રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.51

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 51
કથયિત્વા સુદુઃખાર્તઃ સુમન્ત્રેણ ચિરં સહ ।
રામે દક્ષિણકૂલસ્થે જગામ સ્વગૃહં ગુહઃ

અનુજ્ઞાતઃ સુમન્ત્રો ઽથ યોજયિત્વા હયોત્તમાન્ ।
અયોધ્યામ્ એવ નગરીં પ્રયયૌ ગાઢદુર્મનાઃ

સ વનાનિ સુગન્ધીનિ સરિતશ્ ચ સરાંસિ ચ ।
પશ્યન્ન્ અતિયયૌ શીઘ્રં ગ્રામાણિ નગરાણિ ચ

તતઃ સાયાહ્નસમયે તૃતીયે ઽહનિ સારથિઃ ।
અયોધ્યાં સમનુપ્રાપ્ય નિરાનન્દાં દદર્શ હ

સ શૂન્યામ્ ઇવ નિઃશબ્દાં દૃષ્ટ્વા પરમદુર્મનાઃ ।
સુમન્ત્રશ્ ચિન્તયામાસ શોકવેગસમાહતઃ

કચ્ચિન્ ન સગજા સાશ્વા સજના સજનાધિપા ।
રામસંતાપદુઃખેન દગ્ધા શોકાગ્નિના પુરી ।
ઇતિ ચિન્તાપરઃ સૂતસ્ ત્વરિતઃ પ્રવિવેશ હ ॥ રમ્સ્_2,51.6* ॥
સુમન્ત્રમ્ અભિયાન્તં તં શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ।
ક્વ રામ ઇતિ પૃચ્છન્તઃ સૂતમ્ અભ્યદ્રવન્ નરાઃ

તેષાં શશંસ ગઙ્ગાયામ્ અહમ્ આપૃચ્છ્ય રાઘવમ્ ।
અનુજ્ઞાતો નિવૃત્તો ઽસ્મિ ધાર્મિકેણ મહાત્મના

તે તીર્ણા ઇતિ વિજ્ઞાય બાષ્પપૂર્ણમુખા જનાઃ ।
અહો ધિગ્ ઇતિ નિઃશ્વસ્ય હા રામેતિ ચ ચુક્રુશુઃ

શુશ્રાવ ચ વચસ્ તેષાં વૃન્દં વૃન્દં ચ તિષ્ઠતામ્ ।
હતાઃ સ્મ ખલુ યે નેહ પશ્યામ ઇતિ રાઘવમ્

દાનયજ્ઞવિવાહેષુ સમાજેષુ મહત્સુ ચ ।
ન દ્રક્ષ્યામઃ પુનર્ જાતુ ધાર્મિકં રામમ્ અન્તરા

કિં સમર્થં જનસ્યાસ્ય કિં પ્રિયં કિં સુખાવહમ્ ।
ઇતિ રામેણ નગરં પિતૃવત્ પરિપાલિતમ્

વાતાયનગતાનાં ચ સ્ત્રીણામ્ અન્વન્તરાપણમ્ ।
રામશોકાભિતપ્તાનાં શુશ્રાવ પરિદેવનમ્

સ રાજમાર્ગમધ્યેન સુમન્ત્રઃ પિહિતાનનઃ ।
યત્ર રાજા દશરથસ્ તદ્ એવોપયયૌ ગૃહમ્

સો ઽવતીર્ય રથાચ્ છીઘ્રં રાજવેશ્મ પ્રવિશ્ય ચ ।
કક્ષ્યાઃ સપ્તાભિચક્રામ મહાજનસમાકુલાઃ

તતો દશરથસ્ત્રીણાં પ્રાસાદેભ્યસ્ તતસ્ તતઃ ।
રામશોકાભિતપ્તાનાં મન્દં શુશ્રાવ જલ્પિતમ્

સહ રામેણ નિર્યાતો વિના રામમ્ ઇહાગતઃ ।
સૂતઃ કિં નામ કૌસલ્યાં શોચન્તીં પ્રતિવક્ષ્યતિ

યથા ચ મન્યે દુર્જીવમ્ એવં ન સુકરં ધ્રુવમ્ ।
આચ્છિદ્ય પુત્રે નિર્યાતે કૌસલ્યા યત્ર જીવતિ

સત્યરૂપં તુ તદ્વાક્યં રાજ્ઞઃ સ્ત્રીણાં નિશામયન્ ।
પ્રદીપ્તમ્ ઇવ શોકેન વિવેશ સહસા ગૃહમ્

સ પ્રવિશ્યાષ્ટમીં કક્ષ્યાં રાજાનં દીનમ્ આતુરમ્ ।
પુત્રશોકપરિદ્યૂનમ્ અપશ્યત્ પાણ્ડુરે ગૃહે

અભિગમ્ય તમ્ આસીનં નરેન્દ્રમ્ અભિવાદ્ય ચ ।
સુમન્ત્રો રામવચનં યથોક્તં પ્રત્યવેદયત્

સ તૂષ્ણીમ્ એવ તચ્ છ્રુત્વા રાજા વિભ્રાન્તચેતનઃ ।
મૂર્છિતો ન્યપતદ્ ભૂમૌ રામશોકાભિપીડિતઃ

તતો ઽન્તઃપુરમ્ આવિદ્ધં મૂર્છિતે પૃથિવીપતૌ ।
ઉદ્ધૃત્ય બાહૂ ચુક્રોશ નૃપતૌ પતિતે ક્ષિતૌ

સુમિત્રયા તુ સહિતા કૌસલ્યા પતિતં પતિમ્ ।
ઉત્થાપયામાસ તદા વચનં ચેદમ્ અબ્રવીત્

ઇમં તસ્ય મહાભાગ દૂતં દુષ્કરકારિણઃ ।
વનવાસાદ્ અનુપ્રાપ્તં કસ્માન્ ન પ્રતિભાષસે

અદ્યેમમ્ અનયં કૃત્વા વ્યપત્રપસિ રાઘવ ।
ઉત્તિષ્ઠ સુકૃતં તે ઽસ્તુ શોકે ન સ્યાત્ સહાયતા

દેવ યસ્યા ભયાદ્ રામં નાનુપૃચ્છસિ સારથિમ્ ।
નેહ તિષ્ઠતિ કૈકેયી વિશ્રબ્ધં પ્રતિભાષ્યતામ્

સા તથોક્ત્વા મહારાજં કૌસલ્યા શોકલાલસા ।
ધરણ્યાં નિપપાતાશુ બાષ્પવિપ્લુતભાષિણી

એવં વિલપતીં દૃષ્ટ્વા કૌસલ્યાં પતિતાં ભુવિ ।
પતિં ચાવેક્ષ્ય તાઃ સર્વાઃ સસ્વરં રુરુદુઃ સ્ત્રિયઃ

તતસ્ તમ્ અન્તઃપુરનાદમ્ ઉત્થિતં સમીક્ષ્ય વૃદ્ધાસ્ તરુણાશ્ ચ માનવાઃ ।
સ્ત્રિયશ્ ચ સર્વા રુરુદુઃ સમન્તતઃ પુરં તદાસીત્ પુનર્ એવ સંકુલમ્