Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.16
Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 16
sa dadarśāsane rāmo niṣaṇṇaṃ pitaraṃ śubhe /
kaikeyīsahitaṃ dīnaṃ mukhena pariśuṣyatā
sa pituś caraṇau pūrvam abhivādya vinītavat /
tato vavande caraṇau kaikeyyāḥ susamāhitaḥ
rāmety uktvā ca vacanaṃ bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ /
śaśāka nṛpatir dīno nekṣituṃ nābhibhāṣitum
tad apūrvaṃ narapater dṛṣṭvā rūpaṃ bhayāvaham /
rāmo 'pi bhayam āpannaḥ padā spṛṣṭveva pannagam
indriyair aprahṛṣṭais taṃ śokasaṃtāpakarśitam /
niḥśvasantaṃ mahārājaṃ vyathitākulacetasam
ūrmimālinam akṣobhyaṃ kṣubhyantam iva sāgaram /
upaplutam ivādityam uktānṛtam ṛṣiṃ yathā
acintyakalpaṃ hi pitus taṃ śokam upadhārayan /
babhūva saṃrabdhataraḥ samudra iva parvaṇi
cintayāmāsa ca tadā rāmaḥ pitṛhite rataḥ /
kiṃsvid adyaiva nṛpatir na māṃ pratyabhinandati
anyadā māṃ pitā dṛṣṭvā kupito 'pi prasīdati /
tasya mām adya samprekṣya kimāyāsaḥ pravartate
sa dīna iva śokārto viṣaṇṇavadanadyutiḥ /
kaikeyīm abhivādyaiva rāmo vacanam abravīt
kaccin mayā nāparādham ajñānād yena me pitā /
kupitas tan mamācakṣva tvaṃ caivainaṃ prasādaya
vivarṇavadano dīno na hi mām abhibhāṣate /
śārīro mānaso vāpi kaccid enaṃ na bādhate /
saṃtāpo vābhitāpo vā durlabhaṃ hi sadā sukham // RamS_2,16.12* //
kaccin na kiṃcid bharate kumāre priyadarśane /
śatrughne vā mahāsattve mātḥṇāṃ vā mamāśubham
atoṣayan mahārājam akurvan vā pitur vacaḥ /
muhūrtam api neccheyaṃ jīvituṃ kupite nṛpe
yatomūlaṃ naraḥ paśyet prādurbhāvam ihātmanaḥ /
kathaṃ tasmin na varteta pratyakṣe sati daivate
kaccit te paruṣaṃ kiṃcid abhimānāt pitā mama /
ukto bhavatyā kopena yatrāsya lulitaṃ manaḥ
etad ācakṣva me devi tattvena paripṛcchataḥ /
kiṃnimittam apūrvo 'yaṃ vikāro manujādhipe
ahaṃ hi vacanād rājñaḥ pateyam api pāvake /
bhakṣayeyaṃ viṣaṃ tīkṣṇaṃ majjeyam api cārṇave /
niyukto guruṇā pitrā nṛpeṇa ca hitena ca // RamS_2,16.18* //
tad brūhi vacanaṃ devi rājño yad abhikāṅkṣitam /
kariṣye pratijāne ca rāmo dvir nābhibhāṣate
tam ārjavasamāyuktam anāryā satyavādinam /
uvāca rāmaṃ kaikeyī vacanaṃ bhṛśadāruṇam
purā devāsure yuddhe pitrā te mama rāghava /
rakṣitena varau dattau saśalyena mahāraṇe
tatra me yācito rājā bharatasyābhiṣecanam /
gamanaṃ daṇḍakāraṇye tava cādyaiva rāghava
yadi satyapratijñaṃ tvaṃ pitaraṃ kartum icchasi /
ātmānaṃ ca naraśreṣṭha mama vākyam idaṃ śṛṇu
sa nideśe pitus tiṣṭha yathā tena pratiśrutam /
tvayāraṇyaṃ praveṣṭavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca
sapta sapta ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyam āśritaḥ /
abhiṣekam imaṃ tyaktvā jaṭācīradharo vasa
bharataḥ kosalapure praśāstu vasudhām imām /
nānāratnasamākīrṇāṃ savājirathakuñjarām
tad apriyam amitraghno vacanaṃ maraṇopamam /
śrutvā na vivyathe rāmaḥ kaikeyīṃ cedam abravīt
evam astu gamiṣyāmi vanaṃ vastum ahaṃ tv ataḥ /
jaṭācīradharo rājñaḥ pratijñām anupālayan
idaṃ tu jñātum icchāmi kimarthaṃ māṃ mahīpatiḥ /
nābhinandati durdharṣo yathāpuram ariṃdamaḥ
manyur na ca tvayā kāryo devi brūhi tavāgrataḥ /
yāsyāmi bhava suprītā vanaṃ cīrajaṭādharaḥ
hitena guruṇā pitrā kṛtajñena nṛpeṇa ca /
niyujyamāno viśrabdhaṃ kiṃ na kuryād ahaṃ priyam
alīkaṃ mānasaṃ tv ekaṃ hṛdayaṃ dahatīva me /
svayaṃ yan nāha māṃ rājā bharatasyābhiṣecanam
ahaṃ hi sītāṃ rājyaṃ ca prāṇān iṣṭān dhanāni ca /
hṛṣṭo bhrātre svayaṃ dadyāṃ bharatāyāpracoditaḥ
kiṃ punar manujendreṇa svayaṃ pitrā pracoditaḥ /
tava ca priyakāmārthaṃ pratijñām anupālayan
tad āśvāsaya hīmaṃ tvaṃ kiṃ nv idaṃ yan mahīpatiḥ /
vasudhāsaktanayano mandam aśrūṇi muñcati
gacchantu caivānayituṃ dūtāḥ śīghrajavair hayaiḥ /
bharataṃ mātulakulād adyaiva nṛpaśāsanāt
daṇḍakāraṇyam eṣo 'ham ito gacchāmi satvaraḥ /
avicārya pitur vākyaṃ samāvastuṃ caturdaśa
sā hṛṣṭā tasya tadvākyaṃ śrutvā rāmasya kaikeyī /
prasthānaṃ śraddadhānā hi tvarayāmāsa rāghavam
evaṃ bhavatu yāsyanti dūtāḥ śīghrajavair hayaiḥ /
bharataṃ mātulakulād upāvartayituṃ narāḥ
tava tv ahaṃ kṣamaṃ manye notsukasya vilambanam /
rāma tasmād itaḥ śīghraṃ vanaṃ tvaṃ gantum arhasi
vrīḍānvitaḥ svayaṃ yac ca nṛpas tvāṃ nābhibhāṣate /
naitat kiṃcin naraśreṣṭha manyur eṣo 'panīyatām
yāvat tvaṃ na vanaṃ yātaḥ purād asmād abhitvaran /
pitā tāvan na te rāma snāsyate bhokṣyate 'pi vā
dhik kaṣṭam iti niḥśvasya rājā śokapariplutaḥ /
mūrchito nyapatat tasmin paryaṅke hemabhūṣite
rāmo 'py utthāpya rājānaṃ kaikeyyābhipracoditaḥ /
kaśayevāhato vājī vanaṃ gantuṃ kṛtatvaraḥ
tad apriyam anāryāyā vacanaṃ dāruṇodaram /
śrutvā gatavyatho rāmaḥ kaikeyīṃ vākyam abravīt
nāham arthaparo devi lokam āvastum utsahe /
viddhi mām ṛṣibhis tulyaṃ kevalaṃ dharmam āsthitam
yad atrabhavataḥ kiṃcic chakyaṃ kartuṃ priyaṃ mayā /
prāṇān api parityajya sarvathā kṛtam eva tat
na hy ato dharmacaraṇaṃ kiṃcid asti mahattaram /
yathā pitari śuśrūṣā tasya vā vacanakriyā
anukto 'py atrabhavatā bhavatyā vacanād aham /
vane vatsyāmi vijane varṣāṇīha caturdaśa
na nūnaṃ mayi kaikeyi kiṃcid āśaṃsase guṇam /
yad rājānam avocas tvaṃ mameśvaratarā satī
yāvan mātaram āpṛcche sītāṃ cānunayāmy aham /
tato 'dyaiva gamiṣyāmi daṇḍakānāṃ mahad vanam
bharataḥ pālayed rājyaṃ śuśrūṣec ca pitur yathā /
tathā bhavatyā kartavyaṃ sa hi dharmaḥ sanātanaḥ
sa rāmasya vacaḥ śrutvā bhṛśaṃ duḥkhahataḥ pitā /
śokād aśaknuvan bāṣpaṃ praruroda mahāsvanam
vanditvā caraṇau rāmo visaṃjñasya pitus tadā /
kaikeyyāś cāpy anāryāyā niṣpapāta mahādyutiḥ
sa rāmaḥ pitaraṃ kṛtvā kaikeyīṃ ca pradakṣiṇam /
niṣkramyāntaḥpurāt tasmāt svaṃ dadarśa suhṛjjanam
taṃ bāṣpaparipūrṇākṣaḥ pṛṣṭhato 'nujagāma ha /
lakṣmaṇaḥ paramakruddhaḥ sumitrānandavardhanaḥ
ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā rāmaḥ pradakṣiṇam /
śanair jagāma sāpekṣo dṛṣṭiṃ tatrāvicālayan
na cāsya mahatīṃ lakṣmīṃ rājyanāśo 'pakarṣati /
lokakāntasya kāntatvaṃ śītaraśmer iva kṣapā
na vanaṃ gantukāmasya tyajataś ca vasuṃdharām /
sarvalokātigasyeva lakṣyate cittavikriyā
dhārayan manasā duḥkham indriyāṇi nigṛhya ca /
praviveśātmavān veśma mātur apriyaśaṃsivān
praviśya veśmātibhṛśaṃ mudānvitaṃ samīkṣya tāṃ cārthavipattim āgatām /
na caiva rāmo 'tra jagāma vikriyāṃ suhṛjjanasyātmavipattiśaṅkayā
Original text: Rāmāyaṇa-southern-2 · Edition: T.R. Krishnacarya: The Valmiki Ramayana - According to Southern recension, 1905 (Repr. Delhi : Sri Satguru Publications, 1982) · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0