રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.58

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 58
તદ્ અજ્ઞાનાન્ મહત્ પાપં કૃત્વા સંકુલિતેન્દ્રિયઃ ।
એકસ્ ત્વ્ અચિન્તયં બુદ્ધ્યા કથં નુ સુકૃતં ભવેત્

તતસ્ તં ઘટમ્ આદાય પૂર્ણં પરમવારિણા ।
આશ્રમં તમ્ અહં પ્રાપ્ય યથાખ્યાતપથં ગતઃ

તત્રાહં દુર્બલાવ્ અન્ધૌ વૃદ્ધાવ્ અપરિણાયકૌ ।
અપશ્યં તસ્ય પિતરૌ લૂનપક્ષાવ્ ઇવ દ્વિજૌ

તન્નિમિત્તાભિર્ આસીનૌ કથાભિર્ અપરિક્રમૌ ।
તામ્ આશાં મત્કૃતે હીનાવ્ ઉદાસીનાવ્ અનાથવત્

પદશબ્દં તુ મે શ્રુત્વા મુનિર્ વાક્યમ્ અભાષત ।
કિં ચિરાયસિ મે પુત્ર પાનીયં ક્ષિપ્રમ્ આનય

યન્નિમિત્તમ્ ઇદં તાત સલિલે ક્રીડિતં ત્વયા ।
ઉત્કણ્ઠિતા તે માતેયં પ્રવિશ ક્ષિપ્રમ્ આશ્રમમ્

યદ્ વ્યલીકં કૃતં પુત્ર માત્રા તે યદિ વા મયા ।
ન તન્ મનસિ કર્તવ્યં ત્વયા તાત તપસ્વિના

ત્વં ગતિસ્ ત્વ્ અગતીનાં ચ ચક્ષુસ્ ત્વં હીનચક્ષુષામ્ ।
સમાસક્તાસ્ ત્વયિ પ્રાણાઃ કિંચિન્ નૌ નાભિભાષસે

મુનિમ્ અવ્યક્તયા વાચા તમ્ અહં સજ્જમાનયા ।
હીનવ્યઞ્જનયા પ્રેક્ષ્ય ભીતો ભીત ઇવાબ્રુવમ્

મનસઃ કર્મ ચેષ્ટાભિર્ અભિસંસ્તભ્ય વાગ્બલમ્ ।
આચચક્ષે ત્વ્ અહં તસ્મૈ પુત્રવ્યસનજં ભયમ્

ક્ષત્રિયો ઽહં દશરથો નાહં પુત્રો મહાત્મનઃ ।
સજ્જનાવમતં દુઃખમ્ ઇદં પ્રાપ્તં સ્વકર્મજમ્

ભગવંશ્ ચાપહસ્તો ઽહં સરયૂતીરમ્ આગતઃ ।
જિઘાંસુઃ શ્વાપદં કિંચિન્ નિપાને વાગતં ગજમ્

તત્ર શ્રુતો મયા શબ્દો જલે કુમ્ભસ્ય પૂર્યતઃ ।
દ્વિપો ઽયમ્ ઇતિ મત્વા હિ બાણેનાભિહતો મયા

ગત્વા નદ્યાસ્ તતસ્ તીરમ્ અપશ્યમ્ ઇષુણા હૃદિ ।
વિનિર્ભિન્નં ગતપ્રાણં શયાનં ભુવિ તાપસમ્

ભગવઞ્ શબ્દમ્ આલક્ષ્ય મયા ગજજિઘાંસુના ।
વિસૃષ્ટો ઽમ્ભસિ નારાચસ્ તેન તે નિહતઃ સુતઃ

સ ચોદ્ધૃતેન બાણેન તત્રૈવ સ્વર્ગમ્ આસ્થિતઃ ।
ભગવન્તાવ્ ઉભૌ શોચન્ન્ અન્ધાવ્ ઇતિ વિલપ્ય ચ

અજ્ઞાનાદ્ ભવતઃ પુત્રઃ સહસાભિહતો મયા ।
શેષમ્ એવંગતે યત્ સ્યાત્ તત્ પ્રસીદતુ મે મુનિઃ

સ તચ્ છ્રુત્વા વચઃ ક્રૂરં નિઃશ્વસઞ્ શોકકર્શિતઃ ।
મામ્ ઉવાચ મહાતેજાઃ કૃતાઞ્જલિમ્ ઉપસ્થિતમ્

યદ્ય્ એતદ્ અશુભં કર્મ ન સ્મ મે કથયેઃ સ્વયમ્ ।
ફલેન્ મૂર્ધા સ્મ તે રાજન્ સદ્યઃ શતસહસ્રધા

