Ramayana · Chapter 4.029

guhāṃ praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ
varṣarātroṣito rāmaḥ kāmaśokābhipīḍitaḥ

pāṇḍuraṃ gaganaṃ dṛṣṭvā vimalaṃ candramaṇḍalam
śāradīṃ rajanīṃ caiva dṛṣṭvā jyotsnānulepanām

kāmavṛttaṃ ca sugrīvaṃ naṣṭāṃ ca janakātmajām
buddhvā kālam atītaṃ ca mumoha paramāturaḥ

sa tu saṃjñām upāgamya muhūrtān matimān punaḥ
manaḥsthām api vaidehīṃ cintayām āsa rāghavaḥ

āsīnaḥ parvatasyāgre hemadhātuvibhūṣite
śāradaṃ gaganaṃ dṛṣṭva jagāma manasā priyām

dṛṣṭvā ca vimalaṃ vyoma gatavidyudbalāhakam
sārasāravasaṃghuṣṭaṃ vilalāpārtayā girā

sārasāravasaṃnādaiḥ sārasāravanādinī
yāśrame ramate bālā sādya me ramate katham

puṣpitāṃś cāsanān dṛṣṭvā kāñcanān iva nirmalān
kathaṃ sa ramate bālā paśyantī mām apaśyatī

yā purā kalahaṃsānāṃ svareṇa kalabhāṣiṇī
budhyate cārusarvāṅgī sādya me budhyate katham

niḥsvanaṃ cakravākānāṃ niśamya sahacāriṇām
puṇḍarīkaviśālākṣī katham eṣā bhaviṣyati

sarāṃsi sarito vāpīḥ kānanāni vanāni ca
tāṃ vinā mṛgaśāvākṣīṃ caran nādya sukhaṃ labhe

api tāṃ madviyogāc ca saukumāryāc ca bhāminīm
na dūraṃ pīḍayet kāmaḥ śaradguṇanirantaraḥ

evamādi naraśreṣṭho vilalāpa nṛpātmajaḥ
vihaṃga iva sāraṅgaḥ salilaṃ tridaśeśvarāt

tataś cañcūrya ramyeṣu phalārthī girisānuṣu
dadarśa paryupāvṛtto lakṣmīvāṃl lakṣmaṇo 'grajam

taṃ cintayā duḥsahayā parītaṃ visaṃjñam ekaṃ vijane manasvī
bhrātur viṣādāt paritāpadīnaḥ samīkṣya saumitrir uvāca rāmam

kim ārya kāmasya vaśaṃgatena kim ātmapauruṣyaparābhavena
ayaṃ sadā saṃhṛiyate samādhiḥ kim atra yogena nivartitena

kriyābhiyogaṃ manasaḥ prasādaṃ samādhiyogānugataṃ ca kālam
sahāyasāmarthyam adīnasattva svakarmahetuṃ ca kuruṣva hetum

na jānakī mānavavaṃśanātha tvayā sanāthā sulabhā pareṇa
na cāgnicūḍāṃ jvalitām upetya na dahyate vīravarārha kaś cit

salakṣmaṇaṃ lakṣmaṇam apradhṛṣyaṃ svabhāvajaṃ vākyam uvāca rāmaḥ
hitaṃ ca pathyaṃ ca nayaprasaktaṃ sasāmadharmārthasamāhitaṃ ca

niḥsaṃśayaṃ kāryam avekṣitavyaṃ kriyāviśeṣo hy anuvartitavyaḥ
nanu pravṛttasya durāsadasya kumārakāryasya phalaṃ na cintyam

atha padmapalāśākṣīṃ maithilīm anucintayan
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā

tarpayitvā sahasrākṣaḥ salilena vasuṃdharām
nirvartayitvā sasyāni kṛtakarmā vyavasthitaḥ

snigdhagambhīranirghoṣāḥ śailadrumapurogamāḥ
visṛjya salilaṃ meghāḥ pariśrāntā nṛpātmaja

nīlotpaladalaśyāmaḥ śyāmīkṛtvā diśo daśa
vimadā iva mātaṅgāḥ śāntavegāḥ payodharāḥ

jalagarbhā mahāvegāḥ kuṭajārjunagandhinaḥ
caritvā viratāḥ saumya vṛṣṭivātāḥ samudyatāḥ

