રામાયણ · અધ્યાય 4.029

ગુહાં પ્રવિષ્ટે સુગ્રીવે વિમુક્તે ગગને ઘનૈઃ
વર્ષરાત્રોષિતો રામઃ કામશોકાભિપીડિતઃ

પાણ્ડુરં ગગનં દૃષ્ટ્વા વિમલં ચન્દ્રમણ્ડલમ્
શારદીં રજનીં ચૈવ દૃષ્ટ્વા જ્યોત્સ્નાનુલેપનામ્

કામવૃત્તં ચ સુગ્રીવં નષ્ટાં ચ જનકાત્મજામ્
બુદ્ધ્વા કાલમ્ અતીતં ચ મુમોહ પરમાતુરઃ

સ તુ સંજ્ઞામ્ ઉપાગમ્ય મુહૂર્તાન્ મતિમાન્ પુનઃ
મનઃસ્થામ્ અપિ વૈદેહીં ચિન્તયામ્ આસ રાઘવઃ

આસીનઃ પર્વતસ્યાગ્રે હેમધાતુવિભૂષિતે
શારદં ગગનં દૃષ્ટ્વ જગામ મનસા પ્રિયામ્

દૃષ્ટ્વા ચ વિમલં વ્યોમ ગતવિદ્યુદ્બલાહકમ્
સારસારવસંઘુષ્ટં વિલલાપાર્તયા ગિરા

સારસારવસંનાદૈઃ સારસારવનાદિની
યાશ્રમે રમતે બાલા સાદ્ય મે રમતે કથમ્

પુષ્પિતાંશ્ ચાસનાન્ દૃષ્ટ્વા કાઞ્ચનાન્ ઇવ નિર્મલાન્
કથં સ રમતે બાલા પશ્યન્તી મામ્ અપશ્યતી

યા પુરા કલહંસાનાં સ્વરેણ કલભાષિણી
બુધ્યતે ચારુસર્વાઙ્ગી સાદ્ય મે બુધ્યતે કથમ્

નિઃસ્વનં ચક્રવાકાનાં નિશમ્ય સહચારિણામ્
પુણ્ડરીકવિશાલાક્ષી કથમ્ એષા ભવિષ્યતિ

સરાંસિ સરિતો વાપીઃ કાનનાનિ વનાનિ ચ
તાં વિના મૃગશાવાક્ષીં ચરન્ નાદ્ય સુખં લભે

અપિ તાં મદ્વિયોગાચ્ ચ સૌકુમાર્યાચ્ ચ ભામિનીમ્
ન દૂરં પીડયેત્ કામઃ શરદ્ગુણનિરન્તરઃ

એવમાદિ નરશ્રેષ્ઠો વિલલાપ નૃપાત્મજઃ
વિહંગ ઇવ સારઙ્ગઃ સલિલં ત્રિદશેશ્વરાત્

તતશ્ ચઞ્ચૂર્ય રમ્યેષુ ફલાર્થી ગિરિસાનુષુ
દદર્શ પર્યુપાવૃત્તો લક્ષ્મીવાંલ્ લક્ષ્મણો ઽગ્રજમ્

તં ચિન્તયા દુઃસહયા પરીતં વિસંજ્ઞમ્ એકં વિજને મનસ્વી
ભ્રાતુર્ વિષાદાત્ પરિતાપદીનઃ સમીક્ષ્ય સૌમિત્રિર્ ઉવાચ રામમ્

કિમ્ આર્ય કામસ્ય વશંગતેન કિમ્ આત્મપૌરુષ્યપરાભવેન
અયં સદા સંહૃઇયતે સમાધિઃ કિમ્ અત્ર યોગેન નિવર્તિતેન

ક્રિયાભિયોગં મનસઃ પ્રસાદં સમાધિયોગાનુગતં ચ કાલમ્
સહાયસામર્થ્યમ્ અદીનસત્ત્વ સ્વકર્મહેતું ચ કુરુષ્વ હેતુમ્