ક્ષત્રિયેણ વધો રાજન્ વાનપ્રસ્થે વિશેષતઃ ।
જ્ઞાનપૂર્વં કૃતઃ સ્થાનાચ્ ચ્યાવયેદ્ અપિ વજ્રિણમ્

અજ્ઞાનાદ્ધિ કૃતં યસ્માદ્ ઇદં તેનૈવ જીવસિ ।
અપિ હ્ય્ અદ્ય કુલં ન સ્યાદ્ રાઘવાણાં કુતો ભવાન્

નય નૌ નૃપ તં દેશમ્ ઇતિ માં ચાભ્યભાષત ।
અદ્ય તં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છાવઃ પુત્રં પશ્ચિમદર્શનમ્

રુધિરેણાવસિતાઙ્ગં પ્રકીર્ણાજિનવાસસમ્ ।
શયાનં ભુવિ નિઃસંજ્ઞં ધર્મરાજવશં ગતમ્

અથાહમ્ એકસ્ તં દેશં નીત્વા તૌ ભૃશદુઃખિતૌ ।
અસ્પર્શયમ્ અહં પુત્રં તં મુનિં સહ ભાર્યયા

તૌ પુત્રમ્ આત્મનઃ સ્પૃષ્ટ્વા તમ્ આસાદ્ય તપસ્વિનૌ ।
નિપેતતુઃ શરીરે ઽસ્ય પિતા ચાસ્યેદમ્ અબ્રવીત્

ન ન્વ્ અહં તે પ્રિયઃ પુત્ર માતરં પશ્ય ધાર્મિક ।
કિં નુ નાલિઙ્ગસે પુત્ર સુકુમાર વચો વદ

કસ્ય વાપરરાત્રે ઽહં શ્રોષ્યામિ હૃદયંગમમ્ ।
અધીયાનસ્ય મધુરં શાસ્ત્રં વાન્યદ્ વિશેષતઃ

કો માં સંધ્યામ્ ઉપાસ્યૈવ સ્નાત્વા હુતહુતાશનઃ ।
શ્લાઘયિષ્યત્ય્ ઉપાસીનઃ પુત્રશોકભયાર્દિતમ્

કન્દમૂલફલં હૃત્વા કો માં પ્રિયમ્ ઇવાતિથિમ્ ।
ભોજયિષ્યત્ય્ અકર્મણ્યમ્ અપ્રગ્રહમ્ અનાયકમ્

ઇમામ્ અન્ધાં ચ વૃદ્ધાં ચ માતરં તે તપસ્વિનીમ્ ।
કથં પુત્ર ભરિષ્યામિ કૃપણાં પુત્રગર્ધિનીમ્

તિષ્ઠ મા મા ગમઃ પુત્ર યમસ્ય સદનં પ્રતિ ।
શ્વો મયા સહ ગન્તાસિ જનન્યા ચ સમેધિતઃ

ઉભાવ્ અપિ ચ શોકાર્તાવ્ અનાથૌ કૃપણૌ વને ।
ક્ષિપ્રમ્ એવ ગમિષ્યાવસ્ ત્વયા હીનૌ યમક્ષયમ્

તતો વૈવસ્વતં દૃષ્ટ્વા તં પ્રવક્ષ્યામિ ભારતીમ્ ।
ક્ષમતાં ધર્મરાજો મે બિભૃયાત્ પિતરાવ્ અયમ્

અપાપો ઽસિ યથા પુત્ર નિહતઃ પાપકર્મણા ।
તેન સત્યેન ગચ્છાશુ યે લોકાઃ શસ્ત્રયોધિનામ્

યાન્તિ શૂરા ગતિં યાં ચ સંગ્રામેષ્વ્ અનિવર્તિનઃ ।
હતાસ્ ત્વ્ અભિમુખાઃ પુત્ર ગતિં તાં પરમાં વ્રજ

યાં ગતિં સગરઃ શૈબ્યો દિલીપો જનમેજયઃ ।
નહુષો ધુન્ધુમારશ્ ચ પ્રાપ્તાસ્ તાં ગચ્છ પુત્રક

યા ગતિઃ સર્વસાધૂનાં સ્વાધ્યાયાત્ તપસા ચ યા ।
ભૂમિદસ્યાહિતાગ્નેશ્ ચ એકપત્નીવ્રતસ્ય ચ