ghanānāṃ vāraṇānāṃ ca mayūrāṇāṃ ca lakṣmaṇa
nādaḥ prasravaṇānāṃ ca praśāntaḥ sahasānagha

abhivṛṣṭā mahāmeghair nirmalāś citrasānavaḥ
anuliptā ivābhānti girayaś candraraśmibhiḥ

darśayanti śarannadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ
navasaṃgamasavrīḍā jaghanānīva yoṣitaḥ

prasannasalilāḥ saumya kurarībhir vināditāḥ
cakravākagaṇākīrṇā vibhānti salilāśayāḥ

anyonyabaddhavairāṇāṃ jigīṣūṇāṃ nṛpātmaja
udyogasamayaḥ saumya pārthivānām upasthitaḥ

iyaṃ sā prathamā yātrā pārthivānāṃ nṛpātmaja
na ca paśyāmi sugrīvam udyogaṃ vā tathāvidham

catvāro vārṣikā māsā gatā varṣaśatopamāḥ
mama śokābhitaptasya saumya sītām apaśyataḥ

priyāvihīne duḥkhārte hṛtarājye vivāsite
kṛpāṃ na kurute rājā sugrīvo mayi lakṣmaṇa

anātho hṛtarājyo 'yaṃ rāvaṇena ca dharṣitaḥ
dīno dūragṛhaḥ kāmī māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ

ity etaiḥ kāraṇaiḥ saumya sugrīvasya durātmanaḥ
ahaṃ vānararājasya paribhūtaḥ paraṃtapa

sa kālaṃ parisaṃkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇe
kṛtārthaḥ samayaṃ kṛtvā durmatir nāvabudhyate

tvaṃ praviśya ca kiṣkindhāṃ brūhi vānarapuṃgavam
mūrkhaṃ grāmya sukhe saktaṃ sugrīvaṃ vacanān mama

arthinām upapannānāṃ pūrvaṃ cāpy upakāriṇām
āśāṃ saṃśrutya yo hanti sa loke puruṣādhamaḥ

śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ yo hi vākyam udīritam
satyena parigṛhṇāti sa vīraḥ puruṣottamaḥ

kṛtārthā hy akṛtārthānāṃ mitrāṇāṃ na bhavanti ye
tān mṛtān api kravyādaḥ kṛtaghnān nopabhuñjate

nūnaṃ kāñcanapṛṣṭhasya vikṛṣṭasya mayā raṇe
draṣṭum icchanti cāpasya rūpaṃ vidyudgaṇopamam

ghoraṃ jyātalanirghoṣaṃ kruddhasya mama saṃyuge
nirghoṣam iva vajrasya punaḥ saṃśrotum icchati

kāmam evaṃgate 'py asya parijñāte parākrame
tvatsahāyasya me vīra na cintā syān nṛpātmaja

yadartham ayam ārambhaḥ kṛtaḥ parapuraṃjaya
samayaṃ nābhijānāti kṛtārthaḥ plavageśvaraḥ

varṣāsamayakālaṃ tu pratijñāya harīśvaraḥ
vyatītāṃś caturo māsān viharan nāvabudhyate

sāmātyapariṣat krīḍan pānam evopasevate
śokadīneṣu nāsmāsu sugrīvaḥ kurute dayām

ucyatāṃ gaccha sugrīvas tvayā vatsa mahābala
mama roṣasya yadrūpaṃ brūyāś cainam idaṃ vacaḥ

na ca saṃkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ
samaye tiṣṭha sugrīvamā vālipatham anvagāḥ

eka eva raṇe vālī śareṇa nihato mayā
tvāṃ tu satyād atikrāntaṃ haniṣyāmi sabāndhavam

tad evaṃ vihite kārye yad dhitaṃ puruṣarṣabha
tat tad brūhi naraśreṣṭha tvara kālavyatikramaḥ

kuruṣva satyaṃ mayi vānareśvara pratiśrutaṃ dharmam avekṣya śāśvatam
mā vālinaṃ pretya gato yamakṣayaṃ tvam adya paśyer mama coditaiḥ śaraiḥ

sa pūrvajaṃ tīvravivṛddhakopaṃ lālapyamānaṃ prasamīkṣya dīnam
cakāra tīvrāṃ matim ugratejā harīśvaramānavavaṃśanāthaḥ