Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.21

Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 21
taṃ samīkṣya tv avahitaṃ pitur nirdeśapālane /
kausalyā bāṣpasaṃruddhā vaco dharmiṣṭham abravīt

adṛṣṭaduḥkho dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ /
mayi jāto daśarathāt katham uñchena vartayet

yasya bhṛtyāś ca dāsāś ca mṛṣṭāny annāni bhuñjate /
kathaṃ sa bhokṣyate nātho vane mūlaphalāny ayam

ka etacchraddadhecchrutvā kasya vā na bhaved bhayam /
guṇavān dayito rājño rāghavo yad vivāsyate

tvayā vihīnām iha māṃ śokāgnir atulo mahān /
pradhakṣyati yathā kakṣaṃ citrabhānur himātyaye

kathaṃ hi dhenuḥ svaṃ vatsaṃ gacchantaṃ nānugacchati /
ahaṃ tvānugamiṣyāmi yatra putra gamiṣyasi

tathā nigaditaṃ mātrā tad vākyaṃ puruṣarṣabhaḥ /
śrutvā rāmo 'bravīd vākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām

kaikeyyā vañcito rājā mayi cāraṇyam āśrite /
bhavatyā ca parityakto na nūnaṃ vartayiṣyati

bhartuḥ kila parityāgo nṛśaṃsaḥ kevalaṃ striyāḥ /
sa bhavatyā na kartavyo manasāpi vigarhitaḥ

yāvaj jīvati kākutsthaḥ pitā me jagatīpatiḥ /
śuśrūṣā kriyatāṃ tāvat sa hi dharmaḥ sanātanaḥ

evam uktā tu rāmeṇa kausalyā śubhadarśanā /
tathety uvāca suprītā rāmam akliṣṭakāriṇam

evam uktas tu vacanaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ /
bhūyas tām abravīd vākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām

mayā caiva bhavatyā ca kartavyaṃ vacanaṃ pituḥ /
rājā bhartā guruḥ śreṣṭhaḥ sarveṣām īśvaraḥ prabhuḥ

imāni tu mahāraṇye vihṛtya nava pañca ca /
varṣāṇi paramaprītaḥ sthāsyāmi vacane tava

evam uktā priyaṃ putraṃ bāṣpapūrṇānanā tadā /
uvāca paramārtā tu kausalyā putravatsalā

āsāṃ rāma sapatnīnāṃ vastuṃ madhye na me kṣamam /
naya mām api kākutstha vanaṃ vanyāṃ mṛgīṃ yathā /
yadi te gamane buddhiḥ kṛtā pitur apekṣayā // RamS_2,21.16* //
tāṃ tathā rudatīṃ rāmo rudan vacanam abravīt /
jīvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhur eva ca /
bhavatyā mama caivādya rājā prabhavati prabhuḥ // RamS_2,21.17* //
bharataś cāpi dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ /
bhavatīm anuvarteta sa hi dharmarataḥ sadā

yathā mayi tu niṣkrānte putraśokena pārthivaḥ /
śramaṃ nāvāpnuyāt kiṃcid apramattā tathā kuru

vratopavāsaniratā yā nārī paramottamā /
bhartāraṃ nānuvarteta sā ca pāpagatir bhavet

śuśrūṣām eva kurvīta bhartuḥ priyahite ratā /
eṣa dharmaḥ purā dṛṣṭo loke vede śrutaḥ smṛtaḥ

pūjyās te matkṛte devi brāhmaṇāś caiva suvratāḥ /
evaṃ kālaṃ pratīkṣasva mamāgamanakāṅkṣiṇī

prāpsyase paramaṃ kāmaṃ mayi pratyāgate sati /
yadi dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dhārayiṣyati jīvitam

evam uktā tu rāmeṇa bāṣpaparyākulekṣaṇā /
kausalyā putraśokārtā rāmaṃ vacanam abravīt /
gaccha putra tvam ekāgro bhadraṃ te 'stu sadā vibho // RamS_2,21.24* //
tathā hi rāmaṃ vanavāsaniścitaṃ samīkṣya devī parameṇa cetasā /
uvāca rāmaṃ śubhalakṣaṇaṃ vaco babhūva ca svastyayanābhikāṅkṣiṇī