ગોસહસ્રપ્રદાત્ઃણાં યા યા ગુરુભૃતામ્ અપિ ।
દેહન્યાસકૃતાં યા ચ તાં ગતિં ગચ્છ પુત્રક ।
ન હિ ત્વ્ અસ્મિન્ કુલે જાતો ગચ્છત્ય્ અકુશલાં ગતિમ્ ॥ રમ્સ્_2,58.38* ॥
એવં સ કૃપણં તત્ર પર્યદેવયતાસકૃત્ ।
તતો ઽસ્મૈ કર્તુમ્ ઉદકં પ્રવૃત્તઃ સહ ભાર્યયા

સ તુ દિવ્યેન રૂપેણ મુનિપુત્રઃ સ્વકર્મભિઃ ।
આશ્વાસ્ય ચ મુહૂર્તં તુ પિતરૌ વાક્યમ્ અબ્રવીત્

સ્થાનમ્ અસ્મિ મહત્ પ્રાપ્તો ભવતોઃ પરિચારણાત્ ।
ભવન્તાવ્ અપિ ચ ક્ષિપ્રં મમ મૂલમ્ ઉપૈષ્યતઃ

એવમ્ ઉક્ત્વા તુ દિવ્યેન વિમાનેન વપુષ્મતા ।
આરુરોહ દિવં ક્ષિપ્રં મુનિપુત્રો જિતેન્દ્રિયઃ

સ કૃત્વા તૂદકં તૂર્ણં તાપસઃ સહ ભાર્યયા ।
મામ્ ઉવાચ મહાતેજાઃ કૃતાઞ્જલિમ્ ઉપસ્થિતમ્

અદ્યૈવ જહિ માં રાજન્ મરણે નાસ્તિ મે વ્યથા ।
યચ્ છરેણૈકપુત્રં માં ત્વમ્ અકાર્ષીર્ અપુત્રકમ્

ત્વયા તુ યદ્ અવિજ્ઞાનાન્ નિહતો મે સુતઃ શુચિઃ ।
તેન ત્વામ્ અભિશપ્સ્યામિ સુદુઃખમ્ અતિદારુણમ્

પુત્રવ્યસનજં દુઃખં યદ્ એતન્ મમ સામ્પ્રતમ્ ।
એવં ત્વં પુત્રશોકેન રાજન્ કાલં કરિષ્યસિ

તસ્માન્ મામ્ આગતં ભદ્રે તસ્યોદારસ્ય તદ્વચઃ ।
યદ્ અહં પુત્રશોકેન સંત્યક્ષ્યામ્ય્ અદ્ય જીવિતમ્

યદિ માં સંસ્પૃશેદ્ રામઃ સકૃદ્ અદ્યાલભેત વા ।
ન તન્ મે સદૃશં દેવિ યન્ મયા રાઘવે કૃતમ્

ચક્ષુષા ત્વાં ન પશ્યામિ સ્મૃતિર્ મમ વિલુપ્યતે ।
દૂતા વૈવસ્વતસ્યૈતે કૌસલ્યે ત્વરયન્તિ મામ્

અતસ્ તુ કિં દુઃખતરં યદ્ અહં જીવિતક્ષયે ।
ન હિ પશ્યામિ ધર્મજ્ઞં રામં સત્યપરાક્રમમ્

ન તે મનુષ્યા દેવાસ્ તે યે ચારુશુભકુણ્ડલમ્ ।
મુખં દ્રક્ષ્યન્તિ રામસ્ય વર્ષે પઞ્ચદશે પુનઃ

પદ્મપત્ત્રેક્ષણં સુભ્રુ સુદંષ્ટ્રં ચારુનાસિકમ્ ।
ધન્યા દ્રક્ષ્યન્તિ રામસ્ય તારાધિપનિભં મુખમ્

સદૃશં શારદસ્યેન્દોઃ ફુલ્લસ્ય કમલસ્ય ચ ।
સુગન્ધિ મમ નાથસ્ય ધન્યા દ્રક્ષ્યન્તિ તન્મુખમ્

નિવૃત્તવનવાસં તમ્ અયોધ્યાં પુનર્ આગતમ્ ।
દ્રક્ષ્યન્તિ સુખિનો રામં શુક્રં માર્ગગતં યથા

અયમ્ આત્મભવઃ શોકો મામ્ અનાથમ્ અચેતનમ્ ।
સંસાદયતિ વેગેન યથા કૂલં નદીરયઃ

હા રાઘવ મહાબાહો હા મમાયાસનાશન ।
રાજા દશરથઃ શોચઞ્ જીવિતાન્તમ્ ઉપાગમત્

તથા તુ દીનં કથયન્ નરાધિપઃ પ્રિયસ્ય પુત્રસ્ય વિવાસનાતુરઃ ।
ગતે ઽર્ધરાત્રે ભૃશદુઃખપીડિતસ્ તદા જહૌ પ્રાણમ્ ઉદારદર્શનઃ