમ્ભે યસ્ય સતતમિવ કરુણા ।
સિદ્ધે રસે કરિષ્યે મહીમહં નિર્જરામરણમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
મૂર્છિતબદ્ધમૃતસ્યાવસ્થયા ત્રિવિધં સૂતરાજસ્ય બન્ધનં પ્રશંસતિ કવિઃ રસ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.6:1 ॥
ભો જનાઃ રસબન્ધઃ પારદબન્ધનં ધન્યઃ યસ્ય પ્રારમ્ભે સતતં નિરન્તરં કરુણા જાયત ઇતિ શેષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.6:2 ॥
કિંરૂપા અહં ગોવિન્દનામા રસે સિદ્ધે સતિ સમ્યગ્બન્ધનત્વં પ્રાપ્તે સતિ મહીં મેદિનીં નિર્જરામરણં યથા તથા કરિષ્યે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.6:3 ॥
અતિસામીપ્યાદ્વર્તમાન એવ ઌટ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.6:4 ॥
નિર્જરામરણમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.6:5 ॥
જરા પાલિત્યં મરણં પ્રાણત્યાગ આભ્યાં રહિતં યથા મહ્યાં જરામરણં ન યુક્તમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.6:6 ॥
અત્ર મહીપદેન મહીમધિકૃત્ય નિવસન્તિ યે મનુજાદયસ્ ત એવ લક્ષણાવૃત્તિત્વાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.6:7 ॥
પુના રસાયનવશાજ્જરાનિષેધો ભવેદ્ ઇતિ યુક્તમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.6:8 ॥
હિતોપદેશે યથા ।
યજ્જરાવ્યાધિવિધ્વંસિ ભેષજં તદ્ રસાયનમ્ ।
આદ્યે વયસિ મધ્યે વા શુદ્ધકાયઃ સમાચરેદ્ ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.6:9 ॥
મરણનિષેધઃ કથમૌષધેન અન્યૌષધિશક્તિહ્રાસતો ન યુક્તઃ રસેશ્વરશક્ત્યાધિક્યાદ્ યુક્તઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.6:10 ॥
રસરત્નાકરે યથા ।
મૃત્યોર્જરાવિષધરસ્ય ચ વૈનતેય તુભ્યં નમામિ સુરવન્દિતસૂતરાજ ।
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.6:11 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.7
યે ચાત્યક્તશરીરા હરગૌરીસૃષ્ટિજાં તનું પ્રાપ્તાઃ ।
વન્દ્યાસ્તે રસસિદ્ધા મન્ત્રગણાઃ કિંકરા યેષામ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
જરામરણનિષેધત્વેન કિમાધિક્યં તદાહ ય ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.7:1 ॥
યે એવંવિધરસસિદ્ધાસ્તે વન્દ્યા અભિવાદનયોગ્યાઃ સ્તુત્યાશ્ચ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.7:2 ॥
વદિ અભિવાદનસ્તુત્યોઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.7:3 ॥
કિંવિશિષ્ટા અત્યક્તશરીરાઃ ન ત્યક્તં શરીરં યૈસ્તે જીવન્મુક્તા ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.7:4 ॥
શરીરં દ્વિવિધં સ્થૂલસૂક્ષ્મભેદાત્ પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશાત્મકં સ્થૂલં કોશત્રયાત્મકં સૂક્ષ્મમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.7:5 ॥
યથા સૂત્રમ્ ।
વિજ્ઞાનમયં મનોમયં પ્રાણમયમ્ એતત્ કોશત્રયં મિલિતં સૂક્ષ્મશરીરમુત્પદ્યતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.7:6 ॥
અન્યે એવ સૂક્ષ્મશરીરમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.7:7 ॥
અત્યક્તશરીરરસસિદ્ધાશ્ચ ઉચ્યન્તે ।
મન્થાનભૈરવો યોગી સિદ્ધબુદ્ધશ્ચ કન્થડી ।
કોરણ્ટકઃ સુરાનન્દઃ સિદ્ધપાદશ્ચ ચર્પટી ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.7:8 ॥
કણેરી પૂજ્યપાદશ્ચ નિત્યનાથો નિરઞ્જનઃ ।
કપાલી બિન્દુનાથશ્ચ કાકચણ્ડીશ્વરો ગજઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.7:9 ॥
આલ્લમઃ પ્રભુદેવશ્ચ ઘોડાચોલી ચ ઠિણ્ઠિની ।
ભાલુકિર્ નાગદેવશ્ચ ખણ્ડી કાપાલિકસ્ તથા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.7:10 ॥
ઇત્યાદયો મહાસિદ્ધા રસભોગપ્રસાદતઃ ।
ખણ્ડયિત્વા કાલદણ્ડં ત્રિલોક્યાં વિચરન્તિ તે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.7:11 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.7:12 ॥
પુનઃ કિંવિશિષ્ટાઃ તનું પ્રાપ્તાઃ શરીરં ગ્રહીતારઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.7:13 ॥
કિંવિશિષ્ટાં તનું હરગૌરીસૃષ્ટિજાં હરો મહાદેવઃ ગૌરી પાર્વતી તયોઃ સૃષ્ટિઃ સર્જનં મૈથુનસંયોગસ્ તજ્જાતા પુત્રા એવેત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.7:14 ॥
પુનર્યેષાં મન્ત્રગણાઃ કિંકરાઃ મન્ત્રસમૂહા આજ્ઞાકરા ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.7:15 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.8-9
સુકૃતફલં તાવદિદં સુકુલે યજ્જન્મ ધીશ્ચ તત્રાપિ ।
સાપિ ચ સકલમહીતલતુલનફલા ભૂતલં ચ સુવિધેયમ્

ભૂતલવિધેયતાયાઃ ફલમર્થાસ્તે ચ વિવિધભોગફલાઃ ।
