Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.58
Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 58
tad ajñānān mahat pāpaṃ kṛtvā saṃkulitendriyaḥ /
ekas tv acintayaṃ buddhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet
tatas taṃ ghaṭam ādāya pūrṇaṃ paramavāriṇā /
āśramaṃ tam ahaṃ prāpya yathākhyātapathaṃ gataḥ
tatrāhaṃ durbalāv andhau vṛddhāv apariṇāyakau /
apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāv iva dvijau
tannimittābhir āsīnau kathābhir aparikramau /
tām āśāṃ matkṛte hīnāv udāsīnāv anāthavat
padaśabdaṃ tu me śrutvā munir vākyam abhāṣata /
kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipram ānaya
yannimittam idaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā /
utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipram āśramam
yad vyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā /
na tan manasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā
tvaṃ gatis tv agatīnāṃ ca cakṣus tvaṃ hīnacakṣuṣām /
samāsaktās tvayi prāṇāḥ kiṃcin nau nābhibhāṣase
munim avyaktayā vācā tam ahaṃ sajjamānayā /
hīnavyañjanayā prekṣya bhīto bhīta ivābruvam
manasaḥ karma ceṣṭābhir abhisaṃstabhya vāgbalam /
ācacakṣe tv ahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam
kṣatriyo 'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ /
sajjanāvamataṃ duḥkham idaṃ prāptaṃ svakarmajam
bhagavaṃś cāpahasto 'haṃ sarayūtīram āgataḥ /
jighāṃsuḥ śvāpadaṃ kiṃcin nipāne vāgataṃ gajam
tatra śruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ /
dvipo 'yam iti matvā hi bāṇenābhihato mayā
gatvā nadyās tatas tīram apaśyam iṣuṇā hṛdi /
vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasam
bhagavañ śabdam ālakṣya mayā gajajighāṃsunā /
visṛṣṭo 'mbhasi nārācas tena te nihataḥ sutaḥ
sa coddhṛtena bāṇena tatraiva svargam āsthitaḥ /
bhagavantāv ubhau śocann andhāv iti vilapya ca
ajñānād bhavataḥ putraḥ sahasābhihato mayā /
śeṣam evaṃgate yat syāt tat prasīdatu me muniḥ
sa tac chrutvā vacaḥ krūraṃ niḥśvasañ śokakarśitaḥ /
mām uvāca mahātejāḥ kṛtāñjalim upasthitam
yady etad aśubhaṃ karma na sma me kathayeḥ svayam /
phalen mūrdhā sma te rājan sadyaḥ śatasahasradhā
kṣatriyeṇa vadho rājan vānaprasthe viśeṣataḥ /
jñānapūrvaṃ kṛtaḥ sthānāc cyāvayed api vajriṇam
ajñānāddhi kṛtaṃ yasmād idaṃ tenaiva jīvasi /
api hy adya kulaṃ na syād rāghavāṇāṃ kuto bhavān
naya nau nṛpa taṃ deśam iti māṃ cābhyabhāṣata /
adya taṃ draṣṭum icchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam
rudhireṇāvasitāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasam /
śayānaṃ bhuvi niḥsaṃjñaṃ dharmarājavaśaṃ gatam
athāham ekas taṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau /
asparśayam ahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā
tau putram ātmanaḥ spṛṣṭvā tam āsādya tapasvinau /
nipetatuḥ śarīre 'sya pitā cāsyedam abravīt
na nv ahaṃ te priyaḥ putra mātaraṃ paśya dhārmika /
kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada
kasya vāpararātre 'haṃ śroṣyāmi hṛdayaṃgamam /
adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyad viśeṣataḥ
ko māṃ saṃdhyām upāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ /
ślāghayiṣyaty upāsīnaḥ putraśokabhayārditam
kandamūlaphalaṃ hṛtvā ko māṃ priyam ivātithim /
bhojayiṣyaty akarmaṇyam apragraham anāyakam
imām andhāṃ ca vṛddhāṃ ca mātaraṃ te tapasvinīm /
kathaṃ putra bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm
tiṣṭha mā mā gamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati /
śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ
ubhāv api ca śokārtāv anāthau kṛpaṇau vane /
kṣipram eva gamiṣyāvas tvayā hīnau yamakṣayam
tato vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm /
kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyāt pitarāv ayam
apāpo 'si yathā putra nihataḥ pāpakarmaṇā /
tena satyena gacchāśu ye lokāḥ śastrayodhinām
yānti śūrā gatiṃ yāṃ ca saṃgrāmeṣv anivartinaḥ /
hatās tv abhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja
yāṃ gatiṃ sagaraḥ śaibyo dilīpo janamejayaḥ /
nahuṣo dhundhumāraś ca prāptās tāṃ gaccha putraka
yā gatiḥ sarvasādhūnāṃ svādhyāyāt tapasā ca yā /
bhūmidasyāhitāgneś ca ekapatnīvratasya ca
gosahasrapradātḥṇāṃ yā yā gurubhṛtām api /
dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka /
na hi tv asmin kule jāto gacchaty akuśalāṃ gatim // RamS_2,58.38* //
evaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadevayatāsakṛt /
tato 'smai kartum udakaṃ pravṛttaḥ saha bhāryayā
sa tu divyena rūpeṇa muniputraḥ svakarmabhiḥ /
āśvāsya ca muhūrtaṃ tu pitarau vākyam abravīt
sthānam asmi mahat prāpto bhavatoḥ paricāraṇāt /
bhavantāv api ca kṣipraṃ mama mūlam upaiṣyataḥ
evam uktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā /
āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ
sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasaḥ saha bhāryayā /
mām uvāca mahātejāḥ kṛtāñjalim upasthitam
adyaiva jahi māṃ rājan maraṇe nāsti me vyathā /
yac chareṇaikaputraṃ māṃ tvam akārṣīr aputrakam
tvayā tu yad avijñānān nihato me sutaḥ śuciḥ /
tena tvām abhiśapsyāmi suduḥkham atidāruṇam
putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yad etan mama sāmpratam /
evaṃ tvaṃ putraśokena rājan kālaṃ kariṣyasi
tasmān mām āgataṃ bhadre tasyodārasya tadvacaḥ /
yad ahaṃ putraśokena saṃtyakṣyāmy adya jīvitam
yadi māṃ saṃspṛśed rāmaḥ sakṛd adyālabheta vā /
na tan me sadṛśaṃ devi yan mayā rāghave kṛtam
cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtir mama vilupyate /
dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām
atas tu kiṃ duḥkhataraṃ yad ahaṃ jīvitakṣaye /
na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākramam
na te manuṣyā devās te ye cāruśubhakuṇḍalam /
mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ
padmapattrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam /
dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham
sadṛśaṃ śāradasyendoḥ phullasya kamalasya ca /
sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham
nivṛttavanavāsaṃ tam ayodhyāṃ punar āgatam /
drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā
ayam ātmabhavaḥ śoko mām anātham acetanam /
saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ
hā rāghava mahābāho hā mamāyāsanāśana /
rājā daśarathaḥ śocañ jīvitāntam upāgamat
tathā tu dīnaṃ kathayan narādhipaḥ priyasya putrasya vivāsanāturaḥ /
gate 'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitas tadā jahau prāṇam udāradarśanaḥ
Original text: Rāmāyaṇa-southern-2 · Edition: T.R. Krishnacarya: The Valmiki Ramayana - According to Southern recension, 1905 (Repr. Delhi : Sri Satguru Publications, 1982) · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0