રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.10

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 10
આજ્ઞાપ્ય તુ મહારાજો રાઘવસ્યાભિષેચનમ્ ।
પ્રિયાર્હાં પ્રિયમ્ આખ્યાતું વિવેશાન્તઃપુરં વશી

તાં તત્ર પતિતાં ભૂમૌ શયાનામ્ અતથોચિતામ્ ।
પ્રતપ્ત ઇવ દુઃખેન સો ઽપશ્યજ્ જગતીપતિઃ

સ વૃદ્ધસ્ તરુણીં ભાર્યાં પ્રાણેભ્યો ઽપિ ગરીયસીમ્ ।
અપાપઃ પાપસંકલ્પાં દદર્શ ધરણીતલે

કરેણુમ્ ઇવ દિગ્ધેન વિદ્ધાં મૃગયુણા વને ।
મહાગજ ઇવારણ્યે સ્નેહાત્ પરિમમર્શ તામ્

પરિમૃશ્ય ચ પાણિભ્યામ્ અભિસંત્રસ્તચેતનઃ ।
કામી કમલપત્ત્રાક્ષીમ્ ઉવાચ વનિતામ્ ઇદમ્

ન તે ઽહમ્ અભિજાનામિ ક્રોધમ્ આત્મનિ સંશ્રિતમ્ ।
દેવિ કેનાભિયુક્તાસિ કેન વાસિ વિમાનિતા

યદ્ ઇદં મમ દુઃખાય શેષે કલ્યાણિ પાંસુષુ ।
ભૂમૌ શેષે કિમર્થં ત્વં મયિ કલ્યાણચેતસિ ।
ભૂતોપહતચિત્તેવ મમ ચિત્તપ્રમાથિની ॥ રમ્સ્_2,10.7* ॥
સન્તિ મે કુશલા વૈદ્યા અભિતુષ્ટાશ્ ચ સર્વશઃ ।
સુખિતાં ત્વાં કરિષ્યન્તિ વ્યાધિમ્ આચક્ષ્વ ભામિનિ

કસ્ય વા તે પ્રિયં કાર્યં કેન વા વિપ્રિયં કૃતમ્ ।
કઃ પ્રિયં લભતામ્ અદ્ય કો વા સુમહદ્ અપ્રિયમ્

અવધ્યો વધ્યતાં કો વા વધ્યઃ કો વા વિમુચ્યતામ્ ।
દરિદ્રઃ કો ભવત્વ્ આઢ્યો દ્રવ્યવાન્ વાપ્ય્ અકિઞ્ચનઃ

અહં ચૈવ મદીયાશ્ ચ સર્વે તવ વશાનુગાઃ ।
ન તે કંચિદ્ અભિપ્રાયં વ્યાહન્તુમ્ અહમ્ ઉત્સહે

આત્મનો જીવિતેનાપિ બ્રૂહિ યન્ મનસેચ્છસિ ।
યાવદ્ આવર્તતે ચક્રં તાવતી મે વસુંધરા

તથોક્તા સા સમાશ્વસ્તા વક્તુકામા તદ્ અપ્રિયમ્ ।
પરિપીડયિતું ભૂયો ભર્તારમ્ ઉપચક્રમે

નાસ્મિ વિપ્રકૃતા દેવ કેનચિન્ ન વિમાનિતા ।
અભિપ્રાયસ્ તુ મે કશ્ચિત્ તમ્ ઇચ્છામિ ત્વયા કૃતમ્

પ્રતિજ્ઞાં પ્રતિજાનીષ્વ યદિ ત્વં કર્તુમ્ ઇચ્છસિ ।
અથ તદ્ વ્યાહરિષ્યામિ યદ્ અભિપ્રાર્થિતં મયા

એવમ્ ઉક્તસ્ તયા રાજા પ્રિયયા સ્ત્રીવશં ગતઃ ।
તામ્ ઉવાચ મહાતેજાઃ કૈકેયીમ્ ઈષદુત્સ્મિતઃ

અવલિપ્તે ન જાનાસિ ત્વત્તઃ પ્રિયતરો મમ ।
મનુજો મનુજવ્યાઘ્રાદ્ રામાદ્ અન્યો ન વિદ્યતે

ભદ્રે હૃદયમ્ અપ્ય્ એતદ્ અનુમૃશ્યોદ્ધરસ્વ મે ।
એતત્ સમીક્ષ્ય કૈકેયિ બ્રૂહિ યત્ સાધુ મન્યસે

બલમ્ આત્મનિ પશ્યન્તી ન માં શઙ્કિતુમ્ અર્હસિ ।
કરિષ્યામિ તવ પ્રીતિં સુકૃતેનાપિ તે શપે

તેન વાક્યેન સંહૃષ્ટા તમ્ અભિપ્રાયમ્ આત્મનઃ ।
વ્યાજહાર મહાઘોરમ્ અભ્યાગતમ્ ઇવાન્તકમ્