ભોગાઃ સન્તિ શરીરે તદનિત્યમહો વૃથા સકલમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તાવદિતિ સાકલ્યે યાવત્તાવદ્ ઇત્યેતૌ સાકલ્યાવધિમાનવધારણેષ્વ્ ઇતિ પ્રસાદતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.8-9:1 ॥
ઇદં સુકૃતફલં સુવિહિતકર્મફલમ્ ઇદં કિયત્ સુકૃતે શુભાન્વયે જન્મ સ્વતન્ત્રા ધીઃ સ્વાધીનબુદ્ધિર્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.8-9:2 ॥
અપીતિ નિશ્ચયેન ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.8-9:3 ॥
સા બુદ્ધિઃ સકલમહીતલતુલનફલા સકલસ્ય નિરવશેષસ્ય મહીતલસ્ય તુલનં ફલં યસ્યાઃ સા તથોક્તા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.8-9:4 ॥
તુલનમ્ ઇતિ તુલયા સ્વતન્ત્રબુદ્ધિરૂપયા સકલમહીતલસ્ય તુલનં ભવત્યેવેતિ યુક્તં કિમાકારા કિયન્માના કૈઃ શ્રિતા કૈર્ ધૃતા ચ ભૂર્ ઇતિ જ્યોતિષસિદ્ધાન્તવિધાનાદ્ અદૃષ્ટાન્તા ભૂર્ બુદ્ધ્યોપલક્ષ્યતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.8-9:5 ॥
પુનઃ સુકુલજન્મસ્વતન્ત્રબુદ્ધિભ્યાં ભૂતલં સુવિધેયં પૂજ્યં જ્ઞાતવ્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.8-9:6 ॥
એકદેશગ્રહણાત્ સર્વં ગ્રાહ્યં મહાન્તસ્તોકા ભૂતલં બહુ ઈદૃશા મહાન્તો યત્ર તિષ્ઠન્તિ તત્સ્થાનં પૂજ્યં વેત્તુમશક્યત્વાત્ સર્વમિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.8-9:7 ॥
સુકુલજન્મસમ્બન્ધો વ્યાખ્યાયતે ભૂતલેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.8-9:8 ॥
ભૂતલવિધેયતાયાઃ ભૂતલે પૃથિવીમણ્ડલે યા વિધેયતા સર્વકર્મપ્રવીણતા તસ્યા અર્થાઃ કાર્યાણિ કથંભૂતાઃ વિવિધભોગફલાઃ વિવિધાશ્ચ તે ભોગાશ્ચ વિવિધભોગાઃ નાનાભોગાઃ ફલં યેષાં તે તથોક્તાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.8-9:9 ॥
તે ફલં ફલરૂપાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.8-9:10 ॥
ભોગાઃ શરીરે સન્તિ ભવન્તિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.8-9:11 ॥
કુતઃ યતો વેદાન્તસૂત્રં પ્રારબ્ધકર્મફલભોગાયતનં શરીરમ્ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.8-9:12 ॥
અત એવ ભોગાનામ્ આશ્રયાઃ શરીરમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.8-9:13 ॥
અહો ઇતિ કષ્ટે આશ્ચર્યે વા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.8-9:14 ॥
એતચ્છરીરં તુ સર્વોત્કૃષ્ટમિતિ તાત્પર્યાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.8-9:15 ॥
સા મુક્તિઃ પિણ્ડપાતને ઇતિ વચનાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.8-9:16 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.10
ઇતિ ધનશરીરભોગાન્ મત્વાનિત્યાન્ સદૈવ યતનીયમ્ ।
મુક્તૌ સા ચ જ્ઞાનાત્ તચ્ચાભ્યાસાત્ સ ચ સ્થિરે દેહે

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સર્વસાધનં શરીરં મત્વાભિમતં દિશતિ ભો જનાઃ સદા સર્વસ્મિન્ કાલે અહર્નિશં યતનીયમ્ કિં કૃત્વા ધનશરીરભોગાન્ અનિત્યાન્ નશ્વરાન્ મત્વા યતનીયમ્ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.10:1 ॥
કિં યથા શરીરં નિત્યસ્થાયિ ભવતિ શરીરે નિત્યે સર્વં નિત્યમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.10:2 ॥
તસ્ય શરીરસ્ય નિત્યસ્ય જ્ઞાનાત્ સર્વોત્કૃષ્ટેનાનેનૈવ શરીરં નિત્યં ભવેદ્ ઇત્યવબોધાત્ તસ્યૈવાભ્યાસાચ્ચ મુક્તિર્ ભવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.10:3 ॥
ક્વ સતિ સ્થિરે દેહે સતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.10:4 ॥
મનસો ધર્મૈઃ શરીરાશ્રિતૈઃ ષઙ્કિકારશ્ ચ દેહાસ્થિરત્વમ્ એતન્નિષેધત્વં દેહસ્થિરત્વં મોક્ષઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.10:5 ॥
તદેવાહ રામં પ્રતિ ગુરોર્વચનમ્ ।
ન મોક્ષો નભસઃ પૃષ્ઠે ન પાતાલે ન ભૂતલે ।
સર્વાશાસંક્ષયશ્ ચેતઃ શમો મોક્ષમ્ ઇતીક્ષતે ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.10:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.11
તત્સ્થૈર્યં ન સમર્થં રસાયનં કિમપિ મૂલલોહાદિ ।
સ્વયમસ્થિરસ્વભાવં દાહ્યં ક્લેદ્યં ચ શોષ્યં ચ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
તસ્ય દેહસ્ય સ્થૈર્યેણ સ્થિરભાવેન કૃત્વા રસાયનં જરાવ્યાધિનાશનં પ્રતિ સમર્થં કારકતરમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.11:1 ॥
અપીતિ નિશ્ચયેન ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.11:2 ॥
