Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.60

Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 60
tam agnim iva saṃśāntam ambuhīnam ivārṇavam /
hataprabham ivādityaṃ svargasthaṃ prekṣya bhūmipam

kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhaṃ śokakarśitā /
upagṛhya śiro rājñaḥ kaikeyīṃ pratyabhāṣata

sakāmā bhava kaikeyi bhuṅkṣva rājyam akaṇṭakam /
tyaktvā rājānam ekāgrā nṛśaṃse duṣṭacāriṇi

vihāya māṃ gato rāmo bhartā ca svargato mama /
vipathe sārthahīneva nāhaṃ jīvitum utsahe

bhartāraṃ taṃ parityajya kā strī daivatam ātmanaḥ /
icchej jīvitum anyatra kaikeyyās tyaktadharmaṇaḥ

na lubdho budhyate doṣān kiṃ pākam iva bhakṣayan /
kubjānimittaṃ kaikeyyā rāghavāṇāṃ kulaṃ hatam

aniyoge niyuktena rājñā rāmaṃ vivāsitam /
sabhāryaṃ janakaḥ śrutvā paritapsyaty ahaṃ yathā

rāmaḥ kamalapattrākṣo jīvanāśam ito gataḥ /
videharājasya sutā tathā sītā tapasvinī /
duḥkhasyānucitā duḥkhaṃ vane paryudvijiṣyati // RamS_2,60.8* //
nadatāṃ bhīmaghoṣāṇāṃ niśāsu mṛgapakṣiṇām /
niśamya nūnaṃ saṃtrastā rāghavaṃ saṃśrayiṣyati

vṛddhaś caivālpaputraś ca vaidehīm anucintayan /
so 'pi śokasamāviṣṭo nanu tyakṣyati jīvitam

tāṃ tataḥ sampariṣvajya vilapantīṃ tapasvinīm /
vyapaninyuḥ suduḥkhārtāṃ kausalyāṃ vyāvahārikāḥ

tailadroṇyām athāmātyāḥ saṃveśya jagatīpatim /
rājñaḥ sarvāṇy athādiṣṭāś cakruḥ karmāṇy anantaram

na tu saṃkālanaṃ rājño vinā putreṇa mantriṇaḥ /
sarvajñāḥ kartum īṣus te tato rakṣanti bhūmipam

tailadroṇyāṃ tu sacivaiḥ śāyitaṃ taṃ narādhipam /
hā mṛto 'yam iti jñātvā striyas tāḥ paryadevayan

bāhūn udyamya kṛpaṇā netraprasravaṇair mukhaiḥ /
rudantyaḥ śokasaṃtaptāḥ kṛpaṇaṃ paryadevayan

niśā nakṣatrahīneva strīva bhartṛvivarjitā /
purī nārājatāyodhyā hīnā rājñā mahātmanā

bāṣpaparyākulajanā hāhābhūtakulāṅganā /
śūnyacatvaraveśmāntā na babhrāja yathāpuram

gataprabhā dyaur iva bhāskaraṃ vinā vyapetanakṣatragaṇeva śarvarī /
purī babhāse rahitā mahātmanā na cāsrakaṇṭhākulamārgacatvarā

narāś ca nāryaś ca sametya saṃghaśo vigarhamāṇā bharatasya mātaram /
tadā nagaryāṃ naradevasaṃkṣaye babhūvur ārtā na ca śarma lebhire