રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.46

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 46
પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં પૃથુવૃક્ષા મહાયશાઃ ।
ઉવાચ રામઃ સૌમિત્રિં લક્ષ્મણં શુભલક્ષણમ્

ભાસ્કરોદયકાલો ઽયં ગતા ભગવતી નિશા ।
અસૌ સુકૃષ્ણો વિહગઃ કોકિલસ્ તાત કૂજતિ

બર્હિણાનાં ચ નિર્ઘોષઃ શ્રૂયતે નદતાં વને ।
તરામ જાહ્નવીં સૌમ્ય શીઘ્રગાં સાગરંગમામ્

વિજ્ઞાય રામસ્ય વચઃ સૌમિત્રિર્ મિત્રનન્દનઃ ।
ગુહમ્ આમન્ત્ર્ય સૂતં ચ સો ઽતિષ્ઠદ્ ભ્રાતુર્ અગ્રતઃ

તતઃ કલાપાન્ સંનહ્ય ખડ્ગૌ બદ્ધ્વા ચ ધન્વિનૌ ।
જગ્મતુર્ યેન તૌ ગઙ્ગાં સીતયા સહ રાઘવૌ

રામમ્ એવ તુ ધર્મજ્ઞમ્ ઉપગમ્ય વિનીતવત્ ।
કિમ્ અહં કરવાણીતિ સૂતઃ પ્રાઞ્જલિર્ અબ્રવીત્

નિવર્તસ્વેત્ય્ ઉવાચૈનમ્ એતાવદ્ધિ કૃતં મમ ।
યાનં વિહાય પદ્ભ્યાં તુ ગમિષ્યામો મહાવનમ્

આત્માનં ત્વ્ અભ્યનુજ્ઞાતમ્ અવેક્ષ્યાર્તઃ સ સારથિઃ ।
સુમન્ત્રઃ પુરુષવ્યાઘ્રમ્ ઐક્ષ્વાકમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

નાતિક્રાન્તમ્ ઇદં લોકે પુરુષેણેહ કેનચિત્ ।
તવ સભ્રાતૃભાર્યસ્ય વાસઃ પ્રાકૃતવદ્ વને

ન મન્યે બ્રહ્મચર્યે ઽસ્તિ સ્વધીતે વા ફલોદયઃ ।
માર્દવાર્જવયોર્ વાપિ ત્વાં ચેદ્ વ્યસનમ્ આગતમ્

સહ રાઘવ વૈદેહ્યા ભ્રાત્રા ચૈવ વને વસન્ ।
ત્વં ગતિં પ્રાપ્સ્યસે વીર ત્રીંલ્ લોકાંસ્ તુ જયન્ન્ ઇવ

વયં ખલુ હતા રામ યે તયાપ્ય્ ઉપવઞ્ચિતાઃ ।
કૈકેય્યા વશમ્ એષ્યામઃ પાપાયા દુઃખભાગિનઃ

ઇતિ બ્રુવન્ન્ આત્મસમં સુમન્ત્રઃ સારથિસ્ તદા ।
દૃષ્ટ્વા દૂરગતં રામં દુઃખાર્તો રુરુદે ચિરમ્

તતસ્ તુ વિગતે બાષ્પે સૂતં સ્પૃષ્ટોદકં શુચિમ્ ।
રામસ્ તુ મધુરં વાક્યં પુનઃ પુનર્ ઉવાચ તમ્

ઇક્ષ્વાકૂણાં ત્વયા તુલ્યં સુહૃદં નોપલક્ષયે ।
યથા દશરથો રાજા માં ન શોચેત્ તથા કુરુ

શોકોપહતચેતાશ્ ચ વૃદ્ધશ્ ચ જગતીપતિઃ ।
કામભારાવસન્નશ્ ચ તસ્માદ્ એતદ્ બ્રવીમિ તે

યદ્ યદ્ આજ્ઞાપયેત્ કિંચિત્ સ મહાત્મા મહીપતિઃ ।
કૈકેય્યાઃ પ્રિયકામાર્થં કાર્યં તદ્ અવિકાઙ્ક્ષયા

એતદર્થં હિ રાજ્યાનિ પ્રશાસતિ નરેશ્વરાઃ ।
યદ્ એષાં સર્વકૃત્યેષુ મનો ન પ્રતિહન્યતે

તદ્ યથા સ મહારાજો નાલીકમ્ અધિગચ્છતિ ।
ન ચ તામ્યતિ દુઃખેન સુમન્ત્ર કુરુ તત્ તથા

અદૃષ્ટદુઃખં રાજાનં વૃદ્ધમ્ આર્યં જિતેન્દ્રિયમ્ ।
બ્રૂયાસ્ ત્વમ્ અભિવાદ્યૈવ મમ હેતોર્ ઇદં વચઃ