કિં સૂતલોહાદિઃ સૂતઃ પારદઃ લોહાઃ સ્વર્ણાદયો નવકાઃ કૃત્રિમાકૃત્રિમભેદયુક્તાઃ રાજરીતિખર્પરીઘોષાઃ કૃત્રિમાઃ સ્વર્ણતારતામ્રનાગવઙ્ગલોહા અકૃત્રિમાઃ આદિશબ્દાન્મહારસા ઉપરસાશ્ચ જ્ઞાતવ્યાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.11:3 ॥
કે ત ઇમે રસાવતારે યથા ।
હિઙ્ગૂલતાપ્યવિમલાચલસસ્યકાન્તવૈક્રાન્તપક્ષિપતયશ્ ચ મહારસાઃ સ્યુઃ ।
સૌવીરગન્ધકશિલાલવિરઙ્ગધાતુકાસીસકાંક્ષ્ય્ ઉપરસાઃ કથિતા રસજ્ઞૈઃ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.11:4 ॥
અથવા સ્થૈર્યેણ સમર્થે તત્ દેહં પ્રતિ રસાયનં કિં સૂતલોહાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.11:5 ॥
સૂતે યદભિવ્યાપ્તં ગ્રાસમાનેન લોહાદિ તત્તથોક્તં સૂતે ઇતિ અભિવ્યાપકે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.11:6 ॥
અધિકરણે સપ્તમી ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.11:7 ॥
તદ્દેહં સ્વયમસ્થિરમ્ અસ્થિરીભાવત્વભાવં પુનર્ દાહ્યં દગ્ધું શક્યં પુનઃ ક્લેદ્યમ્ આર્દ્રીભાવેન શીર્ણયિતું શક્યં પુનઃ શોધ્યં શોષયિતુમ્ અગ્નિજલાનિલૈઃ દાહ્યં ક્લેદ્યં શોષ્યં ચ શરીરમિત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.11:8 ॥
સૂતલોહાદિના દેહમનિત્યં નિત્યં ભવેત્ અયમેવ યત્ન ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.11:9 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.12-13
<ઔfલ્öસુન્ગ્ પ્fલન્zએન્ -> અમરત્વ>
કાષ્ઠૌષધ્યો નાગે નાગં વઙ્ગે વઙ્ગમપિ લીયતે શુલ્વે ।
શુલ્વં તારે તારં કનકે કનકં ચ લીયતે સૂતે

પરમાત્મનીવ નિયતં લયો યત્ર સર્વસત્ત્વાનામ્ ।
એકોઽસૌ રસરાજઃ શરીરમજરામરં કુરુતે

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પૂર્વશ્લોકે સૂતલોહાદિકમુક્તં તત્રાધિવ્યાપકાધિકરણસ્ય ક્રમં દર્શયતિ કાષ્ઠૌષધ્ય ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.12-13:1 ॥
કાષ્ઠૌષધ્યઃ કુમારિકાદયઃ નાગે લીયન્તે તન્નાગં વઙ્ગે લીયતે તદ્વઙ્ગમપિ શુલ્બે તામ્રે લીયતે તચ્છુલ્બં તારે લીયતે તત્તારં રૂપ્યં કનકે સુવર્ણે લીયતે તત્કનકં સૂતે પારદે લીયતે ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.12-13:2 ॥
કથં લીયતે વિધાનત એકૈકેન યુક્તં સમુદાયેનાપિ ચ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.12-13:3 ॥
ધાતૂનામ્ અરિવર્ગત્વાન્ મહારસોપરસાનામ્ અપિ યોગમ્ અપિશબ્દાશ્ચ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.12-13:4 ॥
સમુદાયત્વેનોપવર્ણયતિ પરમાત્મનીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.12-13:5 ॥
અસૌ એકો ધાત્વાદ્યન્તર્ભૂતો રસરાજઃ શરીરમજરામરં જરામરણવર્જિતં કુરુતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.12-13:6 ॥
રસૈર્ મહારસોપરસૈર્ અન્તર્ભૂતો રાજતે શોભતે વા પ્રકાશતે ઇતિ રસરાજઃ અથવા રસેષુ મહારસોપરસેષુ અનાદરીભૂતેષુ સત્સુ રાજત ઇતિ વિશેષાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.12-13:7 ॥
તથા ચ સૂત્રં ષષ્ઠીસપ્તમ્યૌ ચાનાદરે ઇતિ અથવા રસાનાં મહારસોપરસધાતૂનાં રાજા તેષુ મુખ્યત્વેનોપદિષ્ટઃ મુખ્યત્વેનાસ્ય ગ્રહણમિત્યુપલક્ષણમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.12-13:8 ॥
અનેનૈવ સર્વસંગ્રહણં જ્ઞાતવ્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.12-13:9 ॥
ઇવેતિ સાદૃશ્યે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.12-13:10 ॥
આત્મનિ બ્રહ્મણિ નિયતં નિશ્ચિતં સર્વસત્ત્વાનાં સકલજીવાનાં લયો ભવતિ લયોઽન્તર્ભાવઃ વા તસ્મિન્સર્વે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.12-13:11 ॥
સત્ત્વા લીના એવ તિષ્ઠન્તીત્યાત્માનઃ તટસ્થસ્વરૂપતૈતલ્લક્ષણદ્વયમ્ ઉક્તમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.12-13:12 ॥
તથા રસરાજેઽપિ દર્શયતિ કાષ્ઠૌષધીધાતુમહારસોપરસાદીનાં લયો જ્ઞેયઃ તટસ્થલક્ષણેન લયસ્ય ક્રમ ઉપદિષ્ટઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.12-13:13 ॥
સ્વરૂપલક્ષણેનૌષધીધાતુમહારસોપરસાદયઃ પૃથક્ત્વેન સ્થિતા અપિ ગુણૈરન્તર્ભૂતા એવ જ્ઞાતવ્યાઃ યતઃ સર્વેષાં ગુણાન્તર્ભૂતઃ સૂતસ્ તતો ઽનન્તગુણ આચાર્યૈર્ ઉપવર્ણિતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.12-13:14 ॥
લયવિશેષાદુભયોઃ સામ્યમિતિ રહસ્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.12-13:15 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.14
અમૃતત્વં હિ ભજન્તે હરમૂર્તૌ યોગિનો યથા લીનાઃ ।
તદ્વત્કવલિતગગને રસરાજે હેમલોહાદ્યાઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સર્વં સમીકર્તુમાહ અમૃતત્વમિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.14:1 ॥
