રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.16

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 16
સ દદર્શાસને રામો નિષણ્ણં પિતરં શુભે ।
કૈકેયીસહિતં દીનં મુખેન પરિશુષ્યતા

સ પિતુશ્ ચરણૌ પૂર્વમ્ અભિવાદ્ય વિનીતવત્ ।
તતો વવન્દે ચરણૌ કૈકેય્યાઃ સુસમાહિતઃ

રામેત્ય્ ઉક્ત્વા ચ વચનં બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણઃ ।
શશાક નૃપતિર્ દીનો નેક્ષિતું નાભિભાષિતુમ્

તદ્ અપૂર્વં નરપતેર્ દૃષ્ટ્વા રૂપં ભયાવહમ્ ।
રામો ઽપિ ભયમ્ આપન્નઃ પદા સ્પૃષ્ટ્વેવ પન્નગમ્

ઇન્દ્રિયૈર્ અપ્રહૃષ્ટૈસ્ તં શોકસંતાપકર્શિતમ્ ।
નિઃશ્વસન્તં મહારાજં વ્યથિતાકુલચેતસમ્

ઊર્મિમાલિનમ્ અક્ષોભ્યં ક્ષુભ્યન્તમ્ ઇવ સાગરમ્ ।
ઉપપ્લુતમ્ ઇવાદિત્યમ્ ઉક્તાનૃતમ્ ઋષિં યથા

અચિન્ત્યકલ્પં હિ પિતુસ્ તં શોકમ્ ઉપધારયન્ ।
બભૂવ સંરબ્ધતરઃ સમુદ્ર ઇવ પર્વણિ

ચિન્તયામાસ ચ તદા રામઃ પિતૃહિતે રતઃ ।
કિંસ્વિદ્ અદ્યૈવ નૃપતિર્ ન માં પ્રત્યભિનન્દતિ

અન્યદા માં પિતા દૃષ્ટ્વા કુપિતો ઽપિ પ્રસીદતિ ।
તસ્ય મામ્ અદ્ય સમ્પ્રેક્ષ્ય કિમાયાસઃ પ્રવર્તતે

સ દીન ઇવ શોકાર્તો વિષણ્ણવદનદ્યુતિઃ ।
કૈકેયીમ્ અભિવાદ્યૈવ રામો વચનમ્ અબ્રવીત્

કચ્ચિન્ મયા નાપરાધમ્ અજ્ઞાનાદ્ યેન મે પિતા ।
કુપિતસ્ તન્ મમાચક્ષ્વ ત્વં ચૈવૈનં પ્રસાદય

વિવર્ણવદનો દીનો ન હિ મામ્ અભિભાષતે ।
શારીરો માનસો વાપિ કચ્ચિદ્ એનં ન બાધતે ।
સંતાપો વાભિતાપો વા દુર્લભં હિ સદા સુખમ્ ॥ રમ્સ્_2,16.12* ॥
કચ્ચિન્ ન કિંચિદ્ ભરતે કુમારે પ્રિયદર્શને ।
શત્રુઘ્ને વા મહાસત્ત્વે માત્ઃણાં વા મમાશુભમ્

અતોષયન્ મહારાજમ્ અકુર્વન્ વા પિતુર્ વચઃ ।
મુહૂર્તમ્ અપિ નેચ્છેયં જીવિતું કુપિતે નૃપે

યતોમૂલં નરઃ પશ્યેત્ પ્રાદુર્ભાવમ્ ઇહાત્મનઃ ।
કથં તસ્મિન્ ન વર્તેત પ્રત્યક્ષે સતિ દૈવતે

કચ્ચિત્ તે પરુષં કિંચિદ્ અભિમાનાત્ પિતા મમ ।
ઉક્તો ભવત્યા કોપેન યત્રાસ્ય લુલિતં મનઃ

એતદ્ આચક્ષ્વ મે દેવિ તત્ત્વેન પરિપૃચ્છતઃ ।
કિંનિમિત્તમ્ અપૂર્વો ઽયં વિકારો મનુજાધિપે

અહં હિ વચનાદ્ રાજ્ઞઃ પતેયમ્ અપિ પાવકે ।
ભક્ષયેયં વિષં તીક્ષ્ણં મજ્જેયમ્ અપિ ચાર્ણવે ।
નિયુક્તો ગુરુણા પિત્રા નૃપેણ ચ હિતેન ચ ॥ રમ્સ્_2,16.18* ॥
તદ્ બ્રૂહિ વચનં દેવિ રાજ્ઞો યદ્ અભિકાઙ્ક્ષિતમ્ ।
કરિષ્યે પ્રતિજાને ચ રામો દ્વિર્ નાભિભાષતે