ન જાનકી માનવવંશનાથ ત્વયા સનાથા સુલભા પરેણ
ન ચાગ્નિચૂડાં જ્વલિતામ્ ઉપેત્ય ન દહ્યતે વીરવરાર્હ કશ્ ચિત્

સલક્ષ્મણં લક્ષ્મણમ્ અપ્રધૃષ્યં સ્વભાવજં વાક્યમ્ ઉવાચ રામઃ
હિતં ચ પથ્યં ચ નયપ્રસક્તં સસામધર્માર્થસમાહિતં ચ

નિઃસંશયં કાર્યમ્ અવેક્ષિતવ્યં ક્રિયાવિશેષો હ્ય્ અનુવર્તિતવ્યઃ
નનુ પ્રવૃત્તસ્ય દુરાસદસ્ય કુમારકાર્યસ્ય ફલં ન ચિન્ત્યમ્

અથ પદ્મપલાશાક્ષીં મૈથિલીમ્ અનુચિન્તયન્
ઉવાચ લક્ષ્મણં રામો મુખેન પરિશુષ્યતા

તર્પયિત્વા સહસ્રાક્ષઃ સલિલેન વસુંધરામ્
નિર્વર્તયિત્વા સસ્યાનિ કૃતકર્મા વ્યવસ્થિતઃ

સ્નિગ્ધગમ્ભીરનિર્ઘોષાઃ શૈલદ્રુમપુરોગમાઃ
વિસૃજ્ય સલિલં મેઘાઃ પરિશ્રાન્તા નૃપાત્મજ

નીલોત્પલદલશ્યામઃ શ્યામીકૃત્વા દિશો દશ
વિમદા ઇવ માતઙ્ગાઃ શાન્તવેગાઃ પયોધરાઃ

જલગર્ભા મહાવેગાઃ કુટજાર્જુનગન્ધિનઃ
ચરિત્વા વિરતાઃ સૌમ્ય વૃષ્ટિવાતાઃ સમુદ્યતાઃ

ઘનાનાં વારણાનાં ચ મયૂરાણાં ચ લક્ષ્મણ
નાદઃ પ્રસ્રવણાનાં ચ પ્રશાન્તઃ સહસાનઘ

અભિવૃષ્ટા મહામેઘૈર્ નિર્મલાશ્ ચિત્રસાનવઃ
અનુલિપ્તા ઇવાભાન્તિ ગિરયશ્ ચન્દ્રરશ્મિભિઃ

દર્શયન્તિ શરન્નદ્યઃ પુલિનાનિ શનૈઃ શનૈઃ
નવસંગમસવ્રીડા જઘનાનીવ યોષિતઃ

પ્રસન્નસલિલાઃ સૌમ્ય કુરરીભિર્ વિનાદિતાઃ
ચક્રવાકગણાકીર્ણા વિભાન્તિ સલિલાશયાઃ

અન્યોન્યબદ્ધવૈરાણાં જિગીષૂણાં નૃપાત્મજ
ઉદ્યોગસમયઃ સૌમ્ય પાર્થિવાનામ્ ઉપસ્થિતઃ

ઇયં સા પ્રથમા યાત્રા પાર્થિવાનાં નૃપાત્મજ
ન ચ પશ્યામિ સુગ્રીવમ્ ઉદ્યોગં વા તથાવિધમ્

ચત્વારો વાર્ષિકા માસા ગતા વર્ષશતોપમાઃ
મમ શોકાભિતપ્તસ્ય સૌમ્ય સીતામ્ અપશ્યતઃ

પ્રિયાવિહીને દુઃખાર્તે હૃતરાજ્યે વિવાસિતે
કૃપાં ન કુરુતે રાજા સુગ્રીવો મયિ લક્ષ્મણ