તે સ્વાત્મના આત્મના સહ યોગકર્તૃકા યોગિનો યથા હરમૂર્તૌ મહાદેવશરીરે લીનાઃ સન્તઃ અમૃતત્વં ભજન્તે મુક્તત્વં પ્રાપ્નુવન્તિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.14:2 ॥
મુક્તિઃ કૈવલ્યનિર્વાણશ્રેયોનિઃશ્રેયસામૃતમ્ ઇત્યમરઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.14:3 ॥
તદ્વત્તેનૈવ પ્રકારેણ રસરાજે પારદે કવલિતગગને ગ્રાસીકૃતાભ્રકે સતિ હેમલોહાદ્યા લીનાઃ સન્ત અમૃતત્વં પીયૂષભાવં ભજન્તે અમરીકરણયોગ્યા ભવન્તિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.14:4 ॥
હેમ ચ લોહશ્ચ હેમલોહૌ આદ્યૌ યેષાં વા હેમસંજ્ઞકો લોહ આદ્યો યેષાં તે તથોક્તાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.14:5 ॥
અભ્રકે કવલિતે સતિ ચારણા સ્યાન્નાન્યથેતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.14:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.15
સ્થિરદેહોઽભ્યાસવશાત્પ્રાપ્ય જ્ઞાનં ગુણાષ્ટકોપેતમ્ ।
પ્રાપ્નોતિ બ્રહ્મપદં ન પુનર્ભવાવાસદુઃખેન

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અધુના સ્થિરદેહસ્ય ફલં વ્યનક્તિ સ્થિરેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.15:1 ॥
પૂર્વોક્તસ્યૈવ રસરાજસ્યાભ્યાસાત્ સેવનાદ્ધેતોઃ સ્થિરદેહઃ પુમાન્ બ્રહ્મપદં પ્રાપ્નોતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.15:2 ॥
બ્રહ્મપદં પરમાનન્દસ્વરૂપમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.15:3 ॥
કિંકૃત્વા જ્ઞાનં પ્રાપ્ય ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.15:4 ॥
કીદૃશં જ્ઞાનં ગુણાષ્ટકોપેતમ્ અણિમાદ્યષ્ટસિદ્ધ્યુપેતમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.15:5 ॥
કથં બ્રહ્મપદં પ્રાપ્નોતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.15:6 ॥
યથા પુનરપ્રથમં ભવાવાસદુઃખે સંસારનિવાસનતાપત્રયાત્મકકષ્ટે ન પતતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.15:7 ॥
જ્ઞાનં પ્રાપ્ય બ્રહ્મપદં પ્રાપ્નોતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.15:8 ॥
કથમ્ ઋતે જ્ઞાનાન્ન મુક્તિરિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.15:9 ॥
અન્યચ્ચ કિં મોક્ષતરોર્બીજં સમ્યગ્જ્ઞાનં ક્રિયાસહિતમ્ ઇતિ પ્રશ્નોત્તરરત્નમાલાયામ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.15:10 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.16
એકાંશેન જગન્તિ ચ વિષ્ટભ્યાવસ્થિતં પરં જ્યોતિઃ ।
પાદૈસ્ત્રિભિસ્તદમૃતં સુલભં ન વિરક્તિમાત્રેણ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
જ્ઞાનગમ્યં બ્રહ્મોપવર્ણયત્યેકાંશેનેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.16:1 ॥
કિંવિશિષ્ટં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ પ્રકાશસ્વરૂપં તત્પરં જ્યોતિર્ જગન્તિ સંસારાણિ સ્વર્ગમૃત્યુપાતાલાદીનિ વિષ્ટભ્ય વ્યાપ્ય સ્થિતં કેન એકાંશેન અનેકબ્રહ્માણ્ડનાયકત્વાત્ એકૈકસ્મિન્ બ્રહ્માણ્ડે બહૂનિ સંસારાણિ વર્તન્તે અત એકાંશેનેત્યુક્તં પુનસ્ તત્પરં જ્યોતીરૂપમ્ અમૃતં ત્રિભિઃ પાદૈર્ અભ્યાસસ્થિરદેહજ્ઞાનસંજ્ઞકૈઃ સુલભં સુખેન લભ્યમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.16:2 ॥
પ્રથમમ્ અભ્યાસોઽમૃતસુલભત્વે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.16:3 ॥
હેતુરેકઃ સ્થિરદેહશ્ ચ દ્વિતીયો હેતુર્ જ્ઞાનં તૃતીયહેતુર્મોક્ષે યથાવાક્યં ન વિરક્તિમાત્રમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.16:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.17
ન હિ દેહેન કથંચિદ્ વ્યાધિજરામરણદુઃખવિધુરેણ ।
ક્ષણભઙ્ગુરેણ સૂક્ષ્મં તદ્બ્રહ્મોપાસિતું શક્યમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પૂર્વાપરાભ્યામભ્યાસજ્ઞાનાભ્યાં સ્થિરદેહો હેતુર્ગરીયાનિતિ સૂચયન્નાહ નેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.17:1 ॥
ઉભયોઃ સાધકત્વાત્ તાદૃશદેહવ્યતિરિક્તં કથંચિદપિ કિંચિન્ ન સિધ્યતીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.17:2 ॥
કિંવિશિષ્ટેન વ્યાધિજરામરણદુઃખવિધુરેણ વ્યાધિરામયઃ જરા પાલિત્યં મરણં પ્રાણત્યાગઃ દુઃખં મોહશોકાદિકમ્ એતૈર્ વિધુરં તાડિતં વ્યધ તાડને ઇત્યસ્ય ઘાતો રૂપં વિધુરમ્ ઉરપ્રત્યયાન્તમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.17:3 ॥
પુનઃ કિંવિશિષ્ટેન ક્ષણભઙ્ગુરેણ ક્ષણવિનાશિના દેહેન તદ્બ્રહ્મ ચિદ્ઘનાનન્દસ્વરૂપમ્ ઉપાસિતું સેવિતું કથં કેન પ્રકારેણ શક્યં કુતો યતઃ સૂક્ષ્મમ્ ઇન્દ્રિયાગ્રાહ્યત્વાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.17:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.18