નૈવાહમ્ અનુશોચામિ લક્ષ્મણો ન ચ મૈથિલી ।
અયોધ્યાયાશ્ ચ્યુતાશ્ ચેતિ વને વત્સ્યામહેતિ વા

ચતુર્દશસુ વર્ષેષુ નિવૃત્તેષુ પુનઃ પુનઃ ।
લક્ષ્મણં માં ચ સીતાં ચ દ્રક્ષ્યસિ ક્ષિપ્રમ્ આગતાન્

એવમ્ ઉક્ત્વા તુ રાજાનં માતરં ચ સુમન્ત્ર મે ।
અન્યાશ્ ચ દેવીઃ સહિતાઃ કૈકેયીં ચ પુનઃ પુનઃ

આરોગ્યં બ્રૂહિ કૌસલ્યામ્ અથ પાદાભિવન્દનમ્ ।
સીતાયા મમ ચાર્યસ્ય વચનાલ્ લક્ષ્મણસ્ય ચ

બ્રૂયાશ્ ચ હિ મહારાજં ભરતં ક્ષિપ્રમ્ આનય ।
આગતશ્ ચાપિ ભરતઃ સ્થાપ્યો નૃપમતે પદે

ભરતં ચ પરિષ્વજ્ય યૌવરાજ્યે ઽભિષિચ્ય ચ ।
અસ્મત્સંતાપજં દુઃખં ન ત્વામ્ અભિભવિષ્યતિ

ભરતશ્ ચાપિ વક્તવ્યો યથા રાજનિ વર્તસે ।
તથા માતૃષુ વર્તેથાઃ સર્વાસ્વ્ એવાવિશેષતઃ

યથા ચ તવ કૈકેયી સુમિત્રા ચાવિશેષતઃ ।
તથૈવ દેવી કૌસલ્યા મમ માતા વિશેષતઃ

નિવર્ત્યમાનો રામેણ સુમન્ત્રઃ શોકકર્શિતઃ ।
તત્ સર્વં વચનં શ્રુત્વા સ્નેહાત્ કાકુત્સ્થમ્ અબ્રવીત્

યદ્ અહં નોપચારેણ બ્રૂયાં સ્નેહાદ્ અવિક્લવઃ ।
ભક્તિમાન્ ઇતિ તત્ તાવદ્ વાક્યં ત્વં ક્ષન્તુમ્ અર્હસિ

કથં હિ ત્વદ્વિહીનો ઽહં પ્રતિયાસ્યામિ તાં પુરીમ્ ।
તવ તાત વિયોગેન પુત્રશોકાકુલામ્ ઇવ

સરામમ્ અપિ તાવન્ મે રથં દૃષ્ટ્વા તદા જનઃ ।
વિના રામં રથં દૃષ્ટ્વા વિદીર્યેતાપિ સા પુરી

દૈન્યં હિ નગરી ગચ્છેદ્ દૃષ્ટ્વા શૂન્યમ્ ઇમં રથમ્ ।
સૂતાવશેષં સ્વં સૈન્યં હતવીરમ્ ઇવાહવે

દૂરે ઽપિ નિવસન્તં ત્વાં માનસેનાગ્રતઃ સ્થિતમ્ ।
ચિન્તયન્ત્યો ઽદ્ય નૂનં ત્વાં નિરાહારાઃ કૃતાઃ પ્રજાઃ

આર્તનાદો હિ યઃ પૌરૈર્ મુક્તસ્ તદ્વિપ્રવાસને ।
રથસ્થં માં નિશામ્યૈવ કુર્યુઃ શતગુણં તતઃ

અહં કિં ચાપિ વક્ષ્યામિ દેવીં તવ સુતો મયા ।
નીતો ઽસૌ માતુલકુલં સંતાપં મા કૃથા ઇતિ

અસત્યમ્ અપિ નૈવાહં બ્રૂયાં વચનમ્ ઈદૃશમ્ ।
કથમ્ અપ્રિયમ્ એવાહં બ્રૂયાં સત્યમ્ ઇદં વચઃ

મમ તાવન્ નિયોગસ્થાસ્ ત્વદ્બન્ધુજનવાહિનઃ ।
કથં રથં ત્વયા હીનં પ્રવક્ષ્યન્તિ હયોત્તમાઃ

યદિ મે યાચમાનસ્ય ત્યાગમ્ એવ કરિષ્યસિ ।
સરથો ઽગ્નિં પ્રવેક્ષ્યામિ ત્યક્તમાત્ર ઇહ ત્વયા

ભવિષ્યન્તિ વને યાનિ તપોવિઘ્નકરાણિ તે ।
રથેન પ્રતિબાધિષ્યે તાનિ સત્ત્વાનિ રાઘવ

ત્વત્કૃતે ન મયા પ્રાપ્તં રથચર્યાકૃતં સુખમ્ ।
આશંસે ત્વત્કૃતેનાહં વનવાસકૃતં સુખમ્

પ્રસીદેચ્છામિ તે ઽરણ્યે ભવિતું પ્રત્યનન્તરઃ ।
પ્રીત્યાભિહિતમ્ ઇચ્છામિ ભવ મે પત્યનન્તરઃ

તવ શુશ્રૂષણં મૂર્ધ્ના કરિષ્યામિ વને વસન્ ।
અયોધ્યાં દેવલોકં વા સર્વથા પ્રજહામ્ય્ અહમ્

ન હિ શક્યા પ્રવેષ્ટું સા મયાયોધ્યા ત્વયા વિના ।
રાજધાની મહેન્દ્રસ્ય યથા દુષ્કૃતકર્મણા

ઇમે ચાપિ હયા વીર યદિ તે વનવાસિનઃ ।
પરિચર્યાં કરિષ્યન્તિ પ્રાપ્સ્યન્તિ પરમાં ગતિમ્

વનવાસે ક્ષયં પ્રાપ્તે મમૈષ હિ મનોરથઃ ।
યદ્ અનેન રથેનૈવ ત્વાં વહેયં પુરીં પુનઃ

ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ સહિતસ્ય ત્વયા વને ।
ક્ષણભૂતાનિ યાસ્યન્તિ શતશસ્ તુ તતો ઽન્યથા

ભૃત્યવત્સલ તિષ્ઠન્તં ભર્તૃપુત્રગતે પથિ ।
ભક્તં ભૃત્યં સ્થિતં સ્થિત્યાં ત્વં ન માં હાતુમ્ અર્હસિ

એવં બહુવિધં દીનં યાચમાનં પુનઃ પુનઃ ।
રામો ભૃત્યાનુકમ્પી તુ સુમન્ત્રમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

જાનામિ પરમાં ભક્તિં મયિ તે ભર્તૃવત્સલ ।
શૃણુ ચાપિ યદર્થં ત્વાં પ્રેષયામિ પુરીમ્ ઇતઃ

નગરીં ત્વાં ગતં દૃષ્ટ્વા જનની મે યવીયસી ।
કૈકેયી પ્રત્યયં ગચ્છેદ્ ઇતિ રામો વનં ગતઃ

પરિતુષ્ટા હિ સા દેવી વનવાસં ગતે મયિ ।
રાજાનં નાતિશઙ્કેત મિથ્યાવાદીતિ ધાર્મિકમ્

એષ મે પ્રથમઃ કલ્પો યદ્ અમ્બા મે યવીયસી ।
ભરતારક્ષિતં સ્ફીતં પુત્રરાજ્યમ્ અવાપ્નુયાત્

મમ પ્રિયાર્થં રાજ્ઞશ્ ચ સરથસ્ ત્વં પુરીં વ્રજ ।
સંદિષ્ટશ્ ચાસિ યાનર્થાંસ્ તાંસ્ તાન્ બ્રૂયાસ્ તથાતથા

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વચનં સૂતં સાન્ત્વયિત્વા પુનઃ પુનઃ ।
ગુહં વચનમ્ અક્લીબં રામો હેતુમદ્ અબ્રવીત્ ।
જટાઃ કૃત્વા ગમિષ્યામિ ન્યગ્રોધક્ષીરમ્ આનય ॥ રમ્સ્_2,46.55* ॥
તત્ ક્ષીરં રાજપુત્રાય ગુહઃ ક્ષિપ્રમ્ ઉપાહરત્ ।
લક્ષ્મણસ્યાત્મનશ્ ચૈવ રામસ્ તેનાકરોજ્ જટાઃ

તૌ તદા ચીરવસનૌ જટામણ્ડલધારિણૌ ।
અશોભેતામ્ ઋષિસમૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ

તતો વૈખાનસં માર્ગમ્ આસ્થિતઃ સહલક્ષ્મણઃ ।
વ્રતમ્ આદિષ્ટવાન્ રામઃ સહાયં ગુહમ્ અબ્રવીત્

અપ્રમત્તો બલે કોશે દુર્ગે જનપદે તથા ।
ભવેથા ગુહ રાજ્યં હિ દુરારક્ષતમં મતમ્

તતસ્ તં સમનુજ્ઞાય ગુહમ્ ઇક્ષ્વાકુનન્દનઃ ।
જગામ તૂર્ણમ્ અવ્યગ્રઃ સભાર્યઃ સહલક્ષ્મણઃ

સ તુ દૃષ્ટ્વા નદીતીરે નાવમ્ ઇક્ષ્વાકુનન્દનઃ ।
તિતીર્ષુઃ શીઘ્રગાં ગઙ્ગામ્ ઇદં લક્ષ્મણમ્ અબ્રવીત્

આરોહ ત્વં નરવ્યાઘ્ર સ્થિતાં નાવમ્ ઇમાં શનૈઃ ।
સીતાં ચારોપયાન્વક્ષં પરિગૃહ્ય મનસ્વિનીમ્

સ ભ્રાતુઃ શાસનં શ્રુત્વા સર્વમ્ અપ્રતિકૂલયન્ ।
આરોપ્ય મૈથિલીં પૂર્વમ્ આરુરોહાત્મવાંસ્ તતઃ

અથારુરોહ તેજસ્વી સ્વયં લક્ષ્મણપૂર્વજઃ ।
તતો નિષાદાધિપતિર્ ગુહો જ્ઞાતીન્ અચોદયત્

અનુજ્ઞાય સુમન્ત્રં ચ સબલં ચૈવ તં ગુહમ્ ।
આસ્થાય નાવં રામસ્ તુ ચોદયામાસ નાવિકાન્

તતસ્ તૈશ્ ચોદિતા સા નૌઃ કર્ણધારસમાહિતા ।
શુભસ્ફ્યવેગાભિહતા શીઘ્રં સલિલમ્ અત્યગાત્

મધ્યં તુ સમનુપ્રાપ્ય ભાગીરથ્યાસ્ ત્વ્ અનિન્દિતા ।
વૈદેહી પ્રાઞ્જલિર્ ભૂત્વા તાં નદીમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

પુત્રો દશરથસ્યાયં મહારાજસ્ય ધીમતઃ ।
નિદેશં પાલયત્વ્ એનં ગઙ્ગે ત્વદભિરક્ષિતઃ

ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ સમગ્રાણ્ય્ ઉષ્ય કાનને ।
ભ્રાત્રા સહ મયા ચૈવ પુનઃ પ્રત્યાગમિષ્યતિ

તતસ્ ત્વાં દેવિ સુભગે ક્ષેમેણ પુનર્ આગતા ।
યક્ષ્યે પ્રમુદિતા ગઙ્ગે સર્વકામસમૃદ્ધયે

ત્વં હિ ત્રિપથગા દેવિ બ્રહ્મલોકં સમીક્ષસે ।
ભાર્યા ચોદધિરાજસ્ય લોકે ઽસ્મિન્ સમ્પ્રદૃશ્યસે

સા ત્વાં દેવિ નમસ્યામિ પ્રશંસામિ ચ શોભને ।
પ્રાપ્તરાજ્યે નરવ્યાઘ્રે શિવેન પુનર્ આગતે

ગવાં શતસહસ્રાણિ વસ્ત્રાણ્ય્ અન્નં ચ પેશલમ્ ।
બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદાસ્યામિ તવ પ્રિયચિકીર્ષયા

તથા સંભાષમાણા સા સીતા ગઙ્ગામ્ અનિન્દિતા ।
દક્ષિણા દક્ષિણં તીરં ક્ષિપ્રમ્ એવાભ્યુપાગમત્

તીરં તુ સમનુપ્રાપ્ય નાવં હિત્વા નરર્ષભઃ ।
પ્રાતિષ્ઠત સહ ભ્રાત્રા વૈદેહ્યા ચ પરંતપઃ

અથાબ્રવીન્ મહાબાહુઃ સુમિત્રાનન્દવર્ધનમ્ ।
અગ્રતો ગચ્છ સૌમિત્રે સીતા ત્વામ્ અનુગચ્છતુ

પૃષ્ઠતો ઽહં ગમિષ્યામિ ત્વાં ચ સીતાં ચ પાલયન્ ।
અદ્ય દુઃખં તુ વૈદેહી વનવાસસ્ય વેત્સ્યતિ

ગતં તુ ગઙ્ગાપરપારમ્ આશુ રામં સુમન્ત્રઃ પ્રતતં નિરીક્ષ્ય ।
અધ્વપ્રકર્ષાદ્ વિનિવૃત્તદૃષ્ટિર્ મુમોચ બાષ્પં વ્યથિતસ્ તપસ્વી

તૌ તત્ર હત્વા ચતુરો મહામૃગાન્ વરાહમ્ ઋશ્યં પૃષતં મહારુરુમ્ ।
આદાય મેધ્યં ત્વરિતં બુભુક્ષિતૌ વાસાય કાલે યયતુર્ વનસ્પતિમ્