Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.40

Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 40
anuraktā mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam /
anujagmuḥ prayāntaṃ taṃ vanavāsāya mānavāḥ

nivartite 'pi ca balāt suhṛdvarge ca rājani /
naiva te saṃnyavartanta rāmasyānugatā ratham

ayodhyānilayānāṃ hi puruṣāṇāṃ mahāyaśāḥ /
babhūva guṇasampannaḥ pūrṇacandra iva priyaḥ

sa yācyamānaḥ kākutsthaḥ svābhiḥ prakṛtibhis tadā /
kurvāṇaḥ pitaraṃ satyaṃ vanam evānvapadyata

avekṣamāṇaḥ sasnehaṃ cakṣuṣā prapibann iva /
uvāca rāmaḥ snehena tāḥ prajāḥ svāḥ prajā iva

yā prītir bahumānaś ca mayy ayodhyānivāsinām /
matpriyārthaṃ viśeṣeṇa bharate sā niveśyatām

sa hi kalyāṇacāritraḥ kaikeyyānandavardhanaḥ /
kariṣyati yathāvad vaḥ priyāṇi ca hitāni ca

jñānavṛddho vayobālo mṛdur vīryaguṇānvitaḥ /
anurūpaḥ sa vo bhartā bhaviṣyati bhayāpahaḥ

sa hi rājaguṇair yukto yuvarājaḥ samīkṣitaḥ /
api cāpi mayā śiṣṭaiḥ kāryaṃ vo bhartṛśāsanam

na ca tapyed yathā cāsau vanavāsaṃ gate mayi /
mahārājas tathā kāryo mama priyacikīrṣayā

yathā yathā dāśarathir dharmam evāsthito 'bhavat /
tathā tathā prakṛtayo rāmaṃ patim akāmayan

bāṣpeṇa pihitaṃ dīnaṃ rāmaḥ saumitriṇā saha /
cakarṣeva guṇair baddhvā janaṃ punar ivāsanam

te dvijās trividhaṃ vṛddhā jñānena vayasaujasā /
vayaḥprakampaśiraso dūrād ūcur idaṃ vacaḥ

vahanto javanā rāmaṃ bho bho jātyās turaṃgamāḥ /
nivartadhvaṃ na gantavyaṃ hitā bhavata bhartari /
upavāhyas tu vo bhartā nāpavāhyaḥ purād vanam // RamS_2,40.14* //
evam ārtapralāpāṃs tān vṛddhān pralapato dvijān /
avekṣya sahasā rāmo rathād avatatāra ha

padbhyām eva jagāmātha sasītaḥ sahalakṣmaṇaḥ /
saṃnikṛṣṭapadanyāso rāmo vanaparāyaṇaḥ

dvijātīṃs tu padātīṃs tān rāmaś cāritravatsalaḥ /
na śaśāka ghṛṇācakṣuḥ parimoktuṃ rathena saḥ

gacchantam eva taṃ dṛṣṭvā rāmaṃ saṃbhrāntamānasāḥ /
ūcuḥ paramasaṃtaptā rāmaṃ vākyam idaṃ dvijāḥ

brāhmaṇyaṃ kṛtsnam etat tvāṃ brahmaṇyam anugacchati /
dvijaskandhādhirūḍhās tvām agnayo 'py anuyānty amī

vājapeyasamutthāni chattrāṇy etāni paśya naḥ /
pṛṣṭhato 'nuprayātāni haṃsān iva jalātyaye

anavāptātapatrasya raśmisaṃtāpitasya te /
ebhiś chāyāṃ kariṣyāmaḥ svaiś chattrair vājapeyikaiḥ

yā hi naḥ satataṃ buddhir vedamantrānusāriṇī /
tvatkṛte sā kṛtā vatsa vanavāsānusāriṇī

hṛdayeṣv avatiṣṭhante vedā ye naḥ paraṃ dhanam /
vatsyanty api gṛheṣv eva dārāś cāritrarakṣitāḥ

na punar niścayaḥ kāryas tvadgatau sukṛtā matiḥ /
tvayi dharmavyapekṣe tu kiṃ syād dharmam avekṣitum

yācito no nivartasva haṃsaśuklaśiroruhaiḥ /
śirobhir nibhṛtācāra mahīpatanapāṃsulaiḥ

bahūnāṃ vitatā yajñā dvijānāṃ ya ihāgatāḥ /
teṣāṃ samāptir āyattā tava vatsa nivartane

bhaktimanti hi bhūtāni jaṅgamājaṅgamāni ca /
yācamāneṣu teṣu tvaṃ bhaktiṃ bhakteṣu darśaya

anugantum aśaktās tvāṃ mūlair uddhṛtaveginaḥ /
unnatā vāyuvegena vikrośantīva pādapāḥ

niśceṣṭāhārasaṃcārā vṛkṣaikasthānaviṣṭhitāḥ /
pakṣiṇo 'pi prayācante sarvabhūtānukampinam

evaṃ vikrośatāṃ teṣāṃ dvijātīnāṃ nivartane /
dadṛśe tamasā tatra vārayantīva rāghavam