નામાપિ યોગસિદ્ધેઃ કો ગૃહ્ણીયાદ્વિના શરીરેણ ।
યદ્યોગગમ્યમમલં મનસોઽપિ ન ગોચરં તત્ત્વમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
સર્વોપાયેન શરીરં સ્થિરં કાર્યમ્ ઇત્યાહ નામેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.18:1 ॥
દેહસિદ્ધેઃ શરીરવિભૂતેઃ નામાપ્યભિધાનમપિ કો ગૃહ્ણીયાન્ન કો ઽપીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.18:2 ॥
કેન વિના શરીરેણ શરીરમન્તરેણ સિદ્ધિરસ્તુ પરં તન્નામ કેનાપિ ન ગૃહ્યતે શરીરનામગ્રહણમિતિ તાત્પર્યાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.18:3 ॥
અનશ્વરં શરીરં ભવતુ ચેત્ તદ્ અમલં નિરઞ્જનં તત્ત્વં બ્રહ્માવશ્યં પ્રાપ્યતે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.18:4 ॥
તત્તત્ત્વં મનસોઽપિ ન ગોચરં ચિત્તેનાપિ ન ગમ્યમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.18:5 ॥
તર્હિ કેન ગમ્યમ્ ઉભયોર્ મેલનમ્ એકીકરણં યોગસ્તેનૈવ પ્રકૃતિપુરુષયોર્ એકીકરણેનેત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.18:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.19
યજ્ઞાદ્દાનાત્તપસો વેદાધ્યયનાદ્દમાત્સદાચારાત્ ।
અત્યન્તં શ્રેયઃ કિલ યોગવશાદાત્મસંવિત્તિઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અધુના યોગસ્ય સર્વકર્મભ્ય ઉત્કૃષ્ટત્વં દર્શયતિ યજ્ઞાદ્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.19:1 ॥
અત્યન્તં શ્રેય ઇતિ અધિકતરકલ્યાણં સર્વોપદ્રવનિવારણાત્મકં ભવેદ્ ઇત્યધ્યાહારઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.19:2 ॥
કુતઃ યજ્ઞાદશ્વમેધાદેઃ ન કેવલં યજ્ઞાત્ પુનર્દાનાત્ ધનસ્યાર્પણાત્ પાત્રેષુ પુનસ્તપસઃ કૃચ્છ્રાતિકૃચ્છ્રચાન્દ્રાયપસંચાગ્નિતપનાદેઃ પુનર્વેદાધ્યયનાત્ વેદાનામ્ ઋગ્યજુઃસામાથર્વણાં અધ્યયનં પાઠાક્રમસ્તતઃ પુનર્દમાત્ વેદાન્તાનુસારેણ દમસ્તાવત્ બાહ્યેન્દ્રિયાણાં તદ્વ્યતિરિક્તવિષયેભ્યો મનસા નિર્વર્તનં તદ્વ્યતિરિક્તં શ્રવણાદિવ્યતિરિક્તં તતઃ પુનઃ સદાચારાત્ બ્રાહ્મમુહૂર્તમ્ આરભ્ય પ્રાતઃસંગવમધ્યાહ્નાપરાહ્ણસાયાહ્નાદિષુ શયનપર્યન્તં વેદબોધિતો વિધિઃ સદાચારસ્તત ઇતિ સમુદાયઃ શ્રેયસ્કરો નાત્મસંવિત્તિકરઃ પુનરાત્મસંવિત્તિઃ બ્રહ્મવેદનં યોગવશાદેવ સ્યાત્ યોગઃ પૂર્વમુક્તઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.19:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.20
ગલિતાનલ્પવિકલ્પસર્વાર્થવિવર્જિતશ્ ચિદાનન્દઃ ।
સ્ફુરિતોઽપ્યસ્ફુરિતતનોઃ કરોતિ કિં જન્તુવર્ગસ્ય

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
યસ્ય જીવસ્ય યોગવશાત્સંવિત્તિર્જાતા સ કીદૃશ ઇત્યાહ ગલિતેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.20:1 ॥
ગલિતાનલ્પવિકલ્પ ઇતિ ગલિતો દૂરીભૂતો ઽનલ્પો બહુતરો વિકલ્પો મિથ્યાજ્ઞાનં યસ્ય ઈદૃક્ સ્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.20:2 ॥
પુનઃ કીદૃક્ સર્વાર્થવિવર્જિતઃ સર્વે ચ તે અર્થાશ્ચ તૈર્ વિવર્જિતાઃ સમ્યગ્રહિતો ભવતિ કાર્યાણાં સ્મરણકરણયોરભાવ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.20:3 ॥
પુનઃ કથંભૂતઃ ચિદાનન્દશ્ ચિદા પ્રકાશેન આનન્દઃ સુખસમ્પત્તિર્ યસ્ય સ તથોક્તઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.20:4 ॥
પ્રકાશહેતુના આનન્દતા ભવેત્ જડહેતુના તદ્વિપર્યયઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.20:5 ॥
ઈદૃક્ સઃ સ્ફુરિતોઽપિ પ્રકાશમાનોઽપિ અસ્ફુરિતતનોર્જન્તુવર્ગસ્ય અપ્રકાશશરીરસ્ય જીવસમૂહસ્ય કિં કરોતિ પૃચ્છાં કરોતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.20:6 ॥
કિમિતિ પૃચ્છાજુગુપ્સયોઃ ઇતિ પ્રસાદઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.20:7 ॥
પૃચ્છતિ ચ હસતિ ચ રોદિતિ પ્રમત્તવન્ માનવોઽપિ તલ્લીન ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.20:8 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.21
ભ્રૂયુગમધ્યગતં યચ્છિખિવિદ્યુન્નિર્મલં જગદ્ભાસિ ।
કેષાંચિત્ પુણ્યકૃતામ્ ઉન્મીલતિ ચિન્મયં જ્યોતિઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
આત્મસંવિત્તેર્ વિરલત્વં સૂચયન્ન્ આહ ભ્રૂયુગેત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.21:1 ॥
યત્ ભ્રૂયુગમધ્યગતં ભ્રૂદ્વયાન્તર્ગતં સત્ પ્રકાશતે તત્ર દૃષ્ટિં નિધાય યોગિનઃ પશ્યન્તિ ખેચર્યા મુદ્રયા હઠપ્રદીપિકાયાં પદ્યમ્ ।
