Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.37

Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 37
yāvat tu niryatas tasya rajorūpam adṛśyata /
naivekṣvākuvaras tāvat saṃjahārātmacakṣuṣī

yāvad rājā priyaṃ putraṃ paśyaty atyantadhārmikam /
tāvad vyavardhatevāsya dharaṇyāṃ putradarśane

na paśyati rajo 'py asya yadā rāmasya bhūmipaḥ /
tadārtaś ca viṣaṇṇaś ca papāta dharaṇītale

tasya dakṣiṇam anvagāt kausalyā bāhum aṅganā /
vāmaṃ cāsyānvagāt pārśvaṃ kaikeyī bharatapriyā

tāṃ nayena ca sampanno dharmeṇa vinayena ca /
uvāca rājā kaikeyīṃ samīkṣya vyathitendriyaḥ

kaikeyi mā mamāṅgāni sprākṣīs tvaṃ duṣṭacāriṇī /
na hi tvāṃ draṣṭum icchāmi na bhāryā na ca bāndhavī

ye ca tvām upajīvanti nāhaṃ teṣāṃ na te mama /
kevalārthaparāṃ hi tvāṃ tyaktadharmāṃ tyajāmy aham

agṛhṇāṃ yac ca te pāṇim agniṃ paryaṇayaṃ ca yat /
anujānāmi tat sarvam asmiṃl loke paratra ca

bharataś cet pratītaḥ syād rājyaṃ prāpyedam avyayam /
yan me sa dadyāt pitrarthaṃ mā mā tad dattam āgamat

atha reṇusamuddhvastaṃ tam utthāpya narādhipam /
nyavartata tadā devī kausalyā śokakarśitā

hatveva brāhmaṇaṃ kāmāt spṛṣṭvāgnim iva pāṇinā /
anvatapyata dharmātmā putraṃ saṃcintya tāpasam

nivṛtyaiva nivṛtyaiva sīdato rathavartmasu /
rājño nātibabhau rūpaṃ grastasyāṃśumato yathā

vilalāpa ca duḥkhārtaḥ priyaṃ putram anusmaran /
nagarāntam anuprāptaṃ buddhvā putram athābravīt

vāhanānāṃ ca mukhyānāṃ vahatāṃ taṃ mamātmajam /
padāni pathi dṛśyante sa mahātmā na dṛśyate

sa nūnaṃ kvacid evādya vṛkṣamūlam upāśritaḥ /
kāṣṭhaṃ vā yadi vāśmānam upadhāya śayiṣyate

utthāsyati ca medinyāḥ kṛpaṇaḥ pāṃśuguṇṭhitaḥ /
viniḥśvasan prasravaṇāt kareṇūnām ivarṣabhaḥ

drakṣyanti nūnaṃ puruṣā dīrghabāhuṃ vanecarāḥ /
rāmam utthāya gacchantaṃ lokanātham anāthavat

sakāmā bhava kaikeyi vidhavā rājyam āvasa /
na hi taṃ puruṣavyāghraṃ vinā jīvitum utsahe

ity evaṃ vilapan rājā janaughenābhisaṃvṛtaḥ /
apasnāta ivāriṣṭaṃ praviveśa purottamam

śūnyacatvaraveśmāntāṃ saṃvṛtāpaṇadevatām /
klāntadurbaladuḥkhārtāṃ nātyākīrṇamahāpathām

tām avekṣya purīṃ sarvāṃ rāmam evānucintayan /
vilapan prāviśad rājā gṛhaṃ sūrya ivāmbudam

mahāhradam ivākṣobhyaṃ suparṇena hṛtoragam /
rāmeṇa rahitaṃ veśma vaidehyā lakṣmaṇena ca

kausalyāyā gṛhaṃ śīghraṃ rāmamātur nayantu mām /
iti bruvantaṃ rājānam anayan dvāradarśinaḥ

tatas tatra praviṣṭasya kausalyāyā niveśanam /
adhiruhyāpi śayanaṃ babhūva lulitaṃ manaḥ

tac ca dṛṣṭvā mahārājo bhujam udyamya vīryavān /
uccaiḥ svareṇa cukrośa hā rāghava jahāsi mām

sukhitā bata taṃ kālaṃ jīviṣyanti narottamāḥ /
pariṣvajanto ye rāmaṃ drakṣyanti punar āgatam

na tvāṃ paśyāmi kausalye sādhu māṃ pāṇinā spṛśa /
rāmaṃ me 'nugatā dṛṣṭir adyāpi na nivartate

taṃ rāmam evānuvicintayantaṃ samīkṣya devī śayane narendram /
upopaviśyādhikam ārtarūpā viniḥśvasantī vilalāpa kṛcchram