અનાથો હૃતરાજ્યો ઽયં રાવણેન ચ ધર્ષિતઃ
દીનો દૂરગૃહઃ કામી માં ચૈવ શરણં ગતઃ

ઇત્ય્ એતૈઃ કારણૈઃ સૌમ્ય સુગ્રીવસ્ય દુરાત્મનઃ
અહં વાનરરાજસ્ય પરિભૂતઃ પરંતપ

સ કાલં પરિસંખ્યાય સીતાયાઃ પરિમાર્ગણે
કૃતાર્થઃ સમયં કૃત્વા દુર્મતિર્ નાવબુધ્યતે

ત્વં પ્રવિશ્ય ચ કિષ્કિન્ધાં બ્રૂહિ વાનરપુંગવમ્
મૂર્ખં ગ્રામ્ય સુખે સક્તં સુગ્રીવં વચનાન્ મમ

અર્થિનામ્ ઉપપન્નાનાં પૂર્વં ચાપ્ય્ ઉપકારિણામ્
આશાં સંશ્રુત્ય યો હન્તિ સ લોકે પુરુષાધમઃ

શુભં વા યદિ વા પાપં યો હિ વાક્યમ્ ઉદીરિતમ્
સત્યેન પરિગૃહ્ણાતિ સ વીરઃ પુરુષોત્તમઃ

કૃતાર્થા હ્ય્ અકૃતાર્થાનાં મિત્રાણાં ન ભવન્તિ યે
તાન્ મૃતાન્ અપિ ક્રવ્યાદઃ કૃતઘ્નાન્ નોપભુઞ્જતે

નૂનં કાઞ્ચનપૃષ્ઠસ્ય વિકૃષ્ટસ્ય મયા રણે
દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છન્તિ ચાપસ્ય રૂપં વિદ્યુદ્ગણોપમમ્

ઘોરં જ્યાતલનિર્ઘોષં ક્રુદ્ધસ્ય મમ સંયુગે
નિર્ઘોષમ્ ઇવ વજ્રસ્ય પુનઃ સંશ્રોતુમ્ ઇચ્છતિ

કામમ્ એવંગતે ઽપ્ય્ અસ્ય પરિજ્ઞાતે પરાક્રમે
ત્વત્સહાયસ્ય મે વીર ન ચિન્તા સ્યાન્ નૃપાત્મજ

યદર્થમ્ અયમ્ આરમ્ભઃ કૃતઃ પરપુરંજય
સમયં નાભિજાનાતિ કૃતાર્થઃ પ્લવગેશ્વરઃ

વર્ષાસમયકાલં તુ પ્રતિજ્ઞાય હરીશ્વરઃ
વ્યતીતાંશ્ ચતુરો માસાન્ વિહરન્ નાવબુધ્યતે

સામાત્યપરિષત્ ક્રીડન્ પાનમ્ એવોપસેવતે
શોકદીનેષુ નાસ્માસુ સુગ્રીવઃ કુરુતે દયામ્

ઉચ્યતાં ગચ્છ સુગ્રીવસ્ ત્વયા વત્સ મહાબલ
મમ રોષસ્ય યદ્રૂપં બ્રૂયાશ્ ચૈનમ્ ઇદં વચઃ

ન ચ સંકુચિતઃ પન્થા યેન વાલી હતો ગતઃ
સમયે તિષ્ઠ સુગ્રીવમા વાલિપથમ્ અન્વગાઃ

એક એવ રણે વાલી શરેણ નિહતો મયા
ત્વાં તુ સત્યાદ્ અતિક્રાન્તં હનિષ્યામિ સબાન્ધવમ્

તદ્ એવં વિહિતે કાર્યે યદ્ ધિતં પુરુષર્ષભ
તત્ તદ્ બ્રૂહિ નરશ્રેષ્ઠ ત્વર કાલવ્યતિક્રમઃ

કુરુષ્વ સત્યં મયિ વાનરેશ્વર પ્રતિશ્રુતં ધર્મમ્ અવેક્ષ્ય શાશ્વતમ્
મા વાલિનં પ્રેત્ય ગતો યમક્ષયં ત્વમ્ અદ્ય પશ્યેર્ મમ ચોદિતૈઃ શરૈઃ

સ પૂર્વજં તીવ્રવિવૃદ્ધકોપં લાલપ્યમાનં પ્રસમીક્ષ્ય દીનમ્
ચકાર તીવ્રાં મતિમ્ ઉગ્રતેજા હરીશ્વરમાનવવંશનાથઃ