કપાલકુહરે જિહ્વા પ્રવિષ્ટા વિપરીતગા ।
ભ્રુવોર્ અન્તર્ગતા દૃષ્ટિર્મુદ્રા ભવતિ ખેચરી ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.21:2 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.21:3 ॥
પુનઃ શિખિવિદ્યુત્સુ વહ્નિસૌદામિનીષુ નિર્મલં સત્ યત્પ્રકાશતે પુનર્યત્ જગદ્ભાસિ જગત્ સંસારં પ્રકાશતે તત્ ચિન્મયં પ્રકાશપ્રચુરં જ્યોતિઃ કેષાંચિત્ પુણ્યકૃતાં સુવિહિતકર્મકર્ત્ઃણામ્ ઉન્મીલતિ પ્રાદુર્ભવતિ ન તુ સર્વેષાં યતો નિર્મલં પ્રકાશં ધ્યાત્વા વિપુલપુણ્યેન નિર્મલત્વાય જાયતે અતઃ પ્રકાશો યુક્તઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.21:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.22
પરમાનન્દૈકમયં પરમં જ્યોતિઃસ્વભાવમવિકલ્પમ્ ।
વિગલિતસર્વક્લેશં જ્ઞેયં શાન્તં સ્વયંસંવેદ્યમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પૂર્વવર્ણિતં ચિન્મયં વિશેષયન્નાહ પરમાનન્દૈકમયમ્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.22:1 ॥
તદ્બ્રહ્મ ઈદૃશં જ્ઞેયં પરમાનન્દૈકમયમિતિ પરમ ઉત્કૃષ્ટો ઽસાવ્ આનન્દઃ પરમાનન્દઃ સ એવ એકો ઽદ્વિતીયસ્ તાત્પ્રાચુર્યં યસ્મિંસ્ તથોક્તં પુનઃ કિંવિશિષ્ટં પરમં જ્યોતિઃસ્વભાવં પરમં યજ્જ્યોતિઃ તત્સ્વભાવઃ સ્વરૂપં યસ્ય તદ્ અશરીરત્વાત્સ્વપ્રકાશિત્વાચ્ચ પુનઃ અવિકલ્પં મિથ્યાજ્ઞાનશૂન્યં પુનર્વિગલિતસર્વક્લેશં વિગલિતા વિશેષેણ દૂરીકૃતાઃ સર્વક્લેશાઃ દુઃખાનિ યસ્માત્ તત્ સ્વરૂપત્વાત્ પુનઃ શાન્તં શમમયં પુનઃ સ્વયંવેદ્યમ્ અન્યેન વેદિતુમ્ અશક્યમ્ આત્મનૈવ વેદ્યં તસ્માન્નાપરોઽસ્તીતિ ભાવાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.22:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.23
તસ્મિન્નાધાય મનઃ સ્ફુરદખિલં જગત્પશ્યન્ ।
ઉત્સન્નકર્મબન્ધો બ્રહ્મત્વમિહૈવ ચાપ્નોતિ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
જ્ઞેયોપદેશમાહ તસ્મિન્નિત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.23:1 ॥
તસ્મિન્નાધાયેતિ પૂર્વનિરૂપિતે તસ્મિન્નેવાત્મનિ મન આધાય સંસ્થાપ્ય પુમાન્ ઉત્સન્નકર્મબન્ધો ભવેત્ ત્યક્તકર્મપાશઃ સ્યાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.23:2 ॥
સ ઇહૈવ જન્મનિ બ્રહ્મત્વં પ્રાપ્નોતીતિ વિશેષઃ બ્રહ્મવિદ્ બ્રહ્મૈવ ભવતિ ઇતિ શ્રુતેઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.23:3 ॥
સ પુમાન્ મન આદધાતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.23:4 ॥
કિં કુર્વન્ સન્ અખિલં જગત્ સર્વસંસારં ચિન્મયં પ્રકાશસ્વરૂપં ચિદ્વિકારં પશ્યન્ અવલોકમાનો મનશ્ચક્ષુષા કિંવિશિષ્ટં જગત્ સ્ફુરત્ અધ્યારોપાપદેશેન દેદીપ્યમાનમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.23:5 ॥
તથા ચ ભગવદ્વચનમ્ ।
કર્મણ્યકર્મ યઃ પશ્યેદકર્મણિ ચ કર્મ યઃ ।
સ બુદ્ધિમાન્મનુષ્યેષુ સ યુક્તઃ કૃત્સ્નકર્મકૃત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.23:6 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.23:7 ॥
હે પાર્થ સ પુમાન્ મનુષ્યેષુ બુદ્ધિમાન્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.23:8 ॥
અનેન સામાન્યત્વમુક્તમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.23:9 ॥
વિશેષશ્ચ યથા રજ્જૌ સર્પભ્રમો યથા શુક્તૌ રજતજ્ઞાનં યથા ગન્ધર્વનગરં યથા મરુસ્થલે વારિ તથૈવ સંસારો નાસીત્ નાસ્તિ ન ભવિષ્યતીતિ અદ્વૈતવાદાન્મિથ્યૈવ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.23:10 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.24
અસ્તં હિ યાન્તિ વિષયાઃ પ્રાણાન્તઃકરણસંયોગાત્ ।
સ્ફુરણં નેન્દ્રિયતમસાં નાતઃ સ્ફુરતશ્ચ દુઃખસુખે

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ઉત્સન્નકર્મબન્ધસ્ય વિષયા અસ્તં યાન્તિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.24:1 ॥
પ્રાણાન્તઃકરણસંયોગાત્ ન ઇન્દ્રિયાણાં સ્ફુરણં ભવેત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.24:2 ॥
તથા ચ ન્યાયશાસ્ત્રે આત્મા મનસા સંયુજ્યતે મન ઇન્દ્રિયેણ ઇન્દ્રિયમર્થેનેતીન્દ્રિયાણાં વસ્તુપ્રાપ્યપ્રકાશકારિત્વનિયમાદ્ ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.24:3 ॥
અતો હેતોશ્ચ દુઃખસુખે ન સ્ફુરતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.24:4 ॥
આત્મનઃ પ્રકાશાત્ પ્રાણાન્તઃકરણાનાં પ્રકાશઃ પ્રાણાન્તઃકરણાનિ તમેવ પ્રકાશં પ્રાપ્યેન્દ્રિયાણિ પ્રકાશયન્તિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.24:5 ॥
