રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.21

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 21
તં સમીક્ષ્ય ત્વ્ અવહિતં પિતુર્ નિર્દેશપાલને ।
કૌસલ્યા બાષ્પસંરુદ્ધા વચો ધર્મિષ્ઠમ્ અબ્રવીત્

અદૃષ્ટદુઃખો ધર્માત્મા સર્વભૂતપ્રિયંવદઃ ।
મયિ જાતો દશરથાત્ કથમ્ ઉઞ્છેન વર્તયેત્

યસ્ય ભૃત્યાશ્ ચ દાસાશ્ ચ મૃષ્ટાન્ય્ અન્નાનિ ભુઞ્જતે ।
કથં સ ભોક્ષ્યતે નાથો વને મૂલફલાન્ય્ અયમ્

ક એતચ્છ્રદ્દધેચ્છ્રુત્વા કસ્ય વા ન ભવેદ્ ભયમ્ ।
ગુણવાન્ દયિતો રાજ્ઞો રાઘવો યદ્ વિવાસ્યતે

ત્વયા વિહીનામ્ ઇહ માં શોકાગ્નિર્ અતુલો મહાન્ ।
પ્રધક્ષ્યતિ યથા કક્ષં ચિત્રભાનુર્ હિમાત્યયે

કથં હિ ધેનુઃ સ્વં વત્સં ગચ્છન્તં નાનુગચ્છતિ ।
અહં ત્વાનુગમિષ્યામિ યત્ર પુત્ર ગમિષ્યસિ

તથા નિગદિતં માત્રા તદ્ વાક્યં પુરુષર્ષભઃ ।
શ્રુત્વા રામો ઽબ્રવીદ્ વાક્યં માતરં ભૃશદુઃખિતામ્

કૈકેય્યા વઞ્ચિતો રાજા મયિ ચારણ્યમ્ આશ્રિતે ।
ભવત્યા ચ પરિત્યક્તો ન નૂનં વર્તયિષ્યતિ

ભર્તુઃ કિલ પરિત્યાગો નૃશંસઃ કેવલં સ્ત્રિયાઃ ।
સ ભવત્યા ન કર્તવ્યો મનસાપિ વિગર્હિતઃ

યાવજ્ જીવતિ કાકુત્સ્થઃ પિતા મે જગતીપતિઃ ।
શુશ્રૂષા ક્રિયતાં તાવત્ સ હિ ધર્મઃ સનાતનઃ

એવમ્ ઉક્તા તુ રામેણ કૌસલ્યા શુભદર્શના ।
તથેત્ય્ ઉવાચ સુપ્રીતા રામમ્ અક્લિષ્ટકારિણમ્

એવમ્ ઉક્તસ્ તુ વચનં રામો ધર્મભૃતાં વરઃ ।
ભૂયસ્ તામ્ અબ્રવીદ્ વાક્યં માતરં ભૃશદુઃખિતામ્

મયા ચૈવ ભવત્યા ચ કર્તવ્યં વચનં પિતુઃ ।
રાજા ભર્તા ગુરુઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વેષામ્ ઈશ્વરઃ પ્રભુઃ

ઇમાનિ તુ મહારણ્યે વિહૃત્ય નવ પઞ્ચ ચ ।
વર્ષાણિ પરમપ્રીતઃ સ્થાસ્યામિ વચને તવ

એવમ્ ઉક્તા પ્રિયં પુત્રં બાષ્પપૂર્ણાનના તદા ।
ઉવાચ પરમાર્તા તુ કૌસલ્યા પુત્રવત્સલા

આસાં રામ સપત્નીનાં વસ્તું મધ્યે ન મે ક્ષમમ્ ।
નય મામ્ અપિ કાકુત્સ્થ વનં વન્યાં મૃગીં યથા ।
યદિ તે ગમને બુદ્ધિઃ કૃતા પિતુર્ અપેક્ષયા ॥ રમ્સ્_2,21.16* ॥
તાં તથા રુદતીં રામો રુદન્ વચનમ્ અબ્રવીત્ ।
જીવન્ત્યા હિ સ્ત્રિયા ભર્તા દૈવતં પ્રભુર્ એવ ચ ।
ભવત્યા મમ ચૈવાદ્ય રાજા પ્રભવતિ પ્રભુઃ ॥ રમ્સ્_2,21.17* ॥
ભરતશ્ ચાપિ ધર્માત્મા સર્વભૂતપ્રિયંવદઃ ।
ભવતીમ્ અનુવર્તેત સ હિ ધર્મરતઃ સદા

યથા મયિ તુ નિષ્ક્રાન્તે પુત્રશોકેન પાર્થિવઃ ।
શ્રમં નાવાપ્નુયાત્ કિંચિદ્ અપ્રમત્તા તથા કુરુ

વ્રતોપવાસનિરતા યા નારી પરમોત્તમા ।
ભર્તારં નાનુવર્તેત સા ચ પાપગતિર્ ભવેત્

શુશ્રૂષામ્ એવ કુર્વીત ભર્તુઃ પ્રિયહિતે રતા ।
એષ ધર્મઃ પુરા દૃષ્ટો લોકે વેદે શ્રુતઃ સ્મૃતઃ

પૂજ્યાસ્ તે મત્કૃતે દેવિ બ્રાહ્મણાશ્ ચૈવ સુવ્રતાઃ ।
એવં કાલં પ્રતીક્ષસ્વ મમાગમનકાઙ્ક્ષિણી

પ્રાપ્સ્યસે પરમં કામં મયિ પ્રત્યાગતે સતિ ।
યદિ ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠો ધારયિષ્યતિ જીવિતમ્

એવમ્ ઉક્તા તુ રામેણ બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણા ।
કૌસલ્યા પુત્રશોકાર્તા રામં વચનમ્ અબ્રવીત્ ।
ગચ્છ પુત્ર ત્વમ્ એકાગ્રો ભદ્રં તે ઽસ્તુ સદા વિભો ॥ રમ્સ્_2,21.24* ॥
તથા હિ રામં વનવાસનિશ્ચિતં સમીક્ષ્ય દેવી પરમેણ ચેતસા ।
ઉવાચ રામં શુભલક્ષણં વચો બભૂવ ચ સ્વસ્ત્યયનાભિકાઙ્ક્ષિણી