યથાક્રમેણ શપસિ વરં મમ દદાસિ ચ ।
તચ્ છૃણ્વન્તુ ત્રયસ્ત્રિંશદ્ દેવાઃ સેન્દ્રપુરોગમાઃ

ચન્દ્રાદિત્યૌ નભશ્ ચૈવ ગ્રહા રાત્ર્યહની દિશઃ ।
જગચ્ ચ પૃથિવી ચૈવ સગન્ધર્વા સરાક્ષસા

નિશાચરાણિ ભૂતાનિ ગૃહેષુ ગૃહદેવતાઃ ।
યાનિ ચાન્યાનિ ભૂતાનિ જાનીયુર્ ભાષિતં તવ

સત્યસંધો મહાતેજા ધર્મજ્ઞઃ સુસમાહિતઃ ।
વરં મમ દદાત્ય્ એષ તન્ મે શૃણ્વન્તુ દેવતાઃ

ઇતિ દેવી મહેષ્વાસં પરિગૃહ્યાભિશસ્ય ચ ।
તતઃ પરમ્ ઉવાચેદં વરદં કામમોહિતમ્

વરૌ યૌ મે ત્વયા દેવ તદા દત્તૌ મહીપતે ।
તૌ તાવદ્ અહમ્ અદ્યૈવ વક્ષ્યામિ શૃણુ મે વચઃ

અભિષેકસમારમ્ભો રાઘવસ્યોપકલ્પિતઃ ।
અનેનૈવાભિષેકેણ ભરતો મે ઽભિષિચ્યતામ્

નવ પઞ્ચ ચ વર્ષાણિ દણ્ડકારણ્યમ્ આશ્રિતઃ ।
ચીરાજિનજટાધારી રામો ભવતુ તાપસઃ

ભરતો ભજતામ્ અદ્ય યૌવરાજ્યમ્ અકણ્ટકમ્ ।
અદ્ય ચૈવ હિ પશ્યેયં પ્રયાન્તં રાઘવં વને

તતઃ શ્રુત્વા મહારાજ કૈકેય્યા દારુણં વચઃ ।
વ્યથિતો વિલવશ્ ચૈવ વ્યાઘ્રીં દૃષ્ટ્વા યથા મૃગઃ

અસંવૃતાયામ્ આસીનો જગત્યાં દીર્ઘમ્ ઉચ્છ્વસન્ ।
અહો ધિગ્ ઇતિ સામર્ષો વાચમ્ ઉક્ત્વા નરાધિપઃ ।
મોહમ્ આપેદિવાન્ ભૂયઃ શોકોપહતચેતનઃ ॥ રમ્સ્_2,10.31* ॥
ચિરેણ તુ નૃપઃ સંજ્ઞાં પ્રતિલભ્ય સુદુઃખિતઃ ।
કૈકેયીમ્ અબ્રવીત્ ક્રુદ્ધઃ પ્રદહન્ન્ ઇવ ચક્ષુષા

નૃશંસે દુષ્ટચારિત્રે કુલસ્યાસ્ય વિનાશિનિ ।
કિં કૃતં તવ રામેણ પાપે પાપં મયાપિ વા

સદા તે જનનીતુલ્યાં વૃત્તિં વહતિ રાઘવઃ ।
તસ્યૈવ ત્વમ્ અનર્થાય કિંનિમિત્તમ્ ઇહોદ્યતા

ત્વં મયાત્મવિનાશાય ભવનં સ્વં પ્રવેશિતા ।
અવિજ્ઞાનાન્ નૃપસુતા વ્યાલી તીક્ષ્ણવિષા યથા

જીવલોકો યદા સર્વો રામસ્યેહ ગુણસ્તવમ્ ।
અપરાધં કમ્ ઉદ્દિશ્ય ત્યક્ષ્યામીષ્ટમ્ અહં સુતમ્

કૌસલ્યાં વા સુમિત્રાં વા ત્યજેયમ્ અપિ વા શ્રિયમ્ ।
જીવિતં વાત્મનો રામં ન ત્વ્ એવ પિતૃવત્સલમ્

પરા ભવતિ મે પ્રીતિર્ દૃષ્ટ્વા તનયમ્ અગ્રજમ્ ।
અપશ્યતસ્ તુ મે રામં નષ્ટા ભવતિ ચેતના

તિષ્ઠેલ્ લોકો વિના સૂર્યં સસ્યં વા સલિલં વિના ।
ન તુ રામં વિના દેહે તિષ્ઠેત્ તુ મમ જીવિતમ્

તદ્ અલં ત્યજ્યતામ્ એષ નિશ્ચયઃ પાપનિશ્ચયે ।
અપિ તે ચરણૌ મૂર્ધ્ના સ્પૃશામ્ય્ એષ પ્રસીદ મે

સ ભૂમિપાલો વિલપન્ન્ અનાથવત્ સ્ત્રિયા ગૃહીતો હૃદયે ઽતિમાત્રયા ।
પપાત દેવ્યાશ્ ચરણૌ પ્રસારિતાવ્ ઉભાવ્ અસંસ્પૃશ્ય યથાતુરસ્ તથા