અત ઉભયોઃ પરપ્રકાશઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.24:6 ॥
તદ્વદ્ ગહનતમ અગ્રાહ્યમન્ધકારં ચિદ્ભિન્નં પ્રકાશેન પ્રકાશિતં સ્યાદિતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.24:7 ॥
અભાવપદાર્થત્વાદ્ ઇન્દ્રિયતમસોર્જડત્વાત્ સામ્યમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.24:8 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.25
રાગદ્વેષવિમુક્તાઃ સત્યાચારા નરા મૃષારહિતાઃ ।
સર્વત્ર નિર્વિશેષા ભવન્તિ ચિદ્બ્રહ્મસંસ્પર્શાત્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અધુના અન્તઃકરણાનાં પ્રવૃત્તિં દર્શયતિ રાગેત્યાદિ ચિદ્બ્રહ્મસંસ્પર્શાદિતિ ચિદ્બ્રહ્મણિ પ્રકાશસ્વરૂપે આત્મનિ યઃ સ્પર્શઃ તન્નિષ્ઠા તતો હેતોઃ પુરુષા રાગદ્વેષવિયુક્તાઃ સ્નેહશત્રુત્વવિરહિતાઃ સ્યુઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.25:1 ॥
પુનઃ સત્યઃ આચારઃ પ્રવૃત્તિધર્મો યેષાં તે પુનર્મૃષારહિતાઃ અત્યાચારાદ્યસત્યવર્જિતા ઇત્યર્થઃ પુનઃ સર્વત્ર નિર્વિશેષાઃ સર્વસ્મિન્ માનાપમાનયોઃ સમાઃ તથા ચ ભગવદ્વચનમ્ ।
સમઃ શત્રૌ ચ મિત્રે ચ તથા માનાપમાનયોઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.25:2 ॥
ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.25:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.26
તિષ્ઠન્ત્યણિમાદિયુતા વિલસદ્દેહા મુદા સદાનન્દાઃ ।
યે બ્રહ્મભાવમમૃતં સમ્પ્રાપ્તાશ્ચૈવ કૃતકૃત્યાઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
આત્મનિ સ્પર્શત્વમુક્તિપ્રાપ્તિં દર્શયન્નાહ તિષ્ઠન્તીત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.26:1 ॥
યે બ્રહ્મભાવમમૃતં મુક્તિસારૂપ્યત્વં પ્રાપ્તાસ્તે કૃતકૃત્યાઃ કૃતસર્વકાર્યાઃ પૂર્ણતાં પ્રાપ્તા ઇત્યર્થઃ પુનસ્તે અણિમાદિયુતા અણિમાદિભિર્યુતા ઇહ જગતિ તિષ્ઠન્તીતિ અણિમાદયો યથા ।
અણિમા મહિમા ચાથ લઘિમા ગરિમા તથા ।
પ્રાપ્તિઃ પ્રાકામ્યમીશિત્વં વશિત્વં ચાષ્ટભૂતયઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.26:2 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.26:3 ॥
પુનર્વિલસદ્દેહાઃ તેજઃપ્રાયશરીરાઃ પુનઃ સદાનન્દાઃ કેન મુદા હર્ષેણ સદા સર્વસ્મિન્કાલે આનન્દો યેષાં તે તથોક્તાઃ પરમાનન્દે મગ્નત્વાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.26:4 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.27
આયતનં વિદ્યાનાં મૂલં ધર્માર્થકામમોક્ષાણામ્ ।
શ્રેયઃ પરં કિમન્યત્ શરીરમજરામરં વિહાયૈકમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
શરીરમૂલં સર્વે જ્ઞાતવ્યમિત્યાહાયતનમ્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.27:1 ॥
એકમ્ અજરામરં જરામરણવર્જિતં શરીરં વિહાય ત્યક્ત્વા અન્યત્ પરમુત્કૃષ્ટં શ્રેયઃ કલ્યાણસ્વરૂપં કિં ન કિમ્ અપીત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.27:2 ॥
કિંવિશિષ્ટં શરીરમ્ આયતનં વિદ્યાનાં વ્યાકરણાદિચતુર્દશસંખ્યાકાઙ્ગાનાં નિવાસસ્થાનં પુનઃ કિંવિશિષ્ટં મૂલં ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં ચતુર્ણાં પદાર્થાનાં મૂલં હેતુઃ ધર્માદયશ્ ચત્વારઃ પ્રતીતા એવ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.27:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.28
પ્રમાણતોઽપિ પ્રત્યક્ષાદ્યો ન જાનાતિ સૂતકમ્ ।
અદૃષ્ટવિગ્રહં દેવં કથં જ્ઞાસ્યતિ ચિન્મયમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
આત્મનો ઽવેક્ષયા સૂતે સુગમત્વં સૂચયન્નાહ પ્રમાણત ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.28:1 ॥
યઃ પુરુષઃ સૂતકં રસેન્દ્રં ન જાનાતિ કુતઃ પ્રમાણતઃ પ્રમાકરણં પ્રમાણં પ્રમિતિસાધનં વા તતઃ કિમ્ભૂતાત્ પ્રમાણતઃ પ્રત્યક્ષાચ્ ચક્ષુરિન્દ્રિયગ્રાહ્યરૂપાત્ સ પુમાન્ ચિન્મયમ્ અતિસૂક્ષ્મમ્ આત્માનં કથં જ્ઞાસ્યતિ ન કથમ્ અપીત્યર્થઃ ઇન્દ્રિયાગોચરત્વાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.28:2 ॥
કિંવિશિષ્ટમ્ અનાદિવિગ્રહમ્ આદિશ્ચ વિગ્રહં ચ આદિવિગ્રહે તે ન વિદ્યેતે યત્ર સઃ તં ઉત્પત્તિશરીરયોરભાવાત્ સ્થૂલજ્ઞાનાભાવ ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.28:3 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.29-30
યજ્જરયા જર્જરિતં કાસશ્વાસાદિદુઃખવશમાપ્તમ્ ।
યોગ્યં તન્ન સમાધૌ પ્રતિહતબુદ્ધીન્દ્રિયપ્રસરમ્

બાલઃ ષોડશવર્ષો વિષયરસાસ્વાદલમ્પટઃ પરતઃ ।
જાતવિવેકો વૃદ્ધો મર્ત્યઃ કથમાપ્નુયાન્મુક્તિમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