તમ્ આર્જવસમાયુક્તમ્ અનાર્યા સત્યવાદિનમ્ ।
ઉવાચ રામં કૈકેયી વચનં ભૃશદારુણમ્

પુરા દેવાસુરે યુદ્ધે પિત્રા તે મમ રાઘવ ।
રક્ષિતેન વરૌ દત્તૌ સશલ્યેન મહારણે

તત્ર મે યાચિતો રાજા ભરતસ્યાભિષેચનમ્ ।
ગમનં દણ્ડકારણ્યે તવ ચાદ્યૈવ રાઘવ

યદિ સત્યપ્રતિજ્ઞં ત્વં પિતરં કર્તુમ્ ઇચ્છસિ ।
આત્માનં ચ નરશ્રેષ્ઠ મમ વાક્યમ્ ઇદં શૃણુ

સ નિદેશે પિતુસ્ તિષ્ઠ યથા તેન પ્રતિશ્રુતમ્ ।
ત્વયારણ્યં પ્રવેષ્ટવ્યં નવ વર્ષાણિ પઞ્ચ ચ

સપ્ત સપ્ત ચ વર્ષાણિ દણ્ડકારણ્યમ્ આશ્રિતઃ ।
અભિષેકમ્ ઇમં ત્યક્ત્વા જટાચીરધરો વસ

ભરતઃ કોસલપુરે પ્રશાસ્તુ વસુધામ્ ઇમામ્ ।
નાનારત્નસમાકીર્ણાં સવાજિરથકુઞ્જરામ્

તદ્ અપ્રિયમ્ અમિત્રઘ્નો વચનં મરણોપમમ્ ।
શ્રુત્વા ન વિવ્યથે રામઃ કૈકેયીં ચેદમ્ અબ્રવીત્

એવમ્ અસ્તુ ગમિષ્યામિ વનં વસ્તુમ્ અહં ત્વ્ અતઃ ।
જટાચીરધરો રાજ્ઞઃ પ્રતિજ્ઞામ્ અનુપાલયન્

ઇદં તુ જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ કિમર્થં માં મહીપતિઃ ।
નાભિનન્દતિ દુર્ધર્ષો યથાપુરમ્ અરિંદમઃ

મન્યુર્ ન ચ ત્વયા કાર્યો દેવિ બ્રૂહિ તવાગ્રતઃ ।
યાસ્યામિ ભવ સુપ્રીતા વનં ચીરજટાધરઃ

હિતેન ગુરુણા પિત્રા કૃતજ્ઞેન નૃપેણ ચ ।
નિયુજ્યમાનો વિશ્રબ્ધં કિં ન કુર્યાદ્ અહં પ્રિયમ્

અલીકં માનસં ત્વ્ એકં હૃદયં દહતીવ મે ।
સ્વયં યન્ નાહ માં રાજા ભરતસ્યાભિષેચનમ્

અહં હિ સીતાં રાજ્યં ચ પ્રાણાન્ ઇષ્ટાન્ ધનાનિ ચ ।
હૃષ્ટો ભ્રાત્રે સ્વયં દદ્યાં ભરતાયાપ્રચોદિતઃ

કિં પુનર્ મનુજેન્દ્રેણ સ્વયં પિત્રા પ્રચોદિતઃ ।
તવ ચ પ્રિયકામાર્થં પ્રતિજ્ઞામ્ અનુપાલયન્

તદ્ આશ્વાસય હીમં ત્વં કિં ન્વ્ ઇદં યન્ મહીપતિઃ ।
વસુધાસક્તનયનો મન્દમ્ અશ્રૂણિ મુઞ્ચતિ

ગચ્છન્તુ ચૈવાનયિતું દૂતાઃ શીઘ્રજવૈર્ હયૈઃ ।
ભરતં માતુલકુલાદ્ અદ્યૈવ નૃપશાસનાત્

દણ્ડકારણ્યમ્ એષો ઽહમ્ ઇતો ગચ્છામિ સત્વરઃ ।
અવિચાર્ય પિતુર્ વાક્યં સમાવસ્તું ચતુર્દશ

સા હૃષ્ટા તસ્ય તદ્વાક્યં શ્રુત્વા રામસ્ય કૈકેયી ।
પ્રસ્થાનં શ્રદ્દધાના હિ ત્વરયામાસ રાઘવમ્

એવં ભવતુ યાસ્યન્તિ દૂતાઃ શીઘ્રજવૈર્ હયૈઃ ।
ભરતં માતુલકુલાદ્ ઉપાવર્તયિતું નરાઃ

તવ ત્વ્ અહં ક્ષમં મન્યે નોત્સુકસ્ય વિલમ્બનમ્ ।
રામ તસ્માદ્ ઇતઃ શીઘ્રં વનં ત્વં ગન્તુમ્ અર્હસિ

વ્રીડાન્વિતઃ સ્વયં યચ્ ચ નૃપસ્ ત્વાં નાભિભાષતે ।
નૈતત્ કિંચિન્ નરશ્રેષ્ઠ મન્યુર્ એષો ઽપનીયતામ્

યાવત્ ત્વં ન વનં યાતઃ પુરાદ્ અસ્માદ્ અભિત્વરન્ ।
પિતા તાવન્ ન તે રામ સ્નાસ્યતે ભોક્ષ્યતે ઽપિ વા

ધિક્ કષ્ટમ્ ઇતિ નિઃશ્વસ્ય રાજા શોકપરિપ્લુતઃ ।
મૂર્છિતો ન્યપતત્ તસ્મિન્ પર્યઙ્કે હેમભૂષિતે

રામો ઽપ્ય્ ઉત્થાપ્ય રાજાનં કૈકેય્યાભિપ્રચોદિતઃ ।
કશયેવાહતો વાજી વનં ગન્તું કૃતત્વરઃ

તદ્ અપ્રિયમ્ અનાર્યાયા વચનં દારુણોદરમ્ ।
શ્રુત્વા ગતવ્યથો રામઃ કૈકેયીં વાક્યમ્ અબ્રવીત્

નાહમ્ અર્થપરો દેવિ લોકમ્ આવસ્તુમ્ ઉત્સહે ।
વિદ્ધિ મામ્ ઋષિભિસ્ તુલ્યં કેવલં ધર્મમ્ આસ્થિતમ્

યદ્ અત્રભવતઃ કિંચિચ્ છક્યં કર્તું પ્રિયં મયા ।
પ્રાણાન્ અપિ પરિત્યજ્ય સર્વથા કૃતમ્ એવ તત્

ન હ્ય્ અતો ધર્મચરણં કિંચિદ્ અસ્તિ મહત્તરમ્ ।
યથા પિતરિ શુશ્રૂષા તસ્ય વા વચનક્રિયા

અનુક્તો ઽપ્ય્ અત્રભવતા ભવત્યા વચનાદ્ અહમ્ ।
વને વત્સ્યામિ વિજને વર્ષાણીહ ચતુર્દશ

ન નૂનં મયિ કૈકેયિ કિંચિદ્ આશંસસે ગુણમ્ ।
યદ્ રાજાનમ્ અવોચસ્ ત્વં મમેશ્વરતરા સતી

યાવન્ માતરમ્ આપૃચ્છે સીતાં ચાનુનયામ્ય્ અહમ્ ।
તતો ઽદ્યૈવ ગમિષ્યામિ દણ્ડકાનાં મહદ્ વનમ્

ભરતઃ પાલયેદ્ રાજ્યં શુશ્રૂષેચ્ ચ પિતુર્ યથા ।
તથા ભવત્યા કર્તવ્યં સ હિ ધર્મઃ સનાતનઃ

સ રામસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ભૃશં દુઃખહતઃ પિતા ।
શોકાદ્ અશક્નુવન્ બાષ્પં પ્રરુરોદ મહાસ્વનમ્

વન્દિત્વા ચરણૌ રામો વિસંજ્ઞસ્ય પિતુસ્ તદા ।
કૈકેય્યાશ્ ચાપ્ય્ અનાર્યાયા નિષ્પપાત મહાદ્યુતિઃ

સ રામઃ પિતરં કૃત્વા કૈકેયીં ચ પ્રદક્ષિણમ્ ।
નિષ્ક્રમ્યાન્તઃપુરાત્ તસ્માત્ સ્વં દદર્શ સુહૃજ્જનમ્

તં બાષ્પપરિપૂર્ણાક્ષઃ પૃષ્ઠતો ઽનુજગામ હ ।
લક્ષ્મણઃ પરમક્રુદ્ધઃ સુમિત્રાનન્દવર્ધનઃ

આભિષેચનિકં ભાણ્ડં કૃત્વા રામઃ પ્રદક્ષિણમ્ ।
શનૈર્ જગામ સાપેક્ષો દૃષ્ટિં તત્રાવિચાલયન્

ન ચાસ્ય મહતીં લક્ષ્મીં રાજ્યનાશો ઽપકર્ષતિ ।
લોકકાન્તસ્ય કાન્તત્વં શીતરશ્મેર્ ઇવ ક્ષપા

ન વનં ગન્તુકામસ્ય ત્યજતશ્ ચ વસુંધરામ્ ।
સર્વલોકાતિગસ્યેવ લક્ષ્યતે ચિત્તવિક્રિયા

ધારયન્ મનસા દુઃખમ્ ઇન્દ્રિયાણિ નિગૃહ્ય ચ ।
પ્રવિવેશાત્મવાન્ વેશ્મ માતુર્ અપ્રિયશંસિવાન્

પ્રવિશ્ય વેશ્માતિભૃશં મુદાન્વિતં સમીક્ષ્ય તાં ચાર્થવિપત્તિમ્ આગતામ્ ।
ન ચૈવ રામો ઽત્ર જગામ વિક્રિયાં સુહૃજ્જનસ્યાત્મવિપત્તિશઙ્કયા