શરીરસ્ય વયોવિભાગેનાસ્થિરત્વં દર્શયન્નાહ બાલ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.29-30:1 ॥
ષોડશવર્ષ ઇતિ ષોડશ વર્ષાણિ યસ્ય વયસિ સ ષોડશાબ્દો બાલ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.29-30:2 ॥
ગ્રન્થાન્તરે બાલત્વેઽપિ વયોભેદા વર્તન્તે ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.29-30:3 ॥
યથા પદ્યમ્ ।
આ પઞ્ચમાચ્ચ કૌમારઃ પૌગણ્ડો નવહાયનઃ ।
આ ષોડશાચ્ચ કિશોરો યૌવનં ચ તતઃ પરમ્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.29-30:4 ॥
ઇતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.29-30:5 ॥
બાલો વસ્તુજ્ઞાને અશક્તઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.29-30:6 ॥
પુનઃ ષોડશવર્ષેભ્યઃ પરઃ વિષયરસાસ્વાદલમ્પટો ભવતિ વિષયાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધા રસાઃ શૃઙ્ગારહાસ્યકરુણરૌદ્રવીરભયાનકબીભત્સાદ્ભુતશાન્તાઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.29-30:7 ॥
કેચિત્ શાન્તં રસં ન બ્રુવન્તિ નિર્વિકારત્વાત્ એતેષામ્ આસ્વાદઃ સ્વાદસ્ તત્ર લમ્પટો વ્યાસક્તઃ અથ વા વિષયાનન્તરં સ્નેહસ્તત્રેતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.29-30:8 ॥
અતઃ પરતો જાતવિવેકો ભવતિ ઉત્પન્નવિચારો ભવતિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.29-30:9 ॥
તદા વૃદ્ધોઽક્ષમઃ પરં મનુષ્યઃ મુક્તિં કૈવલ્યં કથમ્ આપ્નુયાત્ ન કથમપીત્યર્થો વયસ્યુપપ્લવભાવાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.29-30:10 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.31
અસ્મિન્ન્ એવ શરીરે યેષાં પરમાત્મનો ન સંવેદઃ ।
દેહત્યાગાદૂર્ધ્વં તેષાં તદ્બ્રહ્મ દૂરતરમ્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
પૂર્વપદ્યાભિપ્રાયં વિચાર્ય મુક્તિપ્રાપ્તૌ પ્રશઙ્કિતઃ પ્રાહાસ્મિન્ન્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.31:1 ॥
અસ્મિન્ શરીરે વર્તમાને ક્ષેત્રરૂપે યેષાં પુંસામ્ આત્મસંવેદો ન જાતઃ બ્રહ્મજ્ઞાનં ન જાતં તેષાં પુંસામેવ દેહત્યાગાદ્ ઊર્ધ્વં શરીરોત્સર્ગતઃ પશ્ચાત્ તદ્બ્રહ્મ દૂરતરં દૂરાદ્દૂરતરમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.31:2 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.32
બ્રહ્માદયો યજન્તે યસ્મિન્ દિવ્યાં તનું સમાશ્રિત્ય ।
જીવન્મુક્તાશ્ચાન્યે કલ્પાન્તસ્થાયિનો મુનયઃ

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
અધુના પૂર્વમતં દ્રઢયતિ બ્રહ્માદય ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.32:1 ॥
યસ્મિન્ બ્રહ્માદયો વિષ્ણુરુદ્રેન્દ્રાદયો બ્રહ્મવિદો યજન્તે સંગતિં કુર્વન્તિ સમાપ્નુવન્તીત્યર્થઃ યજ દેવપૂજાસંગતિકરણદાનેષુ અત્ર સંગતિકરણમ્ અર્થો દર્શિતઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.32:2 ॥
કિં કૃત્વા પ્રાપ્નુવન્તિ દિવ્યાં તનું પરમાં સમાશ્રિત્ય સમ્પ્રાપ્ય તેભ્યો બ્રહ્માદિભ્યો ઽપ્યન્યે અપરે મુનયો નારદાદયો જીવન્મુક્તા યજન્તે સંગતિં કુર્વન્તિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.32:3 ॥
તે ઽપિ કિંવિશિષ્ટાઃ કલ્પાન્તસ્થાયિનઃ પ્રલયાન્તેઽપિ તિષ્ઠન્તીતિ ભાવઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.32:4 ॥
બ્રહ્માદયસ્ તિષ્ઠન્ત એવ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.32:5 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.33
તસ્માજ્જીવન્મુક્તિં સમીહમાનેન યોગિના પ્રથમમ્ ।
દિવ્યા તનુર્વિધેયા હરગૌરીસૃષ્ટિસંયોગાત્

*ચોમ્મ્. મુગ્ધાવબોધિની:
ઇતિ બહુધા વિચાર્યેષ્ટવસ્તુસ્તુતિમ્ આહ તસ્માદ્ ઇત્યાદિ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.33:1 ॥
યતો બ્રહ્માદયો જીવન્મુક્તાશ્ ચાન્યે દિવ્યાં તનું વિધાય મુક્તિં પ્રાપ્તાસ્ તસ્માદ્ધેતોર્ યોગિના યોગયુક્તેન પ્રથમં દિવ્યા તનુર્ વિધેયા દૃઢશરીરં કાર્યમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.33:2 ॥
કિંવિશિષ્ટેન યોગિના જીવન્મુક્તિં સમીહમાનેન યોગિના દિવ્યા તનુર્ વિધેયા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.33:3 ॥
કુતઃ હરગૌરીસૃષ્ટિસંયોગાત્ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.33:4 ॥
ઉમેશ્વરસૃષ્ટો રસેન્દ્રસ્ તસ્ય સેવનાદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.33:5 ॥
દૃઢશરીરેણ વાઞ્છિતં સાધ્યતે ન ત્વ્ અન્યથા ॥ ગ્ર્હ્ત્ચ્મ્_1.33:6 ॥
સ્તર્ત્ ગ્ર્હ્ત્ 1.34
તસ્યાપિ સાધનવિધૌ સુધિયા પ્રતિકર્મનિર્મલાઃ પ્રથમમ્ ।
અષ્ટાદશસંસ્કારા વિજ્ઞાતવ્યાઃ પ્